به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، حملات مشترک آمریکا و رژیم اسرائیل به کشورمان، با واکنش قدرتمندان مردم و نیروهای مسلح روبرو شد و میتوان گفت: اخبار این جنگ بزرگ بر تمام تحولات جهان و منطقه سایه انداخت.
یکی از حوزههایی که تحولات مهمی در آنجا در جریان است و به خاطر اخبار جنگ تا حدودی از نظر دورمانده، عراق است. چانه زنی طولانی جریانات سیاسی عراق برای تعیین رئیس جمهور بالاخره به نتیجه رسید و حالا مذاکره برای تعیین نخست وزیر نیز ادامه دارد. در این میان، برخی تحولات نقطهای و محدود همچون انتصاب یک ترکمان به عنوان استاندار کرکوک نیز به عنوان خبری مهم تلقی شد.
از آنجایی که انتصاب مهمت سمعان آغا با وساطت دولت اردوغان صورت گرفته، رسانهها واندیشکدههای ترکیه به شکلی گسترده در حال رصد و پیگیری تحولات عراق هستند تا نشان دهند که این حوزه، چقدر برای آنکارا مهم است. آن هم درست در شرایطی که وقایع تنگه هرمز، مقامات سیاسی – اقتصادی ترکیه را امیدوار کرده تا با انتقال حجم بیشتری از نفت عراق از مسیر بندر جیحان، امتیازات و منافع بیشتری به دست بیاورند.
اندیشکده مطالعات خاورمیانه ترکیه موسوم به «اُرسام» (ORSAM) در گزارشی به مرور این موضوع پرداخته است. مطالعه نکات مورد اشاره کارشناسان اندیشکده مزبور، نشان دهنده عمق توجه مقامات آنکارا به تحولات روز در عراق است.
ذکر این نکته نیز مهم است که رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه و رهبر حزب عدالت و توسعه، در سالیان اخیر، بارها از این موضوع گلایه کرده که در سال 2003 میلادی و در اثنای حملات اشغالگرانه آمریکا به عراق، پارلمان ترکیه حاضر نشد به دولت اردوغان مجوز مداخله و همراهی بدهد و به این ترتیب، ایران به عنوان مهمترین رقیب منطقهای ترکیه، در عراق صاحب نفوذ عمیقتر و جایگاه مناسبتر شد. اما حالا به نظر میرسد که ترکیهایها عزم خود را جزم کردهاند تا در عراق، جای پای خود را محکمتر کنند.
در این میان، دولت اردوغان به ویژه امیدوار است که پروژه موسوم به «جاده توسعه» بین بغداد و آنکارا که در دوران نخست وزیری شیاع السودانی پیشرفت قابل توجهی داشت، در مقطع آتی نیز ادامه پیدا کند.
در ادامه، بخشهایی از گزارش اُرسام را با هم مرور میکنیم:
در عراق چه خبر است؟
کرکوک یکی از استانهای مهم عراق است که تحولات سیاسی، بحرانهای امنیتی و تحولات اجتماعی آن به شدت شایان بررسی و مطالعه است. به ویژه پس از تحولات منطقهای اخیر و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، معادله سیاسی در کرکوک نیز تحت تأثیر قرار گرفت. انتخاب مهمت سمعان آقا رئیس جبهه ترکمنهای عراق (ITC)، به عنوان استاندار کرکوک در 16 آوریل به عنوان یکی از مظاهر محلی ملموس این تحولات منطقهای و سیاسی برجسته است.
از بغداد تا کرکوک: بازتابهای محلی اتحادها
در عراق، همه بر این موضوع واقفند که معادله سیاسی در کرکوک تا حد زیادی از طریق روابط متقابل و مذاکرات سیاسی شکل گرفته در بغداد تعیین میشود. در این زمینه، توزیع کرسیها در شورای استانی و مواضع بازیگران در این توزیع نقش تعیینکنندهای دارد.
شورای استانی کرکوک، در مجموع از شانزده عضو تشکیل شده است: هفت کُرد (پنج نفر از اتحادیه میهنی کردستان (PUK) و دو نفر از حزب دموکرات کردستان (KDP)، 6 عرب (دو نفر از حزب تقدم)، دو ترکمان و یک مسیحی. در این گروه، چهرههایی مانند بافل طالبانی، محمد حلبوسی و مسعود بارزانی نامهای برجستهای هستند که نشان میدهد توازن سیاسی بغداد چگونه در کرکوک منعکس میشود.
از منظر اثرگذاری تحولات سیاسی بغداد که پس از آتشبس شتاب بیشتری گرفت، ساختار همان اتحادی که در جریان انتخاب «نزار آمدی» به عنوان رئیس جمهور شکل گرفت، مستقیماً بر کرکوک هم تأثیر گذاشت.
به نظر میرسد که حلبوسی و طالبانی در این فرآیند به اشتراکاتی دست یافتند و محمد شیاع سودانی و برخی از بازیگران در چارچوب هماهنگی شیعه که از نوری مالکی فاصله گرفته بودند، نیز به طور غیرمستقیم از این سناریو حمایت کردند. به نظر میرسد همین اتحاد در کرکوک نیز ادامه یافت و اراده مشترکی برای واگذاری استانداری به ترکمانها پدیدار شد.
در واقع، اکثریت 9 کرسی در اختیار سمعان آغا با حمایت حلبوسی و طالبانی، برای تعیین استاندار کافی بود. با این حال او توانست 14 رای به دست بیاورد و این نشان میدهد که گروههای عرب و جنبش بابلیون نزدیک به ایران، در این اجماع دخیل بودهاند. در این میان، واضحترین مخالفت با این سناریو از سوی حزب دموکرات کردستان عراق بود.
در کرکوک، مانند بغداد در طول انتخابات ریاست جمهوری، حزب دموکرات کردستان عراق در مقابل همین اتحاد قرار داشت. با این حال، این مخالفت نتیجه مشخصی نداشت و حزب دموکرات کردستان عراق در کرکوک درست مانند بغداد، خارج از روند سیاست باقی ماند و در حاشیه قرار گرفت. با این وجود، لازم نیست سود و زیانهای فعلی را در کوتاهمدت تفسیر کنیم.
با توجه به رویه چرخشی استانداری و ساختار چندکنشگری در کرکوک، انتظار میرود که اجزای مختلفی به مرور زمان در دولت گنجانده شوند. بنابراین، عامل تعیینکننده واقعی این است که چگونه اتحادهای متمرکز بر بغداد شکل میگیرند و این اتحادها تا چه حد سیاستهای محلی را هدایت میکنند. کرکوک به عنوان یکی از ملموسترین نمونهها، نشان دهنده چگونگی انتقال تحولات منطقهای از بغداد به سطح محلی است.
مواضع طالبانی و حلبوسی در موازنههای سیال
یکی از مسائل کلیدی که تحولات اخیر بر آن تأکید دارد، این است که تغییر رویکرد سیاسی بافل طالبانی در سیاست مرکزی عراق، در کرکوک نیز انعکاس یافت. طالبانی که به دنبال محافظت از دستاوردهای خود در بغداد در تعیین پست ریاست جمهوری، تلاش میکند تا پویایی قدرت فعلی را به طور دقیق ارزیابی کند و بر اساس آن اتحادهای جدید را ایجاد کند.
با این حال، نگاه صرف به این روند در چارچوب سیاست داخلی عراق کافی نخواهد بود. تغییرات در موازنههای منطقهای از 7 اکتبر 2023 به طور مستقیم بر فضای مانور اتحادیه میهنی کردستان نیز تأثیر گذاشته است.
به نظر میرسد اتحادیه میهنی کردستان در تلاش است تا روابط خود را با بازیگران منطقهای، از جمله کشورهای خلیج فارس، متنوع کند تا جایگاه مؤثرتری در سیاست مرکزی عراق به دست آورد.
واگذاری استانداری کرکوک، حداقل به طور موقت، میتواند بخشی از این جهتگیری استراتژیک گستردهتر تلقی شود. البته تلاش مشابهی برای تغییر موضع در مورد حلبوسی نیز مشهود است.
حلبوسی یکی از چهرههای کلیدی در جلسات غیرعلنی برگزار شده در هتل رشید بغداد در اکتبر 2024 بود که منجر به انتخاب ریبوار طه، نامزد اتحادیه میهنی کردستان، به عنوان استاندار کرکوک شد.
تغییر سیاست در دوره مداخله، این بار به سمت واگذاری استانداری کرکوک به ترکمانها را نمیتوان صرفاً با پویاییهای سیاسی محلی توضیح داد. عواملی مانند تغییر نفوذ منطقهای ایران، اهمیت فزاینده روابط با کشورهای خلیج فارس و رویکرد دیپلماتیک چندوجهی ترکیه در عراق منجر به تغییر موضع حلبوسی، در بغداد و کرکوک شده است.
در این چارچوب، انتخابات استاندار کرکوک را نباید تنها به عنوان یک تحول سیاسی محلی، بلکه باید به عنوان بازتابی از پویایی قدرت در بغداد تفسیر کرد. روند سیاسی که پس از آتشبس تسریع شد، چشماندازی را ایجاد کرد که در آن، یک بار دیگر اتحادها بازتعریف شدند و کنشگران عراقی مواضع خود را بهروز کردند.
این چشمانداز نتایج ملموسی را در استانهای حساسی مانند کرکوک به همراه داشت و همکاری شکل گرفته پیرامون حلبوسی و طالبانی و کنار نهادن حزب دموکرات کردستان، ائتلافی از اجزای مختلف ایجاد کرده که نشان دهنده تحول گستردهتری در سیاست عراق است. بنابراین، کرکوک به عنوان بازتابی از یک بازسازی سیاسی بزرگتر است که در آن شاهد تغییر توازنهای محلی تحت تأثیر تحولات منطقهای و اتحادهای متمرکز بغداد هستیم.
انتهای پیام/