به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، در چند روز گذشته در ترکیه، رسانههای این کشور با تعجب اخبار مربوط به تعطیل شدن چند دانشکده این کشور در سوریه را منتشر کردند.
روزنامه حریت چاپ آنکارا از این موضوع خبر داد که بر اساس فرمان ریاست جمهوری که در روزنامه رسمی آنکارا منتشر شده، 6 دانشکده فعال وابسته به دانشگاه غازی عنتاب ترکیه در 6 شهر سوریه، تعطیل میشوند.
در گام نخست، این اقدام به این معنی تفسیر شد که حالا دولت وابسته به احمد الشرع به تثبیت موقعیت رسیده و میخواهد کنترل کامل همه حوزهها را در دست بگیرد.
اما حالا مشخص شده که تعطیلی دانشکدهها به معنی انتقال آنها به قلب دانشگاههای بزرگ سوریه هستند و با این حال، دانشکدههای مزبور، همچنان تحت کنترل دانشگاه غازی عنتاب خواهند بود و بر اساس تازهترین توافقها بین آنکارا و دمشق، از این به بعد، شاهد این خواهیم بود که ترکیه علاوه بر نفوذ در ساختارهای سیاسی، دفاعی و اقتصادی سوریه، به دنبال کنترل نظام دانشگاهی این کشور است.
به عبارتی دیگر، ترکیه ظاهراً در حال عبور از مرحله اداره مستقیم برخی واحدهای دانشگاهی در شمال سوریه به سمت ساختن یک رابطه نهادی و بلندمدت با نظام آموزش عالی سوریه است.

خبر مربوط به خیز برداشتن ترکیه برای افزایش نفوذ در ساختار آموزش عالی سوریه در شرایطی منتشر شده که هم اکنون نیز چند تن از نخبگان سیاسی دولت احمد الشرع در راس وزارتخانههای مهمی مانند وزارت امور خارجه، وزارت کشور و وزارت دفاع، در ترکیه آموزش دیده و به زبان ترکی استانبولی مسلط هستند و تحلیلگران، آنها را به عنوان مهمترین ابزارهای نفوذ دولت اردوغان در ساختار سیاسی، امنیتی و دفاعی سوریه قلمداد میکنند.
از فعالیت مقدماتی تا نفوذ عمیق
حتی در سالیان پایانی دولت بشار اسد و در شرایطی که بسیاری از مناطق شمال سوریه و ادلب در اختیار مخالفین اسد قرار داشت، ترکیه در شهرهایی مانند عفرین، اعزاز، الباب و ناحیه مرزی چوبان بَی، 6 واحد آموزش عالی تاسیس کرده بود که در حوزههای آموزش، علوم اداری، علوم اسلامی، آموزش فنی حرفهای، پزشکی و خدمات بهداشتی فعال بودند.
این 6 موسسه به طور مستقیم، بخشی از دانشگاه دولتی غازی عنتاب و دانشگاه علوم بهداشتی ترکیه بودند. ولی حالا قرار است از ساختار دانشگاههای مادر ترکیه به ساختار آموزش عالی سوریه منتقل شوند.
طبق تفاهمنامه 14 اکتبر 2026 میلادی، 4 واحد وابسته به دانشگاه غازیعنتاب، فعالیت خود را در چارچوب دانشگاه حلب ادامه میدهند. کارکنان دانشگاهی و اداری نیز تحت قوانین سوریه به فعالیت ادامه میدهند و دانشکده پزشکی نیز مستقل خواهد بود.
مروان الحلبی وزیر آموزش عالی سوریه این انتقال را پایان یک مرحله حمایت و آغاز مرحلهای جدید توصیف کرد که در آن سوریه مسئولیت کامل مؤسسات خود را بر عهده میگیرد، اما همکاری دانشگاهی با ترکیه ادامه مییابد.
در 4 مارس 2026، بنیاد معارف ترکیه (Türkiye Maarif Vakfı) با وزارت خارجه سوریه تفاهمنامهای امضا کرد.
بر اساس این تفاهم، فعالیت بنیاد در سوریه رسمیت مییابد و ایجاد مدارس از پیشدبستانی تا دبیرستان، بورسیه تحصیلی، پژوهش علمی و آموزش فنی و حرفهای در دستور کار قرار میگیرد.
دمشق و حلب نخستین نقاط مورد توجه هستند. طرفین در 5 اوت 2026 درباره تأسیس دانشگاه مشترک سوری- ترکی در دمشق تفاهم کردند.
در توافقهای بعدی نیز موضوع تبادل استاد و دانشجو، همکاری پژوهشی، اعتباربخشی مدارک و کمک به تأمین کادر دانشگاهی سوریه مطرح شد.
نکته جالب اینجاست که در سال تحصیلی جاری و در اکتبر 2026 میلادی مدرسه بینالمللی ترکیه در حومه دمشق با ظرفیت اعلام شده حدود هزار دانشآموز افتتاح شد. این مدرسه از برنامه درسی ترکیه استفاده میکند و زبان اصلی آموزش آن ترکی استانبولی است و البته عربی نیز به عنوان درس ارائه میشود.
البته اولویت ثبتنام با شهروندان ترکیه و خانوادههای سوری است که پیشتر در ترکیه تحصیل کردهاند.
در کنار این موارد، تفاهمنامه آموزشی ژوئیه 2025 نیز زمینه همکاری در بازسازی مدارس، آموزش فنی، تربیت معلم، اصلاح برنامههای آموزشی و بهرسمیتشناختن مدارک را فراهم کرده بود. این مجموعه اقدامات نشان میدهد که حضور آموزشی ترکیه دیگر محدود به مناطق مرزی و شمال سوریه نیست، دمشق نیز بهتدریج وارد این شبکه شده است.

اهداف و انگیزههای ترکیه
تلاش آنکارا برای در دست گرفتن کنترل بخشی از نظام آموزشی عمومی و آموزش عالی سوریه به عنوان یکی از مهمترین راهبردهای نفوذ اجتماعی و فرهنگی، یادآور بخشی از ضعفهای ساختاری و وضعیت فعلی سوریه نیز هست. چرا که سوریه پس از سالها جنگ، بهشدت به نیروی متخصص نیاز دارد و برای آموزش و تربیت پزشک، مهندس، معلم، مدیر، متخصص فناوری، کارشناس مدیریت شهری و نیروی فنی، با موانع و چالشهایی روبروست.
ترکیه میتواند در تأمین این نیاز نقش داشته باشد. اما این فرایند را نمی توان همچون انتقال دانش دانست. دانشجویی که در دانشگاه ترکیهای تحصیل میکند، با زبان، استانداردهای حرفهای، شیوههای مدیریتی، شبکههای تجاری و نهادهای ترکیه نیز آشنا میشود.
وقتی که دانشجویان سوری فارغ التحصیل شده از دانشگاههای ترکی، بعدها در وزارتخانه، بیمارستان، دانشگاه، شرکت ساختمانی یا سازمان اقتصادی سوریه مشغول به کار شودن، شبکهای از ارتباطات حرفهای و انسانی میان دو کشور شکل میگیرد. در نتیجه، ترکیه میتواند به یکی از منابع اصلی تأمین نیروی انسانی متخصص سوریه تبدیل شود و در عین حال در گسترههای مختلف حکمرانی، ابزارهای قدرتمندی برای نفوذ در اختیار داشته باشد.
به زعم متخصصین آموزشی بینالمللی، این نوع از تاثیرگذاری، عملاً بخشی از قدرت نرم است. کشوری که هزاران دانشجو از یک کشور دیگر را آموزش میدهد، صرفاً مدرک دانشگاهی صادر نمیکند؛ بلکه ممکن است در بلندمدت شبکهای از مدیران، استادان، متخصصان، سیاستمداران و فعالان اقتصادی ایجاد کند که با زبان و نظام فکری و نهادی آن کشور آشنایی دارند.
حالا میتوان به وضوح دید که دانشگاههای ترکیه در سوریه، بخشی از پروژه بزرگی هستند که در آن، قرار است علاوه بر نقش آفرینی در حکمرانی، در جریان بازسازی سوریه نیز، سهم کلانی برای هلدینگها و شرکتهای پیمانکاری ترکیه در نظر گرفته شود.
تربیت و آموزش نیروهای اجرایی، مالی و عمرانی توسط ترکیه، در شکلگیری بخشی از ظرفیت نهادی سوریه آینده مشارکت خواهد داشت. از این منظر، نفوذ آموزشی میتواند از نفوذ نظامی ماندگارتر باشد، زیرا حضور نظامی ممکن است با توافق سیاسی یا تغییر شرایط امنیتی محدود شود، اما شبکه دانشگاهی و فارغالتحصیلان میتواند چندین دهه دوام بیاورد.
نفوذ ترکیه در سوریه و مساله زبان
اگر نسل جدیدی از سوریها به زبان ترکی مسلط شوند و با نظام آموزشی، شرکتها و فناوری ترکیه آشنایی پیدا کنند، ورود شرکتهای ترکیهای به بازار سوریه آسانتر خواهد شد. چرا که دانشگاه و مدرسه فقط نهاد فرهنگی نیستند؛ در بلندمدت بازار کار و بازار مصرف نیز میسازند.
این موضوع به خصوص در بخشهای ساختمانسازی و زیرساخت، رسانه، خدمات درمانی و تجهیزات پزشکی، ترابری، صنایع غذایی، آموزش و خدمات فنی و همچنین گردشگری و خدمات تجاری مهم است و سیاست آموزشی میتواند مکمل سیاست اقتصادی ترکیه در سوریه باشد.
از این گذشته، پای نفوذ فرهنگی و شکلدهی به روایت تاریخی در میان است. برنامه درسی، کتاب تاریخ، آموزش زبان، ادبیات، محتوای فرهنگی و حتی شیوه تدریس میتوانند بر برداشت نسل جوان از گذشته و روابط منطقهای اثر بگذارند.
برای مثال، اگر در مدارس سوریه زبان ترکی و تاریخ عثمانی به شکل گستردهتری تدریس شود، ممکن است شناخت نسل جدید از ترکیه و دوره عثمانی تغییر کند. در نتیجه ترکیه میتواند از طریق آموزش، در شکلگیری بخشی از نخبگان، نیروی متخصص، شبکههای اقتصادی و تصور فرهنگی نسل آینده سوریه سهم پیدا کند.
شواهد نشان میدهد که میزان حساسیت سوریه به زبان ترکی استانبولی در همه مناطق و گروههای اجتماعی به یک اندازه نیست. دست کم در سطح عمومی، برای یادگیری اختیاری ترکی بهعنوان یک زبان خارجی مخالفت آشکاری وجود ندارد. حتی میتواند برای بخش قابلتوجهی از جامعه سوریه جذاب باشد.
ترکیه همسایه بزرگ اقتصادی سوریه است، بازار کار مهمی دارد و در سالهای جنگ میزبان میلیونها سوری بوده است. بسیاری از خانوادهها تجربه تحصیل فرزندانشان در مدارس ترکیه را دارند. برای این گروهها، یادگیری ترکی میتواند یک سرمایه شغلی و آموزشی محسوب شود.
در گزارش سال 2023 مجله المجلة درباره گسترش زبان ترکی در شمال سوریه، برخی دانشآموزان و خانوادهها یادگیری ترکی را راهی برای ورود به دانشگاههای ترکیه و دستیابی به فرصتهای شغلی میدانستند.
در همان گزارش، فعالان مدنی از کمبود معلم متخصص و تحمیل اجباری زبان ترکی انتقاد کرده بودند. البته در این حوزه، سوریه گاهی با چالش داخلی نیز روبرو میشود. به عنوان مثال، در نوامبر 2025، اعلام ایجاد گروه زبان ترکی در دانشکده ادبیات دانشگاه دمشق با مخالفت نهادهای فرهنگی و آموزشی کُردی روبهرو شد. آنها این پرسش را مطرح کردند که چرا زبان ترکی امکان ورود به دانشگاه را پیدا میکند، در حالی که حقوق آموزشی زبانهای بومی مانند کُردی هنوز محل مناقشه است.

در پایان باید گفت: علاوه بر برخی چالشها در سوریه، خود ترکیه نیز برای تداوم نفوذ دانشگاهی در سوریه با چالشهایی روبروست. به عنوان مثال، حالا ترکیه با مشکلات مالی، محدودیت منابع دانشگاهی و چالشهای کیفیت آموزش عالی روبهرو است. بنابراین نمیتوان فرض کرد که قادر خواهد بود بهتنهایی نظام آموزشی سوریه را بازسازی کند.
دانشگاههای سوریه نیز ظرفیتها و نخبگان خود را دارند و تمایل دولت جدید به بازپسگیری مدیریت مؤسسات آموزشی نشان میدهد که دمشق نمیخواهد صرفاً به یک دریافتکننده منفعل کمک تبدیل شود.
اما با این حال، سیاست آموزشی ترکیه در سوریه را باید بخشی از راهبرد بزرگتر آنکارا برای تثبیت موقعیت خود در نظم سیاسی و اقتصادی پس از جنگ دانست. ترکیه در سوریه فقط به دنبال مرز امن، نفوذ نظامی، قراردادهای اقتصادی یا بازار بازسازی نیست؛ بلکه میخواهد در شکلگیری نسل جدیدی از متخصصان و مدیران سوری نیز نقش داشته باشد تا مزیت نهادی، مزیت شبکهای و قدرت فرهنگی بیشتری در اختیار داشته باشد.
انتهای پیام/