گروه فضا و نجوم خبرگزاری تسنیم، علی اصغر اصولی؛ شامگاه یکشنبه، 28 دیماه، آنتن رسانه ملی با چالشی مواجه شد که بار دیگر زنگ خطر وابستگی زیرساختهای پخش به ماهوارههای خارجی را به صدا درآورد. اتفاقی که اگرچه با تلاش تیم فنی صداوسیما در لحظاتی کوتاه مهار شد، اما پشتپردهای از یک نبرد سیگنالی و ضرورت دستیابی به مدار استراتژیک «ژئو» را نمایان کرد.
روابط عمومی رسانه ملی در پی اختلالات پیش آمده، بیانیهای به شرح زیر صادر کرد:
«یکشنبه شب، پخش برنامههای صداوسیما روی ماهواره «اینتلست» در برخی مناطق کشور، برای لحظاتی توسط یک منبع ناشناس دچار اختلال شد. با اقدام بهموقع و فوری همکاران فنی سازمان، با این اختلال عمدی مقابله شد و در حال حاضر روال پخش برنامهها به حالت عادی بازگشته است.
واژه "عمدی" نشان میدهد که موضوع نقص فنی در تجهیزات سازمان نبوده، بلکه یک «حمله سیگنالی» (Jamming) یا «تزریق محتوا» (Signal Injection) از سوی یک فرستنده خارجی رخ داده است. این نشان میدهد که شبکه توزیع زمینی (فیبر نوری) هدف نبوده، بلکه نقطه ضعف در «بخش فضایی» پخش بوده است.
اقدام فوری صدا و سیما احتمالاً شامل تغییر فرکانس لحظهای یا سوئیچ روی ماهوارههای رزرو بوده است تا سیگنال مهاجم حذف شود.
اینتلست چیست؟
ماهوارهای که دچار اختلال شد، متعلق به شرکت اینتلست (Intelsat) است؛ شرکتی با ریشه آمریکایی اما چند ملیتی که بزرگترین اپراتور ماهوارههای تجاری در جهان محسوب میشود. ایران سالهاست که از ماهواره Intelsat 39 برای رساندن صدای خود به نقاط دورافتاده کشور و خارج از مرزها استفاده میکند.
وابستگی به اینتلست همواره برای ایران ریسکبرانگیز بوده است. در سالهای گذشته، این شرکت بارها تحت فشارهای سیاسی و تحریمی، پخش شبکههایی نظیر «پرس تیوی» را متوقف کرده بود. اتفاق شب گذشته ثابت کرد که علاوه بر ریسک قطع همکاری، ریسک عدم امنیت سیگنال نیز در ماهوارههای اجارهای به شدت بالاست.
مدار ژئو؛ قلعه استراتژیک پخش تلویزیونی
پخش زنده تلویزیونی به پایداری نیاز دارد که فقط در مدار زمینآهنگ (GEO) در ارتفاع 36 هزار کیلومتری محقق میشود. ماهواره در این مدار همگام با چرخش زمین حرکت میکند و برای ناظر زمینی، در یک نقطه ثابت میماند.
تا زمانی که ایران «ماهواره بومی» در این مدار نداشته باشد، مجبور به اجاره «ترانسپاندر» از ماهوارههای خارجی است. در این حالت، مدیریت امنیت فرکانس و رمزنگاری سیگنال کاملاً در اختیار ایران نیست و هکرهایی با تجهیزات پیشرفته میتوانند با غلبه بر قدرت سیگنال اصلی، محتوای خود را جایگزین کنند.
نقشه راه ایران برای خروج از وابستگی
برای بررسی آخرین وضعیت دستیابی ایران به این مدار استراتژیک؛ حسن سالاریه رئیس سازمان فضایی ایران در پاسخ به پرسش خبرنگار تسنیم که آیا ایران نقاط مداری ثبت شده در مدار ژئو برای ماهوارههای مخابراتی دارد، اظهار کرد:
بله، جمهوری اسلامی ایران نقاط مداری مختلفی را در ارتفاع 36 هزار کیلومتری مدار ژئو که یک مدار استوایی محسوب میشود، ثبت کرده است. هدف از این نقاط، استقرار ماهوارهها برای ارائه خدمات ارتباطی و مخابراتی فضاپایه است؛ خدماتی که میتواند شامل ارتباطات پهنباند، اینترنت یا خدمات رادیو و تلویزیونی باشد.
وی در ادامه با اشاره به پروژههای در دست اقدام افزود: برنامه ماهوارههای مخابراتی بومی کشور مطابق با برنامه 10 ساله فضایی در حال پیشروی است. ماهواره «ناهید 3» و نسلهای بعدی آن با هدف دستیابی به مدار ژئو و ارائه خدمات در ارتفاع بالا طراحی و ساخته خواهند شد.
تحلیل منطقی سخنان متولیان فضایی کشور نشان میدهد که «نقاط مداری» در واقع داراییهای نامشهود اما حیاتی یک ملت در فضای ماورای جو هستند. وقتی از اختلال در ماهوارهای مانند اینتلست سخن میگوییم، در حقیقت از لرزان بودن پایههای «مستأجری» در فضا حرف میزنیم. دستیابی به مدار ژئو (36 هزار کیلومتری) که حسن سالاریه بر آن تأکید دارد، فقط یک دستاورد علمی نیست؛ بلکه به معنای ایجاد یک «دژ مستحکم رسانهای» است که کلید رمزنگاری و مدیریت سیگنال آن در داخل مرزها و تحت پروتکلهای بومی قرار میگیرد.
از سوی دیگر، پروژه ماهوارههای سری «ناهید»، پاسخ فنی ایران به تهدیداتی از جنس اتفاقات اخیر است. ماهوارهای که در مدار ژئو مستقر میشود، به دلیل فاصله بسیار زیاد از زمین و پیچیدگیهای فنی در ارسال سیگنال جایگزین، به راحتی تحت تأثیر حملات «جایگزینی محتوا» قرار نمیگیرد. در واقع، استقلال در مدار ژئو به معنای پایان بخشیدن به عصرِ پارازیتهای برونمرزی و هکهای ماهوارهای است که از طریق اپراتورهای واسطه به زیرساختهای ملی تحمیل میشود.
ماهواره بومی چگونه سد راه هکرها میشود؟
بسیاری از کارشناسان معتقدند حضور مستقل در مدار ژئو، فقط یک نمایش اقتدار نیست، بلکه یک ضرورت فنی برای پایان دادن به نفوذهای سیگنالی است. اگر ایران ماهواره اختصاصی خود را در مدار 36 هزار کیلومتری مستقر داشت، امنیت رسانهای کشور در سه لایه زیر دگرگون میشد:
حاکمیت بر پروتکلهای دسترسی (Uplink): در ماهوارههای اجارهای همچون اینتلست، استانداردهای دسترسی طبق قوانین بینالمللی و عمومی تعریف شدهاند که راه را برای هکرهای حرفهای هموار میکند. اما در یک ماهواره بومی، تمام لایههای رمزنگاری و پروتکلهای ارسال سیگنال، اختصاصی و محرمانه طراحی میشوند که نفوذ به آن عملاً برای مهاجم غیرممکن یا بسیار پیچیده خواهد بود.
مدیریت هوشمند در جنگ الکترونیک: در صورت وقوع اختلال عمدی روی ماهواره بومی، مرکز کنترل در داخل کشور اختیار کامل دارد تا در صدم ثانیه فرکانس را تغییر داده یا با افزایش بیسابقه قدرت ارسال (Power)، سیگنال مزاحم را اصطلاحاً «خفه» کند؛ اختیاراتی که در ماهوارههای اجارهای به دلیل محدودیتهای قرارداد با اپراتور خارجی، بسیار محدود است.
امنیت در زنجیره تأمین سیگنال: داشتن ماهواره اختصاصی به معنای ایجاد یک شبکه کاملاً بسته (Closed-loop) از استودیو تا فضا است. در این حالت، تمام نقاط ضعف امنیتی در ایستگاههای ارسال سیگنال زمینی تحت کنترل بومی درمیآید و هکرها دیگر نمیتوانند از حفرههای موجود در استانداردهای تجاری بینالمللی برای تزریق محتوای آلوده استفاده کنند.
گامهای تکاملی؛ از ناهید 2 تا نبرد سیگنالی در مدار ژئو
در مسیر بومیسازی فناوریهای فضایی، خانواده ماهوارههای مخابراتی «ناهید» نقشی محوری ایفا میکنند. ماهواره «ناهید 2» که پیشتر با موفقیت در مدار زمین قرار گرفت، نهتنها یک دستاورد فنی در طراحی و ساخت محسوب میشود، بلکه با بهرهگیری از باند فرکانسی "Ku"، توانمندی ایران در پخش رادیویی و تلویزیونی (برودکست) و انتقال دادههای حجیم را به اثبات رساند. این ماهواره با هدف تست زیرسامانههای حیاتی نظیر کنترل وضعیت سهمحوره و سیستمهای توزیع توان الکتریکی طراحی شده تا راه را برای نسلهای پیشرفتهتر هموار کند.
نقشه راه فضایی کشور نشان میدهد که «ناهید 2» فقط یک ایستگاه میانی است. در حال حاضر، نمونه دوم ماهواره ناهید 2 در کنار ماهوارههای سری «پژوهش»، مراحل نهایی ساخت و تستهای تکمیلی را سپری کرده و در صف پرتاب با ماهوارهبرهای بومی قرار دارند. پرتاب این نمونههای اصلاحشده، به معنای تثبیت نهایی فناوری مخابراتی ایران در مدارهای ارتفاع پایین (LEO) پیش از جهش بزرگ به سمت ارتفاعات بالاتر است.
اما نقطه عطف این زنجیره، ماهواره «ناهید 3» است که اکنون فاز طراحی اولیه خود را با موفقیت پشت سر گذاشته و با تکمیل طراحی تفصیلی، وارد مرحله ساخت نمونههای اولیه شده است. ناهید 3 مأموریت دارد تا با تکیه بر تجربیات به دست آمده از عملکرد ناهید 2، ایران را به لبه تکنولوژی مخابراتی در مدار 36 هزار کیلومتری (ژئو) برساند. این جهش سیستمی، همان کلید گمشدهای است که با حذف واسطههای خارجی، امنیت پخش تلویزیونی را در برابر حملات سیگنالی و اختلالات عمدی بهطور کامل تضمین خواهد کرد.
عبور از مستاجری به مالکیت
داشتن ماهواره در مدار ژئو مثل این است که شما از خانه اجارهای به خانه شخصی بروید. در خانه شخصی، شما میتوانید قفلهای اختصاصی خودتان را نصب کنید، دوربین بگذارید و هر کسی را راه ندهید؛ اما در خانه اجارهای، صاحبخانه هم کلید دارد و سیستم امنیتی هم دست اوست. ماهواره بومی به ما "حاکمیت بر فرکانس" میدهد که بالاترین سطح امنیت در برابر هکهای ماهوارهای است.
اتفاقات اخیر نشان داد که «امنیت رسانهای» مستقیماً به «اقتدار فضایی» گره خورده است. تا زمانی که سیگنالهای رسانه ملی بر دوش ماهوارههای بیگانه حرکت میکنند، نفوذ و اختلال، تهدیدی بالقوه باقی خواهد ماند. دستیابی به ماهوارهای نظیر ناهید 3 و استقرار آن در نقاط مداری ثبتشده ایران در مدار ژئو، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی برای تحقق «استقلال رسانهای» تمامعیار است.
انتهای پیام/