به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، ایمان امری نیست که برای فهم آن از ریشه های لغوی صحبت کرد و از پیچ و مهره های مفهومی اش سخن گفت و مطمئن بود که به حقیقت ایمان نزدیک شد. ایمان مولفه ای در کنار دیگر مولفه های ذهنی بشر نیست. ایمان مثل اثاث منزل نیست تا گوشه ای از فضا را به خود اختصاص دهد.
ایمان نحوه هستی است. ایمان هستی آدمی را چو پر کاهی در میدان پر رمز و راز دل، زیر و زبر می کند. ایمان از هر کجا به دل راه یابد سراسر هستی ما را در برمی گیرد و حالات و احساسات و هیجانات و باورهای مان را مجددا صورت بندی می کند.
امام سجاد علیهالسلام در دعای چهل و پنجم صحیفه سجادیه می فرماید: «خداوندا تو از خالصترین آن وظایف، و برگزیدهترین آن فرائض، ماه رمضان را قرار دادی که آن را از میان سایر ماهها برگزیدی، و از میان همه زمانها و عصرها اختیار کردی، و بر تمام اوقات سال ترجیح دادی، به خاطر آنکه در آن قرآن و نور نازل کردی»
در ادامه این فراز از دعا، حضرت دو نکته درخور تاملی بیان می فرمایند: «وَ ضَاعَفْتَ فِیهِ مِنَ الْإِیمَانِ» و «ثُمَّ آثَرْتَنَا بِهِ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ، وَ اصْطَفَیتَنَا بِفَضْلِهِ دُونَ أَهْلِ الْمِلَلِ». این دو نکته دقیقا مرتبط با نکات پیشین این فراز است.
شرافت زمانی رمضان و برتری و برگزیدگی آن، سبب شده ایمان در آن مضاعف شود و مسلمانان به نعمت روزه داری این ماه مشحون از ایمان، بر امتهای دیگر برتری یابند. این بدان معناست که تاریخ خطی نیست و ماهها و روزهای قرنهای پیش با قرن ظهور خاتم علیه السلام بلحاظ قدرت و کانون پمپاژ ایمان برابر نیستند.
دقیقا به خاطر ظرفیت و قدرت بالای ماه رمضان در تعالی بخشی است که بزرگان از لحظه لحظه آن مراقبت می کنند و به همین دلیل، امام معصوم در صحیفه سجادیه از دشواری و اندوه وداع با رمضان سخن می گوید: «فنحن مودعوه وداع من عز فراقه علینا و غمناک و اوحشنا انصرافه عنا»
بزرگترین ماه سال و قدرتمندترین ماه تاریخ، یعنی رمضان، کانون نشر «ایمان مضاعف شده» است؛ ایمانی که از مقومات لاینفک شتاب گرفتن و عمق گرفتن در مسیر تعالی در دوره خاتم است. قدرت ذکر و فکر و روزه و شب زنده داری در رمضان به مراتب بیشتر از قدرت این امور در دیگر ماههای سال است. خوشا به سعادت کسانی که تمام قد خویش را در معرض نسیم ایمان رمضان قرار می دهند.
مراقبه
بسیاری از امور در این جهان نیازمند مراقبت هستند و آدمی بیش از هر امری به مراقبت محتاج است. مراقبت برای منحرف نشدن از مسیر تعالی و رصد کردن آفت های پیش رو و آسیب شناسی روان و شتاب دادن به تعالی امری ضروری است.
مراقبه در نظر گرفتن حضور مطلق در عالم و جانب او را در مطلق امور نگه داشتن است. مراقبه حفظ نهال هستی آدمی است در برابر خواطر و القائات ویرانگر ، و فرصت دادن به خویش برای بازسازی انگاره ها، باورها، گفتارها و رفتارها. به یک معنا مراقبه پاسبانی هستی است و حفظ و ارتقای آدمی در ساحت های الهی.
رمضان بهترین زمان برای مراقبه است. مراقبه اصیل در اتمسفر رمضان، هستی آدمی را در موقعیتی قرار می دهد که معانی و نماها و اسرار هستی به او هجوم می آورد. در سایه این مراقبه می بیند آنچه پیش از این نمی دید، می فهمد آنچه قبلاً دستگیرش نمی شد، می یابد آنچه از قبل برایش دست نیافتنی بود و موزون می شود به تنظیماتی که پیش از این خبری از آن نبود.
در قرآن کریم آیاتی متعددی هست که می توان آنها را آیات مراقبه نامید؛ آیاتی همانند «وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا فِی أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ» (بقره/ 235) و «اَلمْ یَعْلَمْ بِاَنَّ اللّهَ یَرى» (علق/14) بنابر این آیات می توان گفت باطن ما، ظاهر برای خداست و امری اعم از خطورات و باورها و رفتارهای پنهانی نیست مگر آنکه خداوند آن را می داند و روزه رمضان کمک می کند تا آیات مراقبه در اوج خویش تحقق یابد؛ مراقبه ای که در پرتو عنایات ویژه الهی با طمانینه و عمق بیشتر، پیوند ما را با هستی استوارتر می کند.
بقول حافظ علیه الرحمه: پاسبانِ حرمِ دل شدهام شب همه شب/ تا در این پرده جز اندیشه او نَگْذارم. مراقبه رمضانی با قدرت تمام به ما مدد می رساند تا در همه امور در اندیشه حق باشیم و همه امور را برای حق بخواهیم و غیرت ورزیم از اینکه سرچشمه حسن و بها و خیر را در غیر او جستجو کنیم و از هر آنچه رنگ و بوی او ندارد برحذر باشیم.
خوشدلی
گاهی خوشحالیم و این خوشحالی ناپایدار است. قدرت و دامنه اثربخشی این خوشحالی گاهی اندک و محدود است و زودگذر. گاهی از سر خیالی خوشحالی به ما دست می دهد و زمانی از سر خیال دیگر غم به سراغمان می آید.
خوشدلی اما متفاوت با خوشحالی است. خوشدلی وضعیت پایدار دارد و قدرت و دامنه نفوذ و اثربخشی اش بالاست. خوشدلی از سر ناب بودگی نه آغشته به خیال و از درون دل می روید و در فضای عشق می بالد.
خوشدلی با بیکران در ارتباط است. کسی که زلف هستی اش را گره زده به ساحت الهی و با تمام ساحتهای هستیش به سوی بیکران التفات کرده است و محل تحقق کریمه «قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَنُسُكِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ » (انعام/ 162) شده است عمیقأ دریچه دلش خوش است به توجه الهی.
بقول حافظ علیه الرحمه: مایهٔ خوشدلی آنجاست که دلدار آنجاست/ میکنم جهد که خود را مگر آنجا فکنم. بنابراین خوشدلی امری فراتر از شادی و خوشحالی روزمره است. خوشدلی ابتهاج اصیل و عمیق و پایدار دل است در مواجهه با کانون مهر ، یعنی خدای کریم.
رمضان اوج خوشدلی را با خود به ارمغان آورده است. بنابرآنکه رمضان آن چنان که در قسمت های پیشین تقدیم کردم بهترین و برترین ماه سال و شریف ترین ماه تاریخ است. پس کافی است خویش را در معرض نسیمش قرار دهیم و در پرتو بارقه های مراقبه، دل را به افق رمضان و سحرهای آن و لحظات رویایی آن تنظیم کنیم.
نوشدگی
انسان نوشدن و نودیدن را دوست دارد و برای نوبودگی هزینه می کند و وقت می گذارد. در نگاه عرفی نوشدن و نوبودن در خود می ماند و فی نفسه ارزشمند است و همه خواهان آن هستند.
اما اگر چشمها را بشوییم نوبودگی از خود بیرون رفته و با اسم البدیع حق پیوند می خورد. در این نگاه، نما به نما شدن پدیده ها و نوشدگی آنها محصول جلوه گری بیکران است. آنکه ظاهر را می بیند نماهای نو فقط نماهای نو است و از بیرون از خود چیزی را نشان نمی دهد. اما اهل باطن در همه این موارد خدا را می بیند که نو به نو جلوه می کند.
تاویل گاهی از سر تامل است و زمانی محصول جهت گیری وجودی درست ساخت. به عبارتی تاویل هم یک کنش ذهنی است و هم وجودی. البته گاهی این دو را با هم داریم هم تامل و هم جهت گیری درست. در این حالت آگاهانه و از روی التفات، هر نوشدگی اعم از آفاقی یا انفسی ، ما را زیر و زبر می کند:
جلوه کند نگار من تازه به تازه نو به نو
دل برد از دیار من تازه به تازه نو به نو
چهره بی مثال او وهله به وهله رو به رو
برده ز من قرار من تازه به تازه نو به نو
زلف گره گشای او حلقه به حلقه مو به و
موجب تار و مار من تازه به تازه نو به نو (علامه حسن زاده آملی)
بنابر این، نوشدن برای کسی که در قلمرو ظاهر خیمهزده، میتواند پوشاننده حق باشد. اما کسی که به مدد تاویل، از ظاهر به باطن سفر میکند در پس نوشدگی حق را میبیند که مدام خویش را مینمایاند.
بنابر این هیچ نوشدن آفاقیای تحولآفرین نیست، مگر آنکه پیش از این تحول، تحولی را با جهت گیری وجودی درست سامان دهیم و یکی از امور سامان بخش هستی ما و جهت گیری ما، روزه است بویژه روزه ماه مبارک رمضان.
نوشدن وجودی در پرتو رمضان کمک میکند بار دیگر انگاره ها، باورها، احساسات، هیجانات، عواطف، رفتارها، و اقوال مان را از نو بنگریم و از نو ببینیم و از نو تفسیر و تحلیل کنیم تا آنچه را با جهت گیری وجودی الهی سازگار نیست به کنار نهیم و انگاره ها و باورهای آبادگر را تقویت کنیم. به دیگر سخن: این دست از بازی خارج کردن و تعلیق کردن (اپوخه وجودی) در کنار نفی خواطر و افکار تهاجمی ویرانگر که خود نوعی اپوخه است از ثمرات شیرین و شفابخش و تعالی بخش رمضان است.
بیرون جستن
گاهی رمضان به گرسنگی و تشنگی و خویشتنداریهای بدنی فروکاست میشود در حالی که نه رمضان صرفا این امور است و نه روزه داری فقط تحمل گرسنگی و تشنگی است. هرچند برخی جز گرسنگی و تشنگی و ... بهره ای از روزه و رمضان ندارند.
روزه نوعی بیرون جستن از خود و رهایی از تمایلات و نیازها و تمنیات شخصی و نفسانی است و گرسنگی و تشنگی از نمادهای این بیرون جستن است. توجه به «دیگری» در قالب التفات به همسایگان و اقوام و نزدیکان ,و کمی آن طرف تر, غریبه ها, نیز از مصادیق از خویش بیرون جستن است.
تحمل «دیگری» به نحو شایسته و از سر مراقبت نیز از مصادیق بارز بیرون جستن از خویش است. همچنین دعای در حق «دیگری» نوعی فراروی از خواسته های خود و بیرون جستن است و همه این گونه های بیرون جستن را می توان در رمضان رصد کرد.
فردی که حتی از «تایید» و «تحسین» کار و سخن درست «دیگری» دریغ می کند دچار درخودفرورفتگی است و نمیتواند مقدمات از خویش بیرون جستن را فراهم کند و در پی آن، نمی تواند مسئولیت خویش را در قبال «دیگری» به درستی انجام دهند.
از فرد درخودفرورفته نمی توان انتظار مسئولیت پذیری داشت و بایدهای و نبایدهای اخلاقی بر او کارگر نیست. این فرد را نخست باید از وضعیت وجودی درخودفرورفته جدا کرد تا در گام بعد بتوان از او انتظار دلشوره در قبال «دیگری» داشت. رمضان یکی از مؤلفه های قدرتمند در فقره خروج از وضعیت درخودفرورفته است.
طبیعی است که حصر نظر به فهرست گسترده ای از اوامر و نواهی اخلاقی و بی توجهی به زمینه ها و بسترهای تحقق فضایل، زیست اخلاقی تمام عیار و مسئولیت پذیری در محیط 360 درجه را از ما سلب می کند. رمضان یکی از این زمینه ها و بسترهاست. بنابر آنکه رهایی و آزادگی و بیرون جستن های حاصل از روزه داری رمضان مقدمات ظهور بسیاری از فضایل و کمالات ایمانی و اخلاقی را فراهم می کند.
انسان اصیل انسانی است که از خود بیرون می جهد بسوی «دیگری» برای رضای خدا. شیوه بیرون جهیدن را هم خدا در کتاب خودش و به زبان سغیرانش بیان کرده است. دعاهای قرآنی و دعاهای رسیده از معصومان علیهم السلام بهترین شیوه خروج از انانیت و جستن بسوی هستی اصیل است و بهترین فضا برای دعا و نیایش, در سحر است بویژه سحرهای ماه رمضان.
یادداشت از: عبدالله صلواتی، استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی
انتهای پیام/