به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، بزرگترین شاهنامه جهان در هند به کوشش مرکز میکروفیلم نور کتابت شد. کار به سرانجام رساندن این اثر که به دستور رهبر شهید تولید شده، 10 سال زمان برده؛ اثری که تلفیقی از هنر ایرانی، اسلامی، هندی و مغولی و با مشارکت هنرمندان ایران و هند تولید شده است.
این کار سترگ در روزگاری پدید آمد که زبان فارسی در هند دیگر قدرت زبان نداشت، اما هنوز در ژرفای فرهنگ و دلهای وفادار نفس میکشد.
کاغذ این شاهنامه به شیوه سنتی و دستی در نواحی اطراف جیپور ساخته شده، کتابت آن نیز به قلم استاد شمیم احمد بجنوری انجام گرفته و 72 مجلس نگارگری تمامصفحه به مدیریت استاد ممتاز علی، تلفیقی از هنر ایرانی، مغولی و هندی، بر آن جان بخشیده است. فرجام این کار بزرگ با شهادت رهبر جمهوری اسلامی ایران و یارانش همزمان شد و بدینسان، شاهنامه از مرز یک اثر هنری فراتر رفت و به یادگاری از سوگ، وفاداری و جاودانگی تبدیل شد.
خبرگزاری تسنیم، بهمناسبت اتمام این اثر و آغاز هفته کتاب، با مهدی خواجهپیری، رئیس مؤسسه بینالمللی میکروفیلم نور، در اینباره به گفتوگو پرداخت. او، این اثر فاخر را زمینهای برای برقراری دوباره پیوند فرهنگی و هنری میان ایران و هند میداند.
مشروح اینگفتگو در ادامه میآید؛
* آقای خواجهپیری در ماههای گذشته، پس از شهادت رهبر شهید ایران، روایتهای متعددی از علاقه ایشان به مطالعه و کتابخوانی منتشر شد. عمده این روایتها به علاقه ایشان به ادبیات معاصر معطوف بود. شما در چند دهه گذشته به واسطه حضورتان در مؤسسه میکروفیلم نور، بارها با رهبر شهید دیدار داشتید. کمی برای ما از علاقه ایشان به نسخ خطی بفرمایید.
حضرت آقا نسبت به میراث مکتوب توجه خاص و ویژهای داشتند. از جمله این توجه را میتوان در سال 1364 دید، زمانی که به بنده فرمودند تا برای حفظ و نگهداری از میراث ایرانی اسلامی به هند بروم. میراث اسلامی در هند آن زمان وضعیت مناسبی نداشت. در آن هنگام مسئله جدایی پاکستان از هندوستان رخ داده بود که منجر به مهاجرت برخی از افرادی شده بود که به لحاظ مالی برای صیانت از این نیراث کمک میکردند؛ در نتیجه مدارس از رونق افتاده بود. اکثر مدارس و علما کتابخانههای بزرگی داشتند که بعد از این جدایی، به دلیل مهاجرت افراد مختلف، در گوشهای افتاده و خاک میخوردند. این کتابخانهها یا بسته بود یا آثارشان توسط موریانهها خورده شده بود. سقف یکی از کتابخانههایی که در همان سالها رفته بودم، ریخته و کتابها زیر آوار مانده بود.
آقای شهید تاکید داشتند تا جایی که میسر است این آثار حفظ شود. در آخرینباری که به دیدار ایشان رفته بودم، از ایشان پرسیدم که آیا هنوز نظرتان همان است؟ ایشان فرمودند که بله بروید، کارتان را انجام دهید.
ایشان علاقه زیادی به میراث مکتوب اعم از نسخههای خطی و دیگر آثار داشتتد. خاطرم هست یکبار فرمودند که من شبها یکییکی اینها را زیارت میکنم. از آقازادهها شنیده بودم که ایشان دیروقت، بعد از اتمام کارهای روزانه، یکییکی کتابها را میدیدند و حتی یادداشت و تقریظی نیز بر برخی از آنها نوشته بودند که در تعدادی از نسخههایی که توسط ایشان به آستان قدس رضوی اهدا شده، وجود دارد.
از دیگر دغدغههای ایشان، حفظ هنر ایرانی اسلامی بود. هنرمندان زیادی اعم از نقاشان، تذهیبکاران و... در هند بودند که در دورههای گذشته مخصوصاً در دوره صفویه، به این کشور مهاجرت کرده و مکتبهای هنری شکل داده بودند. هرچند این جریان در ایران از رونق افتاده بود، اما در هند رواج داشت و از جایگاه ویژهای برخوردار بود؛ به طوری که در جهاز دختران حتماً باید کتابهای نفیس وجود میداشت؛ مخصوصاً در خاندانهای سلطنتی. یکی از افتخارات آن زمان، این بود که مثلاً فلان دختر در جهیزیه خود 300 جلد از نفیسترین نسخههای خطی را دارد که البته همگی به زبان فارسی کتابت شده بود.
این هنر پس از دورهای رفتهرفته از رونق افتاد و صاحبان آن هنرها به کارهای دیگری مشغول شدند. یکبار خدمت آقا گفتم که این هنرها دارد از بین میرود. برخی از خاندانها مانند خاندان فیروز 400 سال در این زمینهها فعالیت میکردند اما امروز دیگر آن کار و بار گذشته را ندارند. کامپیوتر هم که آمد، دیگر اوضاع بدتر شد. عرض کردم، من میخواهم کاری کنم و باقیمانده افراد این خاندانها و هنرمندان را جمع کنم تا این هنر دوباره در هند زنده شود. آقا پرسیدند که میتوانی؟ گفتم انشاءالله.
کار شاهنامه بر مبنای همین دغدغه شروع شد. این کار باعث شد بخشی از هنر اسلامی ایرانی در هند دوباره زنده شود. با خط کسی که به دلیل کمفروغ شدن این هنر پادو شده بود و با پیشنهاد ما پذیرفت که کار خوشنویسی شاهنامه را انجام دهد. از سوی دیگر، یکسری از این هنرمندان کارها را به منازل خود میبردند تا انجام دهند، فرزندان آنها نیز مشتاق شده بودند و گوشهای از کار را گرفتند.
البته پیشتر هم کارهایی از این قسم انجام شده بود. مانند کار کتابت دیوان امام(ره) روی پوست که به آستان قدس رضوی اهدا شده است؛ و یا کتابت بزرگترین صحیفه سجادیه که در سه متر در دو متر در 400 صفحه تمام تذهیب تهیه شده است. تذهیبها بهگونهای است که تذهیب هر صفحه با صفحه دیگر متفاوت است.
* چرا در میان آثار شاخص ادبیات کلاسیک، شاهنامه انتخاب شد؟ اثر گرانسنگ حکیم طوس چه جایگاهی در هند دارد؟
شاهنامه در هند از گذشته طرفدار داشته است. در برخی مناطق هند مانند رامپور که ایرانیها یا افغانستانیها حضور داشتند، شاهنامه خیلی شهرت و رواج داشت. تا امروز هم در برخی از نواحی گروههایی هستند که شاهنامه را به سبک خود با دفنوازی اجرا میکنند.
در واقع در میان مردم هند، چه مسلمان و چه هندو، دو اثر از ادبیات کلاسیک فارسی جایگاه ویژهای دارد: شاهنامه و مثنوی. شاهنامه به دلیل جایگاهی که در ادبیات حماسی دارد و مثنوی به دلیل جایگاهی که در ادبیات عرفانی دارد، همواره در میان مردم هندوستان مورد توجه بوده است. به همین دلیل، در طول تاریخ انواع نسخههای شاهنامه در دست است که به روشهای مختلف کتابت شده است. اما شاهنامهای که اخیراً طراحی و کتابت شد و بزرگترین شاهنامه در جهان است، سابقه نداشته است.
گذشته از ارزش هنری این اثر، کتابت شاهنامه در روزگار فعلی میتواند روابط فرهنگی میان دو کشور ایران و هند را احیا کند و رابط بین این دو کشور باشد.
* با توجه به اینکه کار شاهنامه اخیراً به نتیجه رسید، بازخوردها در خود هند و مردم این کشور به کتابت و تولید این اثر فاخر چه بود؟
بازخوردها خیلی خوب و دور از انتظار بود. برنامهای از طرف آرشیو ملی هند در مرکز هنری برگزار و از تمام دانشمندان و فرهیختگان برای حضور در این آیین دعوت شد. مراسم باشکوهی بود که در آن 300 تن از جامعه هنری و فرهنگی هند در آن حضور داشتند. این برنامه انعکاس خیلی خوبی در هند داشت و پس از آن نیز برنامههای دیگری برای معرفی این اثر در نظر گرفته شد. مانند برنامهای که مؤسسه ایندیرا گاندی تدارک دیده است. شباهتی بین شاهنامه و رزمنامه « مهابارته» وجود دارد. مهابارته نیز اثر حماسی مذهبی هندوهاست که در میان آنها جایگاه ویژهای دارد. شباهتهای بسیاری میان داستانهای حماسی شاهنامه و مهابارته وجود دارد. با توجه به این امر، مؤسسه ایندیرا گاندی پیشنهاد داد که از تصاویر شاهنامه و رزمنامه مهابارته شباهتهایی را درست و به صورت نمایش در مؤسسه اجرا کنیم.
اخیراً نیز نمایشگاه بزرگی از تصاویر این اثر به همراه زیرنویس در مؤسسه آقاخان در دهلی به مدت یک ماه برگزار شد که این برنامه نیز بازتاب گستردهای داشت و پس از اتمام زمان نمایشگاه، درخواست داشتند که نمایشگاه به مدت یک ماه دیگر نیز تمدید شود. اختتامیهای نیز برای این نمایشگاه با حضور شاهنامهپژوهان و اساتید زبان فارسی در هند برگزار شد، این مراسم از آن جهت جالب بود که معمولاً برای رویدادهای مشابه مراسم اختتامیه برگزار نمیکنند.
در ایران نیز امیدوارم بتوانیم در برنامهای مفصل این اثر ارزشمند را رونمایی و به دوستداران هنر و فرهنگ ایرانی اسلامی معرفی کنیم. این شاهنامه کار ارزشمندی است که آخرین دوران هنر اسلامی ایرانی را در هند به نمایش میگذارد.
* کار انجام این اثر چه مدت به طول انجامید؟
10 سال زمان برد تا کار به سرانجام برسد.
* کار به رؤیت رهبر شهید ایران هم رسید؟
متأسفانه خیر. در روزهایی که کارهای نهایی این نسخه در حال انجام بود، خبر شهادت ایشان منتشر شد.
انتهای پیام/