خبرگزاری تسنیم، محمدباقر صنیعیمنش، با انتخاب علیرضا تابش بهعنوان دبیر چهلوپنجمین جشنواره ملی فیلم فجر، یکی از مهمترین ابهامهای این رویداد سینمایی برطرف شد؛ اما حالا پرسش اصلی این است که دبیر جدید در فرصت باقیمانده تا برگزاری جشنواره چه برنامهای برای یکی از مهمترین رویدادهای فرهنگی کشور دارد و چگونه میخواهد از تجربه دورههای گذشته برای بهبود وضعیت آن استفاده کند؟
انتخاب تابش از این جهت قابل توجه است که او برخلاف برخی مدیران تازهوارد به عرصه دبیری جشنواره، سابقهای طولانی در مدیریت فرهنگی و سینمایی دارد. مدیریت هفتساله بنیاد سینمایی فارابی، دبیری سه دوره جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان، دبیری دو دوره جشنواره چندرسانهای میراث فرهنگی و حضور در شوراهای سیاستگذاری رویدادهای سینمایی، بخشی از کارنامه مدیریتی اوست. همچنین فعالیت در مطبوعات تخصصی سینما و آشنایی با فضای رسانهای، از دیگر ویژگیهایی است که میتواند در مسئولیت تازه او اهمیت داشته باشد.
با این حال، برخورداری از سابقه مدیریتی لزوماً به معنای موفقیت در اداره جشنوارهای با مختصات فجر نیست. جشنواره فیلم فجر صرفاً مجموعهای از نمایشها، نشستها و مراسم افتتاحیه و اختتامیه نیست. دبیر این رویداد باید بتواند نبض سینمای ایران را در دست بگیرد، برای حضور آثار شاخص تلاش کند، با هنرمندان و رسانهها ارتباط مؤثر داشته باشد و در بزنگاههای مهم، مسئولیت فرهنگی و ملی خود را به یاد بیاورد.
تابش اکنون با فرصتی محدود و انتظاراتی گسترده روبهروست. او باید نشان دهد که تجربه مدیریت بنیاد فارابی و برگزاری رویدادهای سینمایی، چگونه میتواند به ارتقای کیفیت و اعتبار فجر منجر شود. در این مسیر، اما آنچه که امروز بیش از هرچیزی اهمیت دارد توجه به درس عبرتهایی است که از سال گذشته با آن روبرو بودهایم و حالا مانند آزمونهایی است که دبیر محترم جشنواره فیلم فجر باید از آنها سربلند بیرون بیاید.

آزمون اول؛ بازسازی اعتماد رسانهها با شفافیت و پاسخگویی
یکی از مهمترین مایه عبرتهای دوره گذشته، ضرورت مواجهه مستقیم، شفاف و مسئولانه با رسانههاست. در یادداشتی که پیشتر منتشر شد، به یکی از ایرادات جدی جشنواره فیلم فجر در سال 1404، یعنی تشکیل نشدن روابط عمومی مستقل برای جشنواره، اشاره کردیم؛ اتفاقی کمسابقه که مایه تعجب بسیاری از اهالی رسانه شد. مسئله اما صرفاً حذف یک واحد اجرایی نبود؛ مشکل اصلی، اختلال در سازوکار ارتباطی جشنواره و نبود مسیری روشن برای پاسخگویی و اطلاعرسانی بود.
در شرایطی که روابط عمومی مستقلی وجود نداشت، خبرنگاران برای پیگیری مسائل، برنامهها و امور داخلی جشنواره ناچار بودند پرسشها و درخواستهای خود را مستقیماً با دبیر مطرح کنند؛ وظیفهای که در دورههای پیشین، دستکم بخشی از آن از طریق روابط عمومی انجام میشد. چنین وضعیتی نهتنها پیگیری امور را دشوارتر میکرد، بلکه ارتباطات رسانهای را به شخص دبیر وابسته میساخت و امکان مدیریت منظم و مستمر این ارتباطات را کاهش میداد.
برای علیرضا تابش، این مسئله میتواند نخستین آزمون مدیریتی باشد. او به دلیل سابقه فعالیت در مطبوعات تخصصی سینما، از اهمیت ارتباط رسانهای و نقش آن در شکلگیری تصویر عمومی یک رویداد فرهنگی آگاه است. مسئولیت پیشین او در فصلنامه سینمایی «فارابی» و ماهنامه «فیلمنگار» نیز این انتظار را ایجاد میکند که در دوره مدیریت او، رسانهها صرفاً به انتشار اطلاعیهها و اخبار رسمی محدود نشوند و امکان پیگیری، پرسشگری و دریافت پاسخهای روشن را داشته باشند. روابط عمومی در جشنوارهای با ابعاد فجر، صرفاً مسئول انتشار خبر و اطلاعیه نیست؛ این بخش باید بتواند ارتباط میان جشنواره، هنرمندان، رسانهها و مخاطبان را مدیریت کند. اطلاعرسانی بهموقع، پاسخگویی روشن، انتشار دقیق برنامهها، هماهنگی با عوامل فیلمها و پیگیری مسائل اجرایی، از جمله وظایف اساسی آن است.
تابش باید از همان ابتدای فعالیت خود، ساختاری رسانهای مستقل، فعال، حرفهای و پاسخگو تشکیل دهد؛ ساختاری که از ماهها پیش از جشنواره فعالیت کند و در طول برگزاری نیز ارتباطی مستمر و مؤثر با رسانهها داشته باشد. تجربه رسانهای دبیر جدید زمانی ارزشمند خواهد بود که در عمل به افزایش شفافیت و اعتماد اهالی رسانه منجر شود.
آزمون دوم؛ حضور بهموقع در بزنگاههای ملی و پرهیز از سکوت فرهنگی
برگزاری مراسم اختتامیه به معنای پایان مسئولیت فرهنگی و اجتماعی جشنواره نیست؛ بهویژه هنگامی که از شکلگیری سازمان جشنوارهها و استمرار فعالیتهای فرهنگی سخن گفته میشود. اگر جشنواره فیلم فجر قرار است فراتر از یک رویداد چندروزه عمل کند، باید در بزنگاههای مهم کشور نیز حضور و موضع خود را نشان دهد.
در شرایطی که کشور درگیر جنگ شد و فضای عمومی جامعه تحت تأثیر این وضعیت قرار گرفت، انتظار میرفت مهمترین رویداد سینمایی کشور و مدیریت آن نیز واکنشی متناسب با شرایط داشته باشند. با این حال، سکوت طولانیمدت و غیبت خبری دبیر جشنواره در دوره گذشته، پرسشهایی جدی درباره نسبت میان ادعاهای ملی و مسئولیت عملی این رویداد ایجاد کرد. روشن کردن شمعی برای جانباختگان، آن هم پس از گذشت حدود 40 روز، بهتنهایی نمیتواند جایگزین کنشگری بهموقع و متناسب با شرایط شود.
باید منصف بود؛ برگزاری جشنواره فیلم فجر در دوره گذشته کار سادهای نبود و تهدیدها و فشارهایی برای جلوگیری از برگزاری آن وجود داشت. با این حال، در شرایطی که برخی با توجیهاتی نظیر «حالمان خوب نبود» و «حوصله نداشتیم» از حضور در جشنواره فاصله گرفتند، شماری از سینماگران و عوامل آثار با حضور در فجر نشان دادند که میتوان در عین داشتن دیدگاههای متفاوت، مسئولیت حرفهای و اجتماعی خود را نیز جدی گرفت.
اکنون این انتظار پیش روی علیرضا تابش قرار دارد که نشان دهد جشنواره فجر چگونه میتواند در کنار وظایف تخصصی سینمایی خود، نسبت به تحولات مهم کشور نیز حساس و مسئولانه رفتار کند. البته نباید از دبیر جشنواره انتظار داشت که در جایگاه یک مقام سیاسی قرار بگیرد؛ بلکه مدیریت یک رویداد ملی باید بتواند در چارچوب مسئولیت فرهنگی خود، نسبت روشنی با مسائل سرنوشتساز کشور داشته باشد.
این موضوع بهویژه با توجه به سابقه تابش در مدیریت نهادهای فرهنگی اهمیت پیدا میکند. او باید میان فعالیت حرفهای جشنواره و مسئولیت اجتماعی آن پیوندی منطقی برقرار کند؛ بهگونهای که فرهنگ و هنر در شرایط دشوار جامعه به حاشیه رانده نشود.
از سوی دیگر، با توجه به اینکه تابش از ابتدای انتصاب خود درباره حضور فیلمهایی با موضوع جنگ در جشنواره سخن گفته است، این فرصت وجود دارد که فجر چهلوپنجم به بستری برای بازتاب ابعاد مختلف تجربه ملی، مقاومت مردم و پیامدهای اجتماعی جنگ تبدیل شود؛ البته نه با محدود کردن جشنواره به یک موضوع واحد، بلکه با فراهم کردن زمینه حضور نگاهها و روایتهای متنوع سینمایی.
دبیر جدید باید نشان دهد که مسئولیت او تنها به برنامهریزی برای چند روز نمایش فیلم محدود نمیشود و میتواند میان هویت ملی جشنواره و پویایی جریان سینمای ایران ارتباط برقرار کند.
آزمون سوم؛ احداث دوربرگردان فجر برای فیلمهایی که به سمت دبیرخانه نمیآیند
اصلیترین وظیفه دبیر جشنواره چیست؟ صرفاً برگزاری جشنواره؟ شاید اجرای برنامههای یک رویداد سینمایی از عهده مدیران مختلفی برآید؛ اما آنچه یک دبیر موفق را از یک مدیر اجرایی صرف متمایز میکند، توانایی او در شناسایی، جذب و گردآوری آثار شاخص سینمای ایران است.
این موضوع برای علیرضا تابش اهمیت دوچندان دارد؛ چراکه مدیریت هفتساله بنیاد سینمایی فارابی، او را با بخش مهمی از سازوکار تولید و حمایت از سینمای ایران آشنا کرده است. با این حال، باید دید این تجربه تا چه اندازه میتواند در جذب فیلمسازان و تهیهکنندگان و ایجاد ترکیبی قابل دفاع از آثار در جشنواره به کار گرفته شود.

دبیر باید در طول سال از وضعیت فیلمهای در حال تولید و حتی پروژههای مرحله پیشتولید آگاه باشد، آثار مهم را شناسایی کند و برای حضور آنها در جشنواره تلاش کند. این کار به شناخت دقیق از جریان تولید سینما، ارتباط مستمر با تهیهکنندگان و فیلمسازان و البته حوصله، انرژی و قدرت رایزنی نیاز دارد. دبیر فجر باید دونده دو ماراتن باشد، نه مدیری پشتمیزنشین که در هفتههای پایانی صرفاً فهرست فیلمهای آماده نمایش را بررسی میکند.
در شرایطی که یکی از مهمترین راههای تضعیف یک جشنواره، خالی ماندن آن از آثار شاخص و باکیفیت است، غیبت فیلمهای مهمی که برای حضور در فجر مردد هستند، میتواند به اعتبار فجر آسیب بزند. به همین دلیل، حضور آثار متنوع از جریانهای مختلف فکری و هنری نیز باید در دستور کار دبیر قرار داشته باشد. جشنواره ملی زمانی میتواند نماینده سینمای ایران باشد که به یک سلیقه محدود نشود و برای حضور فیلمهای مهم از طیفهای گوناگون تلاش کند. او باید یک دوربگردان به نام فجر برای فیلمهایی احداث کند که مرددند که آیا به فجر بیایند یا نه، تا آنها را از این مسیر به سوی دبیرخانه برگرداند. فجر امسال باید خانه همه سینماگران ایران باشد!
از سوی دیگر، دبیر باید با رایزنی و تعامل با نهادهای نظارتی و تصمیمگیر، زمینه حضور آثاری را که با موانع قابلحل مواجهاند، فراهم کند. این وظیفه به معنای نادیده گرفتن ضوابط نیست؛ بلکه به معنای استفاده از تمام ظرفیتهای قانونی و مدیریتی برای جلوگیری از حذف غیرضروری آثار ارزشمند است.
مسئله دیگر، زمانبندی اکران فیلمهای مهم است. در همین سال، دو فیلم «بت» و «بیدار» در حال اکران هستند و ممکن است روند اکران آثار شاخص پیش از برگزاری جشنواره نیز ادامه پیدا کند. طبیعی است که اکران عمومی تابع تصمیمها و ملاحظات اقتصادی صاحبان آثار است، اما دبیر جشنواره میتواند با شناسایی زودهنگام فیلمها و رایزنی با تهیهکنندگان و پخشکنندگان، زمینه حضور آثار مهم در فجر را فراهم کند.
وقتی فیلمی با ظرفیت بالا پیش از جشنواره اکران میشود، فجر ممکن است یکی از فرصتهای مهم خود برای ایجاد توجه رسانهای و جذب مخاطب را از دست بدهد. بنابراین، تابش باید بتواند میان تقویم تولید، زمان آماده شدن فیلمها، برنامه اکران و موعد برگزاری جشنواره هماهنگی ایجاد کند. این کار با دستور و اجبار ممکن نیست؛ اما با شناخت، ارتباط و پیگیری مستمر میتوان برای آن زمینهسازی کرد.
آزمون چهارم؛ بازگرداندن نشاط به جشنواره و تبدیل فجر به خانه سینماگران
جشنواره فیلم فجر در دوره گذشته در شرایطی برگزار شد که جامعه در سوگ جانباختگان حوادث دیماه قرار داشت و این وضعیت را نمیتوان در ارزیابی فضای آن دوره نادیده گرفت. با این حال، نگاهی به برخی دورههای گذشته نشان میدهد که چند سالی است فضای جشنواره گاه بیش از آنکه یادآور شور و نشاط مهمترین رویداد هنری کشور باشد، در هالهای از غم و سوگواری قرار میگیرد؛ وضعیتی که در پوشش هنرمندان، حالوهوای عمومی و مناسبات حاکم بر جشنواره نیز بازتاب پیدا میکند.
جشنواره ملی زمانی میتواند نماینده سینمای ایران باشد که به یک سلیقه محدود نشود و برای حضور فیلمهای مهم از طیفهای گوناگون تلاش کند. او باید یک دوربگردان به نام فجر برای فیلمهایی احداث کند که مرددند که آیا به فجر بیایند یا نه، تا آنها را از این مسیر به سوی دبیرخانه برگرداند. فجر امسال باید خانه همه سینماگران ایران باشد!
روشن است که نمیتوان از هنرمندان انتظار داشت احساسات و دیدگاههای شخصی خود را کنار بگذارند یا در برابر اتفاقات اجتماعی بیتفاوت باشند. با این حال، جشنواره بهعنوان یک رویداد فرهنگی، نیازمند فضایی زنده، پویا و امیدبخش است. اینجاست که نقش دبیر اهمیت پیدا میکند؛ او باید با برقراری ارتباط مستمر با هنرمندان و تعامل با بدنه سینما، زمینه شکلگیری فضایی متناسب با شأن جشنواره را فراهم کند.
تابش در این زمینه نیز با یک آزمون مهم روبهروست. او که تجربه برگزاری سه دوره جشنواره بینالمللی فیلمهای کودکان و نوجوانان و دو دوره جشنواره چندرسانهای میراث فرهنگی را دارد، با ضرورت ایجاد فضای تعاملی میان هنرمندان، مدیران و مخاطبان بیگانه نیست. اما فجر به دلیل جایگاه ویژه خود در سینمای ایران، نیازمند سطح گستردهتری از ارتباط و مشارکت است.
جشنواره فجر باید خانه سینماگران باشد؛ محلی برای دیدار، گفتوگو، تبادل تجربه و مشارکت در حیات سینمای ایران. چنین فضایی با دعوتهای رسمی و تشریفاتی شکل نمیگیرد، بلکه به احترام متقابل، برنامهریزی مناسب و ایجاد احساس تعلق نیاز دارد. هنرمند باید احساس کند حضورش در جشنواره اهمیت دارد و بخشی از یک رویداد ملی و زنده است.
امسال نیز با توجه به شرایط ویژه کشور و ایستادگی مردم در برابر دشمن، انتظار میرود این هویت ملی و روحیه جمعی در فضای جشنواره بازتاب پیدا کند. فجر میتواند ضمن حفظ احترام به احساسات جامعه، از تبدیل شدن به فضایی سرد و عبوس فاصله بگیرد و تصویری از امید، پویایی و اعتمادبهنفس فرهنگی ایران ارائه دهد.
البته نشاط جشنواره را نمیتوان با بخشنامه و دستور ایجاد کرد. این مسئله بیش از هر چیز به نوع مواجهه مدیریت با هنرمندان، کیفیت برنامهها، احترام به سلایق مختلف و ایجاد فضایی برای گفتوگو وابسته است. تابش باید بتواند از تجربه مدیریتی خود برای ایجاد چنین فضایی استفاده کند و فجر را از یک مراسم رسمی به رویدادی زنده و اثرگذار تبدیل کند.
آزمون پنجم؛ جشنواره باید صدای ملت باشد، نه تریبون یک سلیقه محدود
باید منصف بود؛ برگزاری جشنواره فیلم فجر در دوره گذشته کار سادهای نبود و تهدیدها و فشارهایی برای جلوگیری از برگزاری آن وجود داشت. با این حال، در شرایطی که برخی با توجیهاتی نظیر «حالمان خوب نبود» و «حوصله نداشتیم» از حضور در جشنواره فاصله گرفتند، شماری از سینماگران و عوامل آثار با حضور در فجر نشان دادند که میتوان در عین داشتن دیدگاههای متفاوت، مسئولیت حرفهای و اجتماعی خود را نیز جدی گرفت.
در این میان، برگزاری نشستهای مهم و بحثبرانگیزی همچون نشست فیلم «نیمهشب» قابل توجه بود؛ نشستی که به یکی از موضوعات مهم و کمتر مطرحشده در فضای رسمی سینما پرداخت و مورد توجه بخشی از رسانهها و مخاطبان وطندوست قرار گرفت. این نشست فرصتی برای بیان دیدگاههایی بود که طرح آنها در فضای عمومی سینما اهمیت داشت. با این حال، برخوردهای بعدی با عوامل فیلم، بهویژه کارگردان آن، این پرسش را ایجاد کرد که آیا ظرفیت شنیدن نقد و پذیرش دیدگاههای متفاوت، به اندازه کافی در فضای مدیریتی جشنواره وجود دارد؟
یکی از درسهای مهم این تجربه آن است که جشنواره باید بتواند از گفتوگوهای جدی و طرح دیدگاههای متفاوت استقبال کند و اجازه ندهد نقد یا بیان یک مطالبه، به مسئلهای شخصی تبدیل شود. اگر فجر قرار است محل تلاقی جریانهای مختلف سینمای ایران باشد، باید ظرفیت شنیدن صداهای گوناگون را نیز داشته باشد.
برای تابش، این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که او در دورههای مختلف مدیریتی خود با طیفهای متنوعی از فعالان فرهنگی و هنری ارتباط داشته است. حضور در شوراهای سیاستگذاری جشنوارههای سینمایی و مدیریت بنیاد فارابی، فرصت آشنایی با بخشهای مختلف سینمای ایران را برای او فراهم کرده است. اکنون باید دید آیا این تجربه به ایجاد فضایی فراگیرتر در فجر چهلوپنجم منجر خواهد شد یا خیر.
جشنواره ملی نمیتواند صرفاً به بازتاب دیدگاه یک گروه یا جریان خاص محدود شود. ملی بودن یک رویداد فرهنگی به معنای امکان حضور و شنیده شدن صداهای متنوع در چارچوب ضوابط و هویت آن است. در چنین فضایی، نقد نیز باید بهعنوان بخشی از حیات فرهنگی جشنواره پذیرفته شود.
از سوی دیگر، فجر باید بتواند در کنار نمایش آثار سینمایی، تصویری قابل دفاع از توان فرهنگی و هویت ملی ایران ارائه کند. این دو موضوع در تقابل با یکدیگر نیستند؛ اتفاقاً هرچه امکان گفتوگو و حضور جریانهای متنوع بیشتر باشد، ظرفیت جشنواره برای تبدیل شدن به یک رویداد ملی افزایش پیدا میکند.
تابش در برابر آزمون فجر چهلوپنجم
علیرضا تابش با کارنامهای قابل توجه وارد مسئولیت دبیری چهلوپنجمین جشنواره ملی فیلم فجر شده است. سابقه مدیریت بنیاد سینمایی فارابی، تجربه دبیری جشنوارههای مختلف و آشنایی با فضای رسانهای و فرهنگی، ظرفیتهایی هستند که میتوانند به او در اداره این رویداد کمک کنند. اما مسئله اصلی این است که این سوابق چگونه در عمل به ارتقای جایگاه فجر منجر خواهند شد.
فجر چهلوپنجم برای تابش فرصتی است تا نشان دهد تجربه مدیریتی او صرفاً به اداره نهادها و برگزاری رویدادها محدود نمیشود و میتواند به ایجاد تحول در یکی از مهمترین جشنوارههای فرهنگی کشور نیز بینجامد. او باید روابط رسانهای جشنواره را بازسازی کند، برای حضور آثار شاخص و متنوع تلاش کند، ارتباط خود را با بدنه سینما افزایش دهد و فضایی ایجاد کند که هنرمندان با احساس تعلق و اعتماد در آن حضور پیدا کنند و در نهایت جشنواره محلی برای تجلّی ایستادگی و همبستگی ملّت باشد.
در کنار این موارد، مسئولیت ملّی جشنواره نیز نباید به چند شعار و عبارت رسمی محدود شود. فجر باید بتواند در بزنگاههای اجتماعی و ملی حضوری متناسب داشته باشد و در عین حال، از ظرفیت سینما برای بازتاب واقعیتهای جامعه، تقویت امید و نمایش توان فرهنگی کشور استفاده کند.
البته نباید فراموش کرد که دبیر جشنواره بهتنهایی نمیتواند تمام مشکلات ساختاری سینمای ایران را حل کند. وضعیت تولید، اقتصاد سینما، محدودیتهای اکران، سیاستهای نظارتی و شرایط اجتماعی، همگی بر کیفیت و اعتبار جشنواره اثرگذارند. اما دبیر میتواند با استفاده از اختیارات و ظرفیتهای مدیریتی خود، زمینه تعامل و حل بخشی از این مشکلات را فراهم کند.
اکنون که علیرضا تابش مسئولیت فجر چهلوپنجم را پذیرفته است، زمان آزمون او نیز آغاز شده است. سابقه مدیریتیاش امتیاز مهمی محسوب میشود، اما آنچه در نهایت درباره موفقیت او قضاوت خواهد شد، نه تعداد مسئولیتهای پیشین، بلکه کیفیت عملکردش در جشنواره پیش روست.
فجر زمانی به جایگاه واقعی خود بازمیگردد که نهفقط محل نمایش فیلمها و برگزاری مراسم رسمی، بلکه نمادی از پویایی سینمای امیدآفرین ایران، امکان گفتوگوی فرهنگی، هویت ملّی-دینی و اعتمادبهنفس هنری یک ملت باشد. این همان مأموریتی است که اکنون پیش روی علیرضا تابش قرار گرفته است.
انتهای پیام/