خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: رحلت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی در 26 آبان 1405، پایان زندگی یکی از چهرههای اثرگذار فقه و اصول در حوزههای علمیه معاصر بود؛ فقیهی که بخش مهمی از عمر خود را در مسیر تحصیل و تدریس علوم دینی گذراند و در طول سالهای متمادی، جایگاهی شناختهشده در میان استادان و مراجع تقلید شیعه پیدا کرد. دفتر این مرجع تقلید در اطلاعیهای، ضمن اعلام خبر ارتحال او، بر دههها تحقیق و تعلیم علوم اهلبیت(ع)، تربیت عالمان دینی و اهتمام ویژهاش به پاسداشت شعائر مذهبی تأکید کرد.
زندگی علمی آیتالله وحید خراسانی را نمیتوان تنها با فهرستی از استادان، سالهای تحصیل و عناوین آثار توضیح داد. اهمیت کارنامه او بیش از هر چیز در پیوند سه عرصه قابل بررسی است: نخست، حضور در سنت دیرپای اجتهاد شیعی و بهرهگیری از استادان برجسته حوزههای مشهد و نجف؛ دوم، سالهای طولانی تدریس خارج فقه و اصول و تربیت شاگردان؛ و سوم، جایگاهی که در ترویج معارف اهلبیت(ع) و پاسداشت مناسک و شعائر دینی برای خود قائل بود. این سه وجه در کنار یکدیگر، تصویری از شخصیتی به دست میدهد که هویت علمی و مذهبیاش در طول دههها شکل گرفت و تثبیت شد.
از نیشابور تا مشهد؛ آغاز مسیر علمی
حسین وحید خراسانی در اول فروردین 1300 در نیشابور متولد شد. او تحصیلات مقدماتی علوم دینی را در زادگاهش آغاز کرد و برای ادامه تحصیل به مشهد رفت؛ شهری که بهواسطه حضور حوزه علمیه و مجاورت با بارگاه امام رضا(ع)، در تاریخ آموزش دینی شیعه جایگاهی ویژه داشته است. حضور در فضای علمی مشهد، نخستین مرحله جدی شکلگیری شخصیت علمی او بود و زمینه آشناییاش با استادان و متون اصلی علوم حوزوی را فراهم کرد.
در آن دوره، آموزش حوزوی بر پایه مسیری مشخص پیش میرفت؛ طلبه ابتدا ادبیات عرب و مقدمات را میآموخت، سپس به متون سطح میرسید و پس از آن، با حضور در درس خارج فقه و اصول، امکان ورود مستقلتر به مباحث اجتهادی را پیدا میکرد. وحید خراسانی نیز این مسیر را پشت سر گذاشت. او دروس سطح را نزد محمد نهاوندی فراگرفت؛ استادی که در شمار عالمان شناختهشده مشهد قرار داشت و در تفسیر و علوم دینی نیز فعالیت علمی داشت.
پس از پایان دوره سطح، حضور در درس خارج فقه استادانی چون میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی، مرحله تازهای از تحصیل او را رقم زد. در این دوره، طلبه دیگر صرفاً با شرح و توضیح متون درسی روبهرو نیست، بلکه باید ادله، مبانی و دیدگاههای فقیهان را بررسی کند و قدرت تحلیل و استنباط خود را گسترش دهد. اهمیت این مرحله در آن است که دانشآموخته حوزه بهتدریج از جایگاه فراگیرنده مطالب به موقعیت پژوهشگر و صاحبنظر نزدیک میشود.
وحید خراسانی در کنار فقه و اصول، علوم عقلی را نیز پی گرفت و از محضر میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی بهره برد. این بخش از تحصیلات او نشان میدهد که آموزش علمیاش تنها به متون فقهی محدود نبود و با مباحث فلسفی و عقلی نیز آشنایی پیدا کرد. هرچند در سالهای بعد، دیدگاههای انتقادی او درباره برخی جریانهای فلسفی و عرفانی بازتاب گستردهای یافت، اما در بررسی زندگی علمیاش باید میان آشنایی و تحصیل در یک حوزه فکری با پذیرش همه مبانی آن تفاوت گذاشت.
یکی از نقاط مهم در دوره جوانی او، دریافت اجازه اجتهاد از آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای در سال 1327 شمسی بود. این اجازه پس از گفتوگو و مباحثه علمی میان آن دو صادر شد. در سنت حوزههای علمیه، اجازه اجتهاد صرفاً یک عنوان تشریفاتی نیست؛ بلکه نشانهای از ارزیابی توان علمی فرد برای استنباط احکام شرعی است. البته اجتهاد در عمل، با استمرار تحقیق و مواجهه با مسائل تازه فقهی معنا پیدا میکند و دریافت اجازه، پایان مسیر علمی به شمار نمیرود.
نجف؛ مواجهه با قلههای فقه و اصول
وحید خراسانی در 27 سالگی راهی نجف شد؛ شهری که در آن زمان یکی از مهمترین مراکز علمی جهان تشیع به شمار میرفت. حوزه نجف با سابقه طولانی تدریس و تحقیق در فقه و اصول، محل حضور استادانی بود که هر یک در شکلگیری جریانهای علمی معاصر تأثیر داشتند. مهاجرت او به نجف، با وجود آنکه پیشتر اجازه اجتهاد دریافت کرده بود، نشان میدهد که برای تکمیل مبانی علمی و آشنایی نزدیکتر با دیدگاههای فقیهان برجسته، به ادامه تحصیل در این حوزه اهمیت میداد.
او در نجف در درس استادانی چون آیتالله سیدعبدالهادی شیرازی، آیتالله سیدمحسن حکیم و آیتالله سیدابوالقاسم خویی شرکت کرد. در میان این استادان، نام آیتالله خویی در شکلگیری روش علمی و فقهی او جایگاهی برجسته دارد. خویی از چهرههای اثرگذار فقه و اصول در قرن چهاردهم هجری بود و شیوه استدلالی او در بررسی اسناد روایی، دلالت متون و ارزیابی مبانی اصولی، بر شمار زیادی از شاگردانش تأثیر گذاشت.
حضور در درس چنین استادی، تنها به فراگیری مجموعهای از دیدگاههای فقهی محدود نمیشد. شاگرد در جریان درس خارج، با شیوه طرح مسئله، صورتبندی اختلافنظرها، بررسی ادله و ارزیابی پاسخهای احتمالی آشنا میشد. از این منظر، تأثیر استاد بر شاگرد را باید در انتقال روش پژوهش نیز جستوجو کرد؛ روشی که در آن، پذیرش یک نظر بدون بررسی دلیل و مبانی آن جایگاهی ندارد.
در گزارشهای مربوط به زندگی علمی وحید خراسانی، از ارتباط نزدیک او با مکتب فقهی آیتالله خویی یاد شده است. این تأثیر را میتوان در توجه به استدلالهای اصولی و بررسی دقیق روایات در مباحث فقهی او دنبال کرد. با این حال، قرار دادن یک فقیه در امتداد مکتب استادش به معنای یکسان دانستن همه دیدگاهها نیست. هر مجتهد در فرآیند استنباط، با تکیه بر مبانی و ارزیابیهای خود به نتیجه میرسد و ممکن است در برخی مسائل با استادش اختلافنظر داشته باشد.
وحید خراسانی در نجف، افزون بر حضور در درس استادان، به تدریس نیز پرداخت. بر اساس گزارشهای زندگینامهای، او از سال 1337 شمسی درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و نزدیک به دوازده سال این درسها را در نجف ادامه داد. این دوره، مرحلهای مهم در انتقال او از موقعیت یک شاگرد برجسته به جایگاه استادی بود؛ جایگاهی که در سالهای بعد و پس از بازگشت به ایران، گستره بیشتری پیدا کرد.
بازگشت به ایران و استقرار در قم
وحید خراسانی در سال 1349 شمسی به ایران بازگشت. او ابتدا مدتی در مشهد اقامت کرد و به تدریس پرداخت، اما در ادامه حوزه علمیه قم را برای ادامه فعالیت علمی و تدریس برگزید. قم در آن سالها یکی از مراکز اصلی آموزش علوم دینی در ایران بود و حضور استادان و مراجع متعدد، فضای مناسبی برای استمرار مباحث علمی فراهم میکرد.
انتقال محل تدریس او به قم، آغاز دورهای طولانی در زندگی علمیاش بود. او سالهای متمادی به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت و درسهایش به یکی از جلسات شناختهشده حوزه تبدیل شد. اهمیت این دوره را باید در استمرار تدریس و نقش آن در تربیت طلاب و پژوهشگران حوزوی جستوجو کرد. درس خارج، برخلاف دورههای مقدماتی و سطح، چارچوبی ثابت و کتابمحور به معنای محدود کلمه ندارد؛ استاد مسئله را طرح میکند، اقوال فقیهان را بررسی میکند، به ادله روایی و عقلی میپردازد و در نهایت نظر مختار خود را با استدلال توضیح میدهد.
در چنین فضایی، توانایی استاد در تنظیم بحث، تشخیص نقاط اصلی اختلاف و هدایت شاگردان به سوی بررسی مستقل اهمیت زیادی دارد. تدریس خارج فقه و اصول، تنها بازگویی نظرهای پیشینیان نیست؛ بلکه عرصهای برای آزمودن مبانی و سنجش استدلالهاست. استمرار این شیوه در درسهای وحید خراسانی، یکی از عوامل شناختهشدن او در حوزه علمیه قم بود.
در توصیف روش فقهی او، بر ترکیب استدلالهای عقلی و توجه به متون نقلی تأکید شده است. در این روش، روایت و متن دینی جایگاه اصلی خود را دارد، اما فهم آن بدون بررسی سند، دلالت، قرائن و نسبت آن با دیگر ادله کامل نمیشود. فقیه باید هم به میراث روایی و فقهی تسلط داشته باشد و هم بتواند نسبت میان ادله را در چارچوب قواعد اصولی روشن کند. از همین رو، مباحث فقهی در درس خارج معمولاً با بحثهای اصولی پیوند میخورند و گاه یک مسئله فقهی، زمینه طرح چندین بحث دقیق اصولی را فراهم میکند.
در کارنامه علمی وحید خراسانی، توجه به آثار فقیهان پیشین نیز قابل مشاهده است. متون فقهی کلاسیک، شروح و حواشی آنها، بخشی از ابزارهای اصلی پژوهش در حوزهاند. آشنایی با این آثار به فقیه امکان میدهد مسیر شکلگیری یک نظر را در تاریخ فقه دنبال کند، اختلاف مبانی را بشناسد و نسبت دیدگاههای متأخران و متقدمان را بررسی کند. به همین دلیل، مطالعه آثار فقهی او و نوشتههای مرتبط با درسهایش باید در بستر سنت آموزشی حوزه صورت گیرد، نه صرفاً با معیار کتابهای عمومی و تألیفی.
مرجعیت؛ مسئولیتی فراتر از جایگاه علمی
پس از درگذشت آیتالله سیدمحمدعلی اراکی در سال 1373، موضوع معرفی مراجع تقلید بار دیگر در فضای حوزه علمیه قم مورد توجه قرار گرفت. نام وحید خراسانی نیز در میان چهرههایی قرار گرفت که بهعنوان مرجع تقلید شناخته شدند. مرجعیت در سنت شیعه، جایگاهی است که بر پایه صلاحیت علمی و توانایی استنباط احکام شکل میگیرد و با مسئولیت پاسخگویی به مسائل شرعی مردم همراه است.
مرجع تقلید، علاوه بر جایگاه علمی، با مجموعهای از وظایف اجتماعی و دینی روبهروست. پاسخ به استفتائات، انتشار رساله عملیه، تعیین تکلیف مسائل عبادی و معاملات شرعی و ارتباط با مقلدان، بخشی از این مسئولیتهاست. از این منظر، مرجعیت صرفاً
ادامه تدریس یا برخورداری از شهرت علمی نیست؛ بلکه ورود به عرصهای است که در آن، دانش فقهی باید در زندگی روزمره مؤمنان کارکرد پیدا کند.
رسالههای عملیه و کتابهای احکام، یکی از مهمترین ابزارهای ارتباط مرجع با مقلدان هستند. این آثار، مسائل شرعی را در قالبی کاربردی و متناسب با نیازهای مردم توضیح میدهند. در کنار آنها، استفتائات نیز به پرسشهایی پاسخ میدهند که ممکن است در متن رسالههای عمومی بهصورت مستقل نیامده باشند یا با توجه به شرایط جدید، نیازمند توضیح بیشتری باشند. آثار فقهی وحید خراسانی نیز بخشی از همین کارکرد را بر عهده داشتهاند.
با گسترش مرجعیت، نام او در کنار استادان و مراجع شناختهشده حوزه قم قرار گرفت. با این حال، جایگاه او را نمیتوان تنها با عنوان مرجعیت توضیح داد؛ زیرا بخش عمدهای از شهرت علمیاش پیش از آن و در نتیجه سالها تدریس و حضور در فضای درس و بحث حوزه شکل گرفته بود. مرجعیت در این معنا، امتداد یک مسیر علمی طولانی بود؛ مسیری که از تحصیل در مشهد و نجف آغاز شده و با تدریس در قم ادامه یافته بود.
شیوه فقاهت؛ دقت در استدلال و رجوع به میراث روایی
فقه شیعه بر پایه استنباط احکام از منابع و ادله معتبر شکل گرفته است. فقیه در این مسیر، با قرآن، سنت، اجماع و عقل سروکار دارد و برای رسیدن به حکم شرعی باید اعتبار هر دلیل و نسبت آن با دیگر ادله را بررسی کند. از همین رو، مهارت در فقه بدون تسلط بر اصول فقه امکانپذیر نیست. اصول فقه به فقیه کمک میکند قواعد فهم و استنباط را بشناسد و در مواجهه با تعارض ادله یا ابهام در دلالت متون، راهی روشمند برای رسیدن به نتیجه داشته باشد.
در روش علمی وحید خراسانی، توجه به جزئیات استدلال و بررسی روایتها از ویژگیهایی است که در گزارشهای مربوط به درسهای او مورد اشاره قرار گرفته است. او در طرح مسائل فقهی، تنها به نقل یک فتوا یا بیان نتیجه اکتفا نمیکرد؛ بلکه مبانی مسئله، اقوال فقیهان و ادله مورد استناد را نیز در مرکز بحث قرار میداد. چنین رویکردی برای طلابی که در درس خارج شرکت میکنند اهمیت دارد؛ زیرا آنان را با فرآیند رسیدن به حکم آشنا میکند، نه فقط با نتیجه نهایی آن.
در حوزه فقه، یک مسئله ممکن است در ظاهر ساده به نظر برسد، اما بررسی دقیق آن به مباحثی درباره اعتبار سند، ظهور الفاظ، تقیید و تخصیص، تعارض روایتها و نسبت میان ادله نیاز داشته باشد. به همین دلیل، درس خارج فقه در بسیاری از موارد با مباحث پیچیده اصولی همراه میشود. شهرت علمی یک استاد در این عرصه، تنها به تعداد حاضران در درس وابسته نیست؛ بلکه قدرت او در باز کردن گرههای علمی و ارائه صورتبندی روشن از اختلافنظرها نیز اهمیت دارد.
وحید خراسانی در طول سالهای تدریس، شاگردان بسیاری را با این شیوه مباحثه و تحقیق آشنا کرد. در سنت حوزه، شاگردی صرفاً به معنای حضور در کلاس نیست؛ طلاب درس خارج باید تقریرات استاد را بنویسند، منابع را بررسی کنند، در مباحثههای علمی شرکت داشته باشند و در مواردی دیدگاه استاد را نقد کنند. این فرآیند، بخشی از سازوکار انتقال دانش در حوزههای علمیه است و نقش مهمی در استمرار سنت اجتهاد دارد.
شاگردپروری و استمرار سنت حوزه
یکی از بخشهای مهم کارنامه هر استاد برجسته حوزوی، شاگردانی هستند که در طول سالهای تدریس از محضر او بهره بردهاند. در حوزههای علمیه، انتقال دانش تنها از طریق انتشار کتاب صورت نمیگیرد؛ بخش مهمی از میراث علمی در جلسات درس، مباحثهها و تقریرات شاگردان منتقل میشود. گاهی یک استاد، از طریق تربیت چند نسل از طلاب و پژوهشگران، تأثیری ماندگارتر از یک اثر مکتوب بر جای میگذارد.
درسهای طولانیمدت وحید خراسانی در قم نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. استمرار تدریس خارج فقه و اصول، فرصت انتقال روش اجتهادی و آشنایی با منابع فقهی را برای شمار زیادی از طلاب فراهم کرد. در چنین فضایی، شاگردان با شیوه تحلیل مسئله، بررسی ادله و مواجهه با اختلافنظرها آشنا میشوند و بهتدریج توانایی پژوهش مستقل پیدا میکنند.
البته ارزیابی دقیق دامنه اثرگذاری یک استاد، نیازمند بررسی آثار مکتوب شاگردان، تقریرات درسی، فعالیتهای علمی آنان و نقششان در حوزههای مختلف است. صرف نام بردن از شاگردان، تصویر کاملی از میراث آموزشی یک استاد ارائه نمیدهد. آنچه در مورد وحید خراسانی اهمیت دارد، استمرار طولانیمدت درسهای او و جایگاهی است که در ساختار آموزشی حوزه علمیه قم پیدا کرد.
از سوی دیگر، درس خارج در حوزه شیعه تنها محل انتقال محفوظات نیست. این درسها بر مبنای گفتوگو و بررسی انتقادی شکل میگیرند و استاد باید امکان طرح پرسش و ارزیابی استدلالها را فراهم کند. به همین دلیل، سنت درس خارج را میتوان یکی از مهمترین سازوکارهای زنده نگه داشتن اجتهاد در حوزه دانست. استمرار این سنت، به حضور استادانی وابسته است که علاوه بر دانش گسترده، توانایی انتقال روش تحقیق را نیز داشته باشند.
ارادت به اهلبیت(ع)؛ وجه برجسته شخصیت مذهبی
در کنار فعالیتهای فقهی و آموزشی، ارادت به اهلبیت(ع) از ویژگیهای برجسته شخصیت مذهبی وحید خراسانی بود. این ارادت در سخنرانیها، توصیههای دینی و تأکیدهای او بر برگزاری شعائر مذهبی بازتاب داشت. در سنت شیعه، محبت اهلبیت(ع) تنها یک احساس فردی نیست؛ بلکه با شناخت جایگاه آنان، پیروی از سیره و حفظ پیوند عاطفی و اعتقادی جامعه با خاندان پیامبر(ص) همراه است.
در میان موضوعاتی که او به آنها توجه ویژه داشت، بزرگداشت حضرت فاطمه زهرا(س) و یادآوری مصائب آن حضرت جایگاه خاصی داشت. پیگیری برگزاری مراسم عزاداری و تأکید بر پاسداشت ایام شهادت حضرت زهرا(س)، از جمله موضوعاتی بود که در سالهای فعالیت مذهبی او مورد توجه رسانهها قرار گرفت. دفتر او نیز در اطلاعیه ارتحال، بهطور مشخص از احیای شعائر دینی، بهویژه عزای صدیقه کبری(س)، بهعنوان یکی از وجوه فعالیتهای این مرجع تقلید یاد کرد.
تأکید بر بزرگداشت مناسبتهای مذهبی، در نگاه او بخشی از مسئولیت دینی جامعه و حوزههای علمیه به شمار میرفت. از این منظر، مناسک و آیینهای مذهبی تنها برنامههایی مناسبتی نیستند، بلکه راهی برای انتقال حافظه تاریخی و اعتقادی شیعه به نسلهای بعد محسوب میشوند. برگزاری مراسم عزاداری، سخن گفتن از سیره اهلبیت(ع) و یادآوری رخدادهای تاریخ اسلام، در صورت همراهی با شناخت و معرفت، میتواند پیوند میان نسلهای مختلف را با میراث دینی حفظ کند.
در همین چارچوب، توجه او به شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) و جایگاه آن حضرت در تاریخ اسلام، بخشی از منظومه اعتقادیاش بود. او در آثار و سخنان مرتبط با اهلبیت(ع)، بر منزلت خاندان پیامبر(ص) و ضرورت شناخت جایگاه آنان تأکید میکرد. این وجه از شخصیت او، در کنار هویت فقهی و اصولیاش، سبب شد که مخاطبانش تنها به طلاب و پژوهشگران علوم دینی محدود نمانند و بخشی از جامعه مذهبی نیز سخنان و مواضع او را دنبال کنند.
دیدگاههای اعتقادی و حساسیت نسبت به بازنمایی مقدسات
وحید خراسانی در برخی موضوعات اعتقادی و فرهنگی نیز مواضعی صریح داشت. از جمله این موارد، حساسیت نسبت به نحوه بازنمایی شخصیتهای مقدس در آثار نمایشی و رسانهای بود. مخالفت او با نمایش چهره برخی شخصیتهای دینی، از جمله حضرت ابوالفضل العباس(ع)، در سالهای گذشته بازتاب رسانهای پیدا کرد. این موضع را میتوان در چارچوب نگرانی او درباره حفظ حرمت شخصیتهای مقدس و پرهیز از تبدیل امر قدسی به تصویری عادی و قابل مناقشه بررسی کرد.
البته این موضوع، مانند دیگر دیدگاههای فکری و فرهنگی، میتواند محل بحث و بررسی باشد. در جامعهای که رسانههای تصویری و آثار نمایشی نقش گستردهای در شکلدهی به ذهنیت عمومی دارند، مسئله بازنمایی شخصیتهای دینی با پرسشهایی درباره حدود آزادی هنری، ملاحظات اعتقادی و مسئولیت فرهنگی سازندگان آثار روبهروست. موضع وحید خراسانی در این زمینه، بیانگر اولویت دادن به حفظ حرمت مقدسات در برابر برخی شیوههای بازنمایی تصویری بود.
در حوزه فلسفه و عرفان نیز دیدگاههای انتقادی او مورد توجه قرار گرفت. گزارشهایی از مخالفت او با برخی مبانی و جریانهای فلسفی و عرفانی منتشر شده است. برای بررسی دقیق این مواضع، باید میان نقد یک نظریه یا مکتب مشخص و نفی کلی همه مباحث عقلی تفاوت گذاشت. همچنین نمیتوان صرف آشنایی او با علوم عقلی در دوران تحصیل را به معنای پذیرش همه مکاتب فلسفی دانست. مواضع فکری هر عالم باید بر اساس آثار، درسها و سخنان مستند خود او ارزیابی شود.
اهمیت این مباحث در آن است که نشان میدهد شخصیت یک مرجع تقلید، تنها در محدوده پاسخ به پرسشهای فقهی باقی نمیماند. مراجع در موضوعات اعتقادی، فرهنگی و اجتماعی نیز ممکن است دیدگاههایی داشته باشند که در فضای عمومی بازتاب پیدا کند. وحید خراسانی نیز در کنار فعالیتهای علمی، در برخی مسائل فرهنگی و مذهبی مواضعی داشت که موافقان و منتقدان درباره آنها بحث کردهاند.
آثار و نوشتهها؛ از احکام شرعی تا معارف اهلبیت(ع)
بررسی آثار آیتالله وحید خراسانی نیازمند دقت در نوع انتساب و کارکرد هر اثر است. همه کتابهایی که در فهرستهای کتابشناختی به نام او دیده میشوند، الزاماً از یک جنس نیستند. برخی آثار، رسالههای فقهی و متون کاربردی برای مقلداناند؛ برخی دیگر از بیانات و درسهای او گردآوری شدهاند و گروهی نیز به مباحث تخصصی فقه و اصول مربوط میشوند. بنابراین، بهتر است در معرفی میراث مکتوب او میان تألیف مستقل، تقریر درس و مجموعه برگرفته از سخنرانی تفاوت گذاشته شود.
در میان آثار کاربردی، توضیحالمسائل جایگاه مشخصی دارد. این کتاب در قالب رساله عملیه، مجموعهای از احکام مورد نیاز مقلدان را در موضوعاتی چون طهارت، نماز، روزه، خمس، زکات، حج، معاملات و دیگر مسائل شرعی ارائه میکند. رساله عملیه از مهمترین ابزارهای ارتباط مرجع تقلید با جامعه مقلدان است و باید مسائل را به زبانی روشن و قابل استفاده توضیح دهد. از این جهت، توضیحالمسائل را باید در شمار آثار مرتبط با مسئولیت عملی مرجعیت او قرار داد.
مناسک حج از دیگر آثار مرتبط با فعالیت فقهی اوست. مناسک حج مجموعهای از احکام و دستورهای مربوط به اعمال حج را در بر میگیرد؛ احکامی که به دلیل تنوع مراحل و جزئیات، نیازمند توضیح دقیق و دستهبندی روشن هستند. زائران در طول سفر حج با مسائل مختلفی درباره احرام، طواف، سعی، وقوف، رمی و دیگر اعمال روبهرو میشوند و مراجعه به متن مناسک برای آگاهی از تکالیف شرعی اهمیت دارد.
احکام مهاجران نیز در فهرست آثار مرتبط با او آمده است. این عنوان به موضوعاتی میپردازد که برای مسلمانان ساکن خارج از محیط معمول زندگی یا کسانی که به کشورهای دیگر مهاجرت میکنند، اهمیت دارد. مسائل مربوط به عبادات، معاملات و شرایط زندگی در محیطهای متفاوت، از جمله موضوعاتی است که در این حوزه مطرح میشود. اهمیت چنین اثری را باید در پاسخگوی فقه به شرایط متنوع زندگی مسلمانان جستوجو کرد.
در کنار این آثار، عنوانهایی مانند منتخب توضیحالمسائل، منهاجالصالحین ،منتخب احکام عمره مفرده ،احکام بانوان،احکام جوانان و مختصری از احکام پزشکی نیز در برخی فهرستهای کتابشناختی مرتبط با آثار او دیده میشوند. با این حال، درباره نوع انتشار و میزان انتساب مستقیم برخی از این عنوانها باید به شناسنامه نسخههای چاپی و اطلاعات ناشر مراجعه کرد. از همین رو، در یک معرفی دقیق کتابشناختی بهتر است این عناوین در شمار آثار و متون فقهی مرتبط با دفتر و منظومه آموزشی او ذکر شوند، نه اینکه بدون بررسی نسخهها، همه آنها تألیف مستقل شخصی معرفی شوند.
در حوزه معارف اعتقادی، عنوان آشنایی با اصول دین از جمله آثاری است که در فهرست نوشتههای مرتبط با او قرار گرفته است. اصول دین، مبانی اعتقادی مسلمانان را دربرمیگیرد و موضوعاتی چون توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت را شامل میشود. پرداختن به این مباحث، در کنار آثار فقهی، نشان میدهد که فعالیت علمی یک مرجع تقلید تنها به بیان احکام عملی محدود نیست و مباحث اعتقادی نیز در مجموعه آثار و درسهای او جایگاه دارد.
حلقه وصل رسالت و امامت نیز از عنوانهایی است که در فهرست آثار او ذکر شده است. نکته مهم درباره این کتاب آن است که در اطلاعات کتابشناختی، از آن بهعنوان اثری برگرفته از بیانات آیتالله وحید خراسانی یاد شده است. بنابراین، معرفی دقیق آن باید با همین توضیح همراه باشد؛ یعنی کتابی مبتنی بر سخنان و بیانات او، نه لزوماً تألیفی مستقل به معنای رایج آن. موضوع رسالت و امامت نیز از محورهای بنیادین اندیشه شیعی است و نسبت میان جایگاه پیامبر(ص) و استمرار هدایت پس از ایشان را بررسی میکند.
بخش دیگری از آثار و نوشتههای مرتبط با وحید خراسانی به معارف اهلبیت(ع) و مناسبتهای مذهبی اختصاص دارد. عنوانهایی چون به یاد اول مظلوم روزگار، ریحانه رسولالله، به یاد آن که مذهب حق یادگار اوست، به یاد بضعه خاتمالانبیاء در طوس حضرت شمسالشموس و به یاد آخرین خلیفه و حجت پروردگار در فهرستهای منتشرشده از آثار او دیده میشوند. این عنوانها نشاندهنده توجه ویژه به شخصیتها و مفاهیم محوری در تاریخ و اعتقادات شیعهاند؛ از امیرالمؤمنین علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) تا امام رضا(ع) و حضرت ولیعصر(عج).
در برخی فهرستهای دیگر نیز عنوانهایی مانند مصباحالهدی و سفینةالنجاة ،چراغ هدایت، کشتی نجات ،نفس نفیس خاتمیت، زینت عرش خدا، نور چشم خاتم انبیاء؛ امام حسن مجتبی(ع) و امام موسی بن جعفر(ع)، نورالله فی ظلمات الأرض ذکر شده است. با توجه به تفاوت فهرستهای کتابشناختی و احتمال وجود مجموعههای گردآوریشده از سخنرانیها و مطالب مناسبتی، برای انتساب قطعی این عنوانها باید مشخصات نسخههای چاپی و توضیحات ناشر بررسی شود. در معرفی رسانهای آثار، پرهیز از یکسان دانستن همه این عناوین با تألیفات مستقل، به اعتبار گزارش کمک میکند.
در حوزه تخصصی فقه و اصول نیز از آثاری با عنوان شرح بر شرایعالاسلام، حاشیه بر کفایه، حاشیه بر مکاسب محرمه و حاشیه بر عروةالوثقی نام برده شده است. این عناوین به متون مهم و شناختهشده در آموزش و پژوهش حوزوی مربوطاند. شرایعالاسلام از متون اثرگذار فقه امامیه است؛ کفایةالاصول از کتابهای اصلی آموزش اصول فقه به شمار میرود؛ مکاسب شیخ انصاری نیز در مباحث معاملات و مکاسب، جایگاهی مهم دارد و عروةالوثقی از متون پرارجاع فقهی در دوره معاصر است.
با این حال، درباره این دسته از آثار نیز باید به تفاوت میان تألیف، شرح، حاشیه و تقریرات توجه کرد. برخی منابع کتابشناختی، شماری از این نوشتهها را در قالب مطالعات و تقریرات علمی مرتبط با درسهای استادان بزرگ، از جمله آیتالله خویی، معرفی کردهاند. ازاینرو، بهتر است در معرفی آنها از تعبیر آثار و نوشتههای فقهی و اصولی مرتبط با کارنامه علمی استفاده شود و از انتساب قطعی همه آنها بهعنوان تألیف مستقل خودداری شود؛ مگر آنکه مشخصات نسخه و شناسنامه نشر، این انتساب را تأیید کند.
میراث علمی در کنار میراث معنوی
در ارزیابی کارنامه یک مرجع تقلید، شمار کتابها یا شهرت عمومی بهتنهایی معیار کافی نیست. بخشی از میراث علمی استادان حوزه در متن درسهایی باقی میماند که سالها ادامه داشتهاند؛ بخشی دیگر در تقریرات شاگردان، پاسخ به مسائل شرعی و روش تحلیل و استنباط آنان منتقل میشود. به همین دلیل، برای شناخت میراث علمی وحید خراسانی باید علاوه بر آثار منتشرشده، به دوره طولانی تدریس او و جایگاه درس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم نیز توجه کرد.
از سوی دیگر، میراث یک عالم دینی تنها به عرصه تخصصی دانش محدود نمیماند. نوع مواجهه او با مناسک، شعائر، مسائل اعتقادی و نیازهای دینی جامعه نیز در حافظه مذهبی مخاطبان با قی میماند. در مورد وحید خراسانی، تأکید بر جایگاه اهلبیت(ع)، توجه به عزاداری حضرت زهرا(س) و حساسیت نسبت به حفظ حرمت مقدسات، بخشی از این میراث معنوی را تشکیل میدهد.
او در دورهای از تاریخ حوزههای علمیه فعالیت کرد که جامعه ایران و جهان اسلام با تحولات گسترده اجتماعی و فرهنگی روبهرو بود. گسترش رسانههای جدید، تغییر سبک زندگی، افزایش ارتباطات فرامرزی و طرح پرسشهای تازه در حوزه دین و فرهنگ، ضرورت پاسخگویی عالمان دینی به مسائل متنوع را افزایش داده بود. در چنین شرایطی، مرجعیت و حوزههای علمیه با این پرسش مواجه بودند که چگونه میتوان سنت علمی و اعتقادی را حفظ کرد و در عین حال، به نیازهای تازه جامعه پاسخ داد.
فعالیت علمی وحید خراسانی بیش از هر چیز در چارچوب سنت آموزشی و اجتهادی حوزه قابل فهم است. او با تکیه بر سالها تحصیل در مشهد و نجف، از محضر استادان برجسته بهره برد و سپس با تدریس طولانیمدت در قم، بخشی از تجربه علمی خود را به نسلهای بعد منتقل کرد. همین استمرار، مهمترین وجه کارنامه او در عرصه آموزش حوزوی به شمار میرود.
پایان یک مسیر طولانی
آیتالله حسین وحید خراسانی در 26 آبان 1405 درگذشت؛ خبری که دفتر او با انتشار اطلاعیهای رسمی اعلام کرد. در این اطلاعیه، از دههها تحصیل، تحقیق و تعلیم علوم اهلبیت(ع)، تربیت جمعی از عالمان و اهتمام به شعائر دینی بهعنوان بخشهایی از کارنامه او یاد شد.
زندگی او از نیشابور آغاز شد، در حوزه مشهد ادامه یافت، در نجف با حضور در درس استادان برجسته و آغاز تدریس وارد مرحله تازهای شد و سرانجام در قم به یکی از دورههای طولانی و اثرگذار فعالیت علمیاش رسید. این مسیر، نمونهای از پیوند میان سنت آموزشی حوزههای شیعه و استمرار نهاد اجتهاد در روزگار معاصر است.
نام آیتالله وحید خراسانی در تاریخ حوزه، بیش از هر چیز با درسهای فقه و اصول، دقت در استدلال و توجه به میراث روایی شناخته خواهد شد. در کنار این وجه علمی، ارادت به اهلبیت(ع) و تأکید بر حفظ شعائر مذهبی نیز بخش مهمی از هویت دینی او را شکل میداد. مجموعه این ویژگیها، کارنامهای را پدید آورد که برای شناخت آن باید هم به میراث مکتوب و هم به سالهای طولانی حضور در عرصه تدریس و مرجعیت توجه کرد.
رحلت او پایان یک دوره از زندگی علمی و مذهبی حوزههای علمیه است؛ اما درسها، نوشتهها، آثار مرتبط با نام او و شاگردانی که در مسیر آموزش و تحقیق از محضرش بهره بردند، همچنان بخشی از حافظه علمی حوزه را تشکیل میدهند. ماندگاری چنین میراثی، نه فقط به نام و عنوان صاحب آن، بلکه به میزان استمرار پژوهش، بازخوانی آثار و بهرهگیری نسلهای بعد از روش علمی او وابسته است.
انتهای پیام/