به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری تسنیم؛ محمد امین حقگو؛ مسئول میز اقتصاد ایران مرکز مطالعات راهبردی تسنیم، در سومین شماره از سلسله یادداشتهای «معمار پیشرفت» نوشت: در دو شماره قبلی از این سری یادداشتها به تحلیل و واکاوی منطق پیشرفت در نگاه رهبر فرزانه انقلاب به عنوان معمار پیشرفت در جمهوری اسلامی پرداخته شد و موضوعاتی همچون فلسفه پیشرفت و ریشههای نظری تفاوت «پیشرفت» و «توسعه» و منطق تابآوری به عنوان راز عبور از بحرانها مورد بحث و بررسی قرار گرفت.، اکنون در بخش سوم از این سلسله یادداشتها به سراغ واقعیتهای ملموس و شواهد میدانی میرویم. در این قسمت، با بررسی و ارائه آمار و ارقام ، نگاهی خواهیم داشت به «شناسنامه فنی» ایران در حوزههای فوق پیشرفته. از جایگاه پنجم جهانی در نانوفناوری تا بومیسازی پیچیدهترین تجهیزات دفاعی و پزشکی. در این بخش میخوانید که چگونه شبکه تولید قدرت در ایران از سطح ایده به محصول رسیده و به قدرتی بازدارنده و نابودنشدنی در قلب خاورمیانه بدل گشته است.
از قطعه تا کارخانه؛ از ایده تا قدرت
الگوی ایرانی پیشرفت یک مدل جزیرهای و منقطع نیست. قدرت آن در شبکهای بودن و اتصال حلقههای مختلف زنجیره ارزش است. در واقع این زنجیره از دانشگاه و پژوهشگاه آغاز میشود، به شرکتهای دانشبنیان و هستههای فناور میرسد، در کارخانههای کوچک و متوسط قطعهساز گسترش مییابد و در نهایت به زنجیرههای تولید بزرگ و استراتژیک متصل میشود. مسئله پراهمیت این است که طراحی و سیاست آیتالله خامنهای بر این بوده که تمام این زنجیره با هویت ایرانی و به دست «انسان ایرانی» شکل بگیرد. رشد همزمان و موازی این حلقهها، امکان بازتولید سریع و منعطف ظرفیتهای کلان ملی را فراهم میآورد.
ایران در سالهای اخیر جایگاه قابل توجهی در تولید علم نانو کسب کرده است. برای نمونه، ستاد نانو گزارش داده در سال 2023 بیش از 11 هزار مقاله نانو توسط پژوهشگران ایرانی در پایگاه «وبآوساینس» (WoS) ثبت شده که 4٫6 درصد سهم کل مقالات نانو دنیا را شامل میشود و ایران را در رتبه پنجم جهان قرار میدهد. همین منابع نشان میدهند ایران در سال 2024 با انتشار 4615 مقالهی نانو در مجلات ردهبالای (Q1) دنیا، در میان ده کشور برتر جهان جای دارد. به این ترتیب، گزارشهای بینالمللی همچون StatNano نیز ایران را در زمره پنج پیشگام حوزه نانوفناوری میدانند.
علاوه بر تولید پژوهش علمی در این حوزه، جمهوری اسلامی ایران در تبدیل دانش نانو به محصول نیز فعال است. بیش از 227 شرکت نانویی در کشور شناسایی شده که حدود 419 محصول صنعتی نانویی تولید میکنند. ستاد نانو از توسعه حداقل هفت محصول صنعتی نانو با نوآوری جهانی حمایت کرده است، از جمله کیت تشخیص سریع سرطان، حسگر هوشمند پایش زردی نوزادان، آلوپلاستیک استخوانی و سامانههای تولید انرژی بر پایه نانوبلورها.
علاوه بر نانوفناوری، در زمینه فناوری لیزر نیز ایران پیشرفتهای مهمی داشته است. سازمان انرژی اتمی و منابع رسمی اعلام کردهاند ایران «جزو پنج کشور جهان تولیدکننده لیزرهای پرتوان» است. برای نمونه، آزمایش موفق یک لیزر فیبری 10 کیلوواتی در ایران انجام شده و قرار است این لیزر صنعتی جایگزین نمونه اروپایی شود. همچنین مدیر مرکز ملی لیزر ایران گزارش داده است در سال جاری پیشرفت بسیار خوبی در توسعه سیستمهای لیزر پالسشونده حاصل شده و تلاش شده با سرمایهگذاری گسترده توان فنی خود را ارتقا دهند. علاوه بر این، متخصصان ایرانی با ثبت موفقیتهای جدید توان ساخت لیزرهای پرتوان، ایران را در جمع پنج کشور برتر سازنده این فناوری قرار دادهاند.
همچنین گزارشهای رسمی نشان میدهد تولید علمی ایران پس از انقلاب اسلامی به شدت رشد کرده است. بهعنوان مثال، تعداد مقالات ثبتشده توسط پژوهشگران ایرانی از حدود 669 مقاله (در سال 1978) به حدود 55509 مقاله (در سال 2018) رسیده است. این افزایش 82 برابری، رتبه ایران را به 16 در جهان ارتقاء داده است. سهم ایران در تولید علم دنیا هم از حدود 0٫01% (در سال 1357) به 1٫81% (در سال 1395) افزایش یافته است. بر اساس آمارهای منتشر شده، اکنون ایران به طور کلی رتبهی علمی شانزدهم دنیا را در پایگاههای معتبری چون اسکوپوس کسب کرده در حالی که پیش از انقلاب در این نظامهای رتبهبندی جهانی جایگاهی نداشت. در حوزههای خاص نیز پیشرفت چشمگیر بوده است. بهعنوان نمونه در نانوفناوری ایران از رتبه 58 در سال 1996 به رتبه حدود 16 در سال 2017 جهش کرده است. این آمارها از گزارشهای بینالمللی و داخلی معتبر حکایت دارد و پیشرفت علمی ایران را به وضوح تأیید میکند.
همچنین در زمینه پرتوها و لیزرهای قدرتمند که کاربردهای بسیار حساسی در صنایع مختلف دارند، ایران توانسته است خود را به عنوان یکی از بازیگران اصلی مطرح سازد. این نوع پیشرفت پیوسته، لایهای و شبکهای است که وقتی در کنار یکدیگر قرار میگیرد، یک «شناسنامه فنی» معتبر و قدرتمند برای کشور خلق میکند.
چنین شبکهای یک مزیت حیاتی و راهبردی دیگر نیز به همراه دارد. مزیت آن این است که زمانی که حلقههای تولید متعدد و پراکنده باشند، تخریب یک یا چند نقطه از زنجیره، دیگر به توقف کامل آن منجر نخواهد شد. شبکه به صورت هوشمندانه قادر به یافتن مسیرهای جایگزین، ترمیم خود و بازیابی سریع توانمندیهایش خواهد بود. این همان معنای عمیقی است که در گزاره «قدرت ما نابودشدنی نیست» نهفته است. زیرا خط تولید و نبض نوآوری، نه به چند مهره کلیدی خارجی وابسته است و نه به یک شریان واحد و آسیبپذیر داخلی گره خورده است.
آزمون علم ایرانی در قلب میدان تحول
یکی از محوریترین و پرتکرارترین گزارهها در گفتمان راهبردی رهبر معظم انقلاب، تأکید ویژه بر نقش بیبدیل جوانان پژوهشگر و جایگاه مبنایی آنان در تغییر دادن معادلات جهانی قدرت است. از این منظر، زمانی که ایشان تصریح میکنند که جوانان متخصص ایران امروز در عرصههایی همچون نانو، فناوری لیزر، صنعت صلحآمیز هستهای و پژوهشهای پیشرفته پزشکی در ترازهای اول جهانی ایستادهاند، این کلام صرفا یک تحسین معنوی یا تشویق زبانی به شمار نمیرود. بلکه اشارهای هوشمندانه به وقوع یک دگرگونی ساختاری و بنیادین در زیرپوست علمی کشور است. این تحول نشاندهنده آن است که دانشگاهها و مراکز پژوهشی ایران بهتدریج از وضعیت منفعل «مصرفکننده و مقلد دانش» فاصله گرفته و به مرحله عالی «تولیدکنندگی علم و فناوری» رسیدهاند. تغییری که زیربنای مستحکم خوداتکایی ملی و استقلال همهجانبه را فراهم آورده است.
در همین راستا، این تغییر پارادایم علمی زمانی به ثمر نشست که با سیاستهای حمایتی هوشمندانه از مجموعههای دانشبنیان و تخصیص هدفمند منابع به پروژههای راهبردی پیوند خورد. برآیند این رویکرد، شکلگیری یک «بخش علمی فناورانه ملی» منسجم و پویا است که توانمندی شگفتآوری در تبدیل «ایده» به «محصول» در مقیاس ملی پیدا کرده است. چنین نظامی تنها به مرزهای نظری محدود نمیماند، بلکه با ایجاد یک چرخه تولیدی، دانش را در خدمت نیازهای واقعی جامعه قرار میدهد. این اکوسیستم بالغ علمی و صنعتی به شکلی طراحی شده است که به طور خودکار و درونی، در برابر فشارهای بیگانگان و تلاشهای مذبوحانهای که با هدف تضعیف و تخریب توان ملی صورت میگیرند، مقاومتی هوشمندانه از خود نشان میدهد.
نقطه قوت و پایداری این شبکه در آن است که دانش و تخصص دیگر در یک یا چند مرکز خاص و محدود محصور نیست، بلکه در میان لایههای مختلف و شمار کثیری از پژوهشگران، دانشمندان و مؤسسات علمی در سرتاسر جغرافیای کشور توزیع شده است. این توزیعشدگی توانمندی باعث میشود که هرگونه فشار، حمله یا تلاش برای حذف یک مرکز یا فرد (هرچند تلخ و خسارتبار باشد) نتواند در روند کلی حرکت کشور خللی ایجاد کند. چرا که قدرت علمی ایران دیگر یک نقطه آسیبپذیر واحد نیست، بلکه شبکهای گسترده است. این شبکه قدرتمند، همچون یک موجود زنده و پویا، همواره قدرت «خودبازتولیدی» دارد و میتواند با صلابتی بیشتر، مسیر رشد و تعالی خود را برای تغییر پایدار معادلات قدرت ادامه دهد.
از ایده تا محصول (بررسی شواهد میدانی)
برای آنکه «الگوی پیشرفت با شناسنامه ایران» از سطح نظریه به واقعیت ملموس پیوند بخورد و از یک ادعا به حقیقتی اثباتشده تبدیل شود، ذکر شواهد عینی و غیرقابل انکار آن ضروری است. شاید ملموسترین و خیرهکنندهترین تجلی این مدل را بتوان در عرصه «صنعت دفاعی» مشاهده کرد. ظرفیت حیرتانگیز بازتولید و ارتقای سریع تجهیزات پیشرفته (واقعیتی که بارها در میدان عمل و متلاطم خاورمیانه خود را نشان داده است) صرفا یک توانایی فنی نیست، بلکه نشاندهنده بلوغ کامل زنجیره تولید بومی و استقلال از شریانهای وارداتی است. گشوده شدن بازارهای صادراتی برای برخی از این تولیدات پیچیده، مهر تأییدی نهایی بر این مدعاست و نشان میدهد که ایران از یک واردکننده صرف به یک بازیگر قدرتمند و صاحب سبک در این حوزه راهبردی تبدیل شده است.
این الگو تنها به عرصه قدرت سخت محدود نمیشود؛ بلکه در قلههای دانش محض و فناوریهای آیندهنگر نیز ریشه دوانده است. در حوزه فناوری نانو، گزارشهای معتبر علمی، چه داخلی و چه بینالمللی، گواهی بر صعود ایران به رتبههای برتر جهانی در شاخصهای تولید علم و فناوری میدهند. این موفقیت چشمگیر اتفاقی نیست، بلکه نتیجه یک سرمایهگذاری بلندمدت، هوشمندانه و صبورانه بر روی استعدادهای داخلی است. در حوزهای موازی و به همان اندازه راهبردی، یعنی فناوری لیزر و فوتونیک، اطلاعات موجود حاکی از آن است که ایران جایگاه خود را در میان معدود کشورهای پیشرو در زمینه لیزرهای قدرتمند تثبیت کرده است؛ فناوریهایی که کاربردهای تعیینکنندهای در صنایع مختلف، از پزشکی تا ارتباطات و دفاع دارند.
اما شاید انسانیترین و تأثیرگذارترین چهره این پیشرفت بومی را بتوان در حوزه صنعت پزشکی و زیستفناوری دید. دستاوردهای پژوهشی در درمان برخی بیماریهای صعبالعلاج و تولید داروهای استراتژیک که زمانی دستنیافتنی به نظر میرسیدند، نشان میدهد که ترکیب هوشمندانه پژوهشهای بنیادی با کارآفرینی فناورانه توانسته است مسیر خودکفایی را در این حوزه حیاتی هموار سازد. این موفقیتها نه تنها جان هزاران انسان را نجات میدهد، بلکه در عمل ثابت میکند که مدل پیشرفت ایرانی، توانایی پاسخگویی به اساسیترین نیازهای جامعه و تضمین امنیت سلامت ملی را در سختترین شرایط داراست.
انتهای پیام/