به گزارش خبرنگار تسنیم از بیرجند، زرشک یکی از مهمترین محصولات راهبردی خراسان جنوبی و از مزیت‌های اقتصادی و کشاورزی این استان به شمار می‌رود؛ محصولی که علاوه بر برخورداری از جایگاه ویژه در تولید جهانی، بخش قابل توجهی از اقتصاد روستایی و معیشت هزاران خانوار کشاورز را به خود وابسته کرده است. با این حال، هر سال هم‌زمان با آغاز فصل برداشت، موضوعاتی همچون قیمت‌گذاری، نحوه خرید محصول، فعالیت واسطه‌ها، کمبود امکانات نگهداری و دشواری دسترسی به بازارهای مصرف به دغدغه اصلی تولیدکنندگان تبدیل می‌شود؛ مسائلی که نشان می‌دهد برخورداری از مزیت تولید به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده درآمد پایدار برای کشاورزان باشد.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان بخش کشاورزی، سطح زیر کشت زرشک در خراسان جنوبی حدود 29 هزار هکتار است و پیش‌بینی می‌شود امسال حدود 120 هزار تن زرشک تر در استان برداشت شود. همچنین معیشت حدود 28 هزار خانوار به تولید این محصول وابسته است و بخش عمده زرشک بی‌دانه جهان در خراسان جنوبی تولید می‌شود. این آمار در کنار ظرفیت‌های اقتصادی، غذایی و دارویی زرشک، اهمیت مدیریت صحیح این محصول را دوچندان می‌کند؛ چراکه هرگونه اختلال در بازار آن می‌تواند به‌طور مستقیم بر درآمد و معیشت بخش بزرگی از جامعه روستایی استان تأثیر بگذارد.
قیمت زرشک؛ فاصله میان نرخ کارشناسی و واقعیت بازار
محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از بیرجند با اشاره به وضعیت قیمت‌گذاری زرشک اظهار داشت: نرخ این محصول بر اساس کیفیت، میزان دانه‌بندی و ویژگی‌های شاخه تعیین می‌شود و قیمت‌های کارشناسی زرشک شاخه‌ای در محدوده 150 تا 180 هزار تومان و برای محصولات با کیفیت بالاتر تا حدود 200 هزار تومان در نظر گرفته شده است.
وی با بیان اینکه تعیین نرخ‌ها با مشارکت بخش خصوصی و کارشناسان اتاق اصناف کشاورزی انجام شده است، افزود: مقرر بود قیمت‌ها متناسب با شرایط بازار و کیفیت محصول هر دو هفته یک‌بار مورد بررسی و به‌روزرسانی قرار گیرد تا نرخ‌های اعلامی با وضعیت واقعی معاملات هماهنگی بیشتری داشته باشد. البته قیمت خرید در مناطق مختلف استان یکسان نیست و میزان محصول خشک حاصل از هر مقدار زرشک تر و کیفیت شاخه‌ها از جمله عوامل تأثیرگذار بر قیمت نهایی محسوب می‌شود؛ به همین دلیل ممکن است محصول با کیفیت‌های متفاوت با نرخ‌های مختلفی به فروش برسد.
با وجود این توضیحات، اظهارات کشاورزان نشان می‌دهد میان قیمت‌های کارشناسی اعلام‌شده و آنچه برخی تولیدکنندگان در زمان فروش محصول دریافت می‌کنند، فاصله وجود دارد. محدودیت نقدینگی، هزینه‌های برداشت و نگهداری و نبود ظرفیت کافی برای ذخیره‌سازی محصول موجب شده است برخی کشاورزان امکان صبر کردن برای بهبود شرایط بازار را نداشته باشند و ناچار شوند محصول خود را با قیمت پایین‌تری به خریداران عرضه کنند. این مسئله در شرایطی رخ می‌دهد که بخش عمده هزینه‌های تولید و برداشت بر عهده کشاورز است، اما سهم اصلی از ارزش افزوده محصول در مراحل بعدی زنجیره بازار شکل می‌گیرد.
سید محمود هاشمی‌زاده، رئیس مجمع هماهنگی اصناف کشاورزی خراسان جنوبی و نایب‌رئیس اول اتاق اصناف کشاورزی ایران، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به جایگاه ویژه استان در تولید زرشک بی‌دانه اظهار داشت: خراسان جنوبی از ظرفیت کم‌نظیری در تولید این محصول برخوردار است، اما با وجود این مزیت، کشاورز هنوز نتوانسته است متناسب با زحمات و هزینه‌های تولید خود درآمد کسب کند.
وی با تأکید بر اینکه افزایش قیمت زرشک در سال‌های اخیر نتوانسته رضایت اقتصادی تولیدکنندگان را تأمین کند، افزود: اقداماتی که از سوی سازمان جهاد کشاورزی و سایر مجموعه‌های مرتبط انجام شده قابل توجه است، اما نمی‌توان گفت مشکلات بازار به‌طور کامل برطرف شده است. قیمت محصول باید به‌گونه‌ای باشد که کشاورز بتواند هزینه‌های تولید و برداشت را جبران کند و از محل فروش محصول نیز درآمد متناسبی برای تأمین معیشت خانواده خود داشته باشد.
دلالی و نبود بازار مناسب؛ دغدغه اصلی زرشک‌کاران
در کنار موضوع قیمت‌گذاری، ضعف بازاررسانی و وابستگی کشاورزان به واسطه‌ها از دیگر مشکلاتی است که در فصل برداشت زرشک خود را نشان می‌دهد. کشاورزان در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از نبود بازارهای مناسب فروش، ضعف تبلیغات و محدودیت صادرات به‌عنوان مهمترین موانع پیش روی تولیدکنندگان یاد کردند و معتقدند تا زمانی که ارتباط مستقیمی میان تولیدکننده و بازار مصرف برقرار نشود، بخش قابل توجهی از منافع اقتصادی محصول در اختیار واسطه‌ها قرار خواهد گرفت.
برخی تولیدکنندگان با اشاره به هزینه‌های بالای تولید و برداشت زرشک تأکید دارند که نبود بازار صادراتی مناسب و ضعف برنامه‌ریزی برای معرفی این محصول در بازارهای داخلی و خارجی، قدرت چانه‌زنی کشاورز را کاهش داده است. از سوی دیگر، نبود ظرفیت کافی برای نگهداری محصول و نگرانی از افت کیفیت یا از دست رفتن فرصت فروش، تولیدکننده را در موقعیتی قرار می‌دهد که گاهی ناچار است محصول خود را با هر قیمتی که خریدار پیشنهاد می‌دهد، عرضه کند؛ شرایطی که می‌تواند زمینه فعالیت گسترده‌تر واسطه‌ها و نارضایتی کشاورزان را فراهم کند.
سلمان اسحاقی، نماینده مردم قائنات و زیرکوه، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با انتقاد از تأخیر در برنامه‌ریزی برای مدیریت بازار زرشک اظهار داشت: باید واقعیت‌های موجود را بپذیریم و بابت تعلل در تصمیم‌گیری و فراهم نکردن شرایط مناسب خرید محصول از کشاورزان عذرخواهی کنیم. به گفته وی، در ابتدای فصل برداشت، برخی واسطه‌ها با فضاسازی در فضای مجازی تلاش کردند این تصور را در بازار ایجاد کنند که زرشک با قیمت‌های پایین‌تری خریداری خواهد شد و این مسئله بر انتظارات بازار و قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان تأثیر گذاشت.
وی با اشاره به اینکه صرف اعلام قیمت کارشناسی نمی‌تواند مشکلات فروش محصول را حل کند، تصریح کرد: کشاورزی که امکانات نگهداری و نقدینگی کافی در اختیار ندارد، نمی‌تواند مدت زیادی منتظر ورود خریداران یا تحقق قیمت‌های اعلام‌شده بماند؛ بنابراین باید در کنار تعیین نرخ، سازوکار خرید و حمایت مالی نیز فراهم شود. اسحاقی همچنین بر ضرورت ورود مؤثرتر تعاون روستایی و سایر دستگاه‌های مسئول برای مدیریت بازار تأکید کرد و خواستار برنامه‌ریزی از ابتدای سال برای فصل برداشت آینده شد.
عرضه مستقیم زرشک در تهران، شیراز و اصفهان
یکی از راهکارهای مطرح‌شده برای کاهش نقش واسطه‌ها و افزایش سهم کشاورزان از قیمت نهایی محصول، ایجاد بازارهای مستقیم فروش در کلان‌شهرهای کشور است. سلمان اسحاقی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از پیگیری هماهنگی‌هایی برای عرضه زرشک خراسان جنوبی در بازارهای روز تهران، شیراز و اصفهان خبر داد و اظهار داشت: تلاش می‌شود با اختصاص غرفه در این بازارها، زمینه عرضه مستقیم محصول فراهم شود تا کشاورزان و تشکل‌های مرتبط بتوانند بدون عبور از زنجیره طولانی واسطه‌ها، زرشک تولیدی استان را به مصرف‌کنندگان عرضه کنند.
وی افزود: در کنار فراهم کردن امکان عرضه مستقیم، موضوع تأمین هزینه‌های حمل‌ونقل محصول به بازارهای هدف نیز در حال پیگیری است تا کشاورزان برای انتقال محصول با مشکلات کمتری مواجه شوند. این اقدام می‌تواند در صورت اجرای مناسب، علاوه بر افزایش دسترسی به بازارهای مصرف، زمینه شناخت بیشتر زرشک خراسان جنوبی در سایر استانها را فراهم کند و وابستگی فروش محصول به خریداران محدود در مناطق تولید را کاهش دهد.
از سوی دیگر، راه‌اندازی بورس زرشک به‌عنوان یکی از راهکارهای ساماندهی معاملات و شفاف‌سازی قیمت‌ها مورد توجه مسئولان قرار گرفته است. محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده در این زمینه اظهار داشت: اقدامات لازم برای راه‌اندازی بورس زرشک در حال انجام است و تلاش می‌شود زیرساخت‌های مورد نیاز برای ورود این محصول به بورس فراهم شود.
اسحاقی نیز بر ضرورت تسریع در این فرآیند تأکید کرد و ورود زرشک به بورس را یکی از راهکارهای ساماندهی بازار و جلوگیری از شکل‌گیری قیمت‌های غیرشفاف دانست. تحقق این موضوع البته مستلزم فراهم شدن الزامات مربوط به استانداردسازی، درجه‌بندی، انبارداری، تأمین کالا و مشارکت فعال تولیدکنندگان و خریداران است تا بورس بتواند نقش مؤثری در معاملات واقعی محصول ایفا کند.
اختصاص 200 میلیارد تومان تسهیلات برای خرید زرشک
تأمین منابع مالی برای خرید محصول از دیگر موضوعات مورد تأکید مسئولان بخش کشاورزی است. اسفندیاری با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای حمایت از تشکل‌های کشاورزی و فعالان بازار زرشک اظهار داشت: حدود 200 میلیارد تومان تسهیلات برای حمایت از مجموعه‌های مرتبط با خرید محصول در نظر گرفته شده است تا تشکل‌ها بتوانند با توان مالی بیشتری وارد بازار شوند و در فرآیند خرید زرشک از کشاورزان مشارکت کنند.
وی همچنین از رایزنی با بانک تجارت برای استفاده از سازوکارهای تأمین مالی و تسهیلاتی مشابه طرح‌های اعتباری بخش کشاورزی خبر داد. به گفته وی، تقویت توان مالی تشکل‌ها می‌تواند به افزایش قدرت خرید، کاهش وابستگی کشاورزان به واسطه‌ها و مدیریت بهتر عرضه محصول در فصل برداشت کمک کند. با این حال، میزان اثرگذاری این تسهیلات به نحوه تخصیص، زمان پرداخت و دسترسی واقعی تشکل‌ها به منابع مالی وابسته است و ضروری است این حمایت‌ها پیش از اوج عرضه محصول در بازار به مرحله اجرا برسد.
خام‌فروشی؛ مانع اصلی افزایش ارزش اقتصادی زرشک
در کنار مشکلات بازار، خام‌فروشی و ضعف صنایع فرآوری از مهمترین چالش‌های ساختاری زرشک خراسان جنوبی محسوب می‌شود. این محصول به دلیل ویژگی‌های خاص و کاربردهای متنوع غذایی و صنعتی، ظرفیت تبدیل شدن به محصولات متنوع‌تری را دارد، اما نبود زیرساخت‌های کافی فرآوری موجب شده است بخش قابل توجهی از تولید استان به شکل خام عرضه شود و فرصت ایجاد ارزش افزوده بیشتر در داخل منطقه از دست برود.
هاشمی‌زاده در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با تأکید بر ضرورت توسعه زنجیره ارزش زرشک اظهار داشت: تا زمانی که محصول به شکل خام به فروش برسد، نمی‌توان انتظار داشت کشاورز و اقتصاد استان از تمام ظرفیت‌های آن بهره‌مند شوند. باید زمینه ایجاد واحدهای فرآوری و تولید محصولات متنوع فراهم شود تا به جای عرضه صرف زرشک خام، محصولاتی با ارزش اقتصادی بالاتر تولید و روانه بازار شود.
وی تولید کنسانتره زرشک، توسعه بسته‌بندی، استانداردسازی محصول و استفاده از ظرفیت‌های غذایی و دارویی آن را از جمله زمینه‌های قابل پیگیری دانست و افزود: توسعه صنایع تبدیلی می‌تواند علاوه بر افزایش ارزش افزوده، زمینه ایجاد اشتغال و شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی جدید در استان را فراهم کند. به اعتقاد وی، تحقق این هدف نیازمند مشارکت سرمایه‌گذاران، حمایت دستگاه‌های اجرایی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای فعالیت واحدهای تولیدی است.
اسفندیاری نیز در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از دریافت سه مجوز برای ایجاد زنجیره ارزش زرشک در استان خبر داد و گفت: دو طرح در شهرستان زیرکوه و یک طرح در بیرجند پیش‌بینی شده است. وی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای تأمین اعتبار این طرح‌ها از طریق شرکت شهرک‌های کشاورزی ایران اظهار امیدواری کرد با نهایی شدن تفاهم‌نامه‌ها و فراهم شدن منابع مالی، عملیات اجرایی این طرح‌ها با همکاری مجموعه‌های مرتبط آغاز شود.
توسعه صادرات؛ ضرورت معرفی زرشک در بازارهای جهانی
با وجود سهم قابل توجه خراسان جنوبی در تولید زرشک بی‌دانه جهان، صادرات این محصول همچنان متناسب با ظرفیت تولیدی استان نیست. یکتا، نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران و روسیه، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به ضرورت گسترش بازارهای صادراتی زرشک اظهار داشت: نگاه به این محصول نباید صرفاً به بازار داخلی یا محدوده جغرافیایی استان محدود شود، بلکه باید با برنامه‌ریزی گسترده‌تر، زمینه معرفی و عرضه آن در بازارهای بین‌المللی فراهم شود.
وی با تأکید بر اینکه زرشک باید به‌عنوان محصولی با ویژگی‌های خاص و ارزش اقتصادی قابل توجه به خریداران خارجی معرفی شود، افزود: حضور مؤثر در نمایشگاه‌های بین‌المللی، دعوت از بازرگانان و تجار خارجی، برقراری ارتباطات تجاری پایدار و پیگیری مذاکرات پس از برگزاری نمایشگاه‌ها از الزامات توسعه صادرات این محصول است. به گفته وی، صرف حضور در نمایشگاه‌ها بدون ایجاد ارتباطات تجاری مستمر و فراهم کردن زمینه عقد قراردادهای صادراتی نمی‌تواند به توسعه پایدار بازار زرشک منجر شود.
هاشمی‌زاده نیز با اشاره به ضرورت حضور بخش خصوصی در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با کشاورزی و صادرات اظهار داشت: برای توسعه بازار زرشک باید مجموعه‌ای از اقدامات شامل ساماندهی تولید، استانداردسازی، بسته‌بندی، ایجاد صنایع فرآوری و شناسایی بازارهای هدف به‌صورت هم‌زمان انجام شود. وی تأکید کرد که توسعه صادرات بدون توجه به کیفیت محصول و ایجاد زنجیره ارزش امکان‌پذیر نیست و باید محصولی با مشخصات استاندارد و قابلیت رقابت در بازارهای جهانی عرضه شود.
در این میان، موضوع معرفی ظرفیت‌های غذایی و دارویی زرشک نیز از اهمیت برخوردار است؛ ظرفیتی که در صورت انجام مطالعات علمی، استانداردسازی و توسعه محصولات فرآوری‌شده می‌تواند به ایجاد بازارهای جدید برای این محصول کمک کند. معرفی صحیح ویژگی‌های زرشک و ایجاد تقاضای پایدار در بازارهای هدف باید در کنار توسعه زیرساخت‌های تولید و صادرات دنبال شود.
ضرورت تشکیل دبیرخانه دائمی زرشک در خراسان جنوبی
یکی از موضوعات مهم در ساماندهی بازار زرشک، خروج مدیریت این محصول از حالت مقطعی و تشکیل ساختاری دائمی برای پیگیری مسائل آن است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که بخش زیادی از تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات حمایتی هم‌زمان با آغاز برداشت انجام می‌شود؛ در حالی که ساماندهی تولید، بازار، صادرات و فرآوری نیازمند برنامه‌ریزی مستمر در طول سال است.
هاشمی‌زاده در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با تأکید بر این موضوع اظهار داشت: برای حل مشکلات زرشک باید کارگروه و دبیرخانه‌ای مشخص تشکیل شود تا دستگاه‌های اجرایی، تشکل‌های کشاورزی، بخش خصوصی، بانک‌ها و نمایندگان مجلس در قالب یک ساختار منسجم، مسائل این محصول را پیگیری کنند. به گفته وی، چنین مجموعه‌ای باید علاوه بر بررسی مشکلات بازار داخلی، موضوع سرمایه‌گذاری، تأمین اعتبار، توسعه صنایع تبدیلی، ایجاد زیرساخت‌های نگهداری و گسترش صادرات را نیز در دستور کار قرار دهد.
وی افزود: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و سایر دستگاه‌های مرتبط باید متناسب با اهمیت بخش کشاورزی در اقتصاد استان، در تأمین اعتبارات و اجرای برنامه‌های حمایتی مشارکت داشته باشند. همچنین لازم است تصمیمات اتخاذشده دارای زمان‌بندی و مسئول مشخص باشد تا در سال‌های آینده امکان ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها و میزان تحقق برنامه‌ها فراهم شود.
اسحاقی نیز با تأکید بر ضرورت مشخص شدن مسئولیت هر یک از دستگاه‌ها خاطرنشان کرد: نباید مشکلات میان مجموعه‌های مختلف جابه‌جا شود و در نهایت کشاورز همچنان با همان مسائل سال‌های گذشته مواجه باشد. باید از هم‌اکنون برای فصل برداشت سال آینده برنامه‌ریزی شود و اقدامات لازم برای ساماندهی بازار، تأمین منابع مالی و جلوگیری از تکرار مشکلات فروش محصول به مرحله اجرا برسد.
زرشک؛ ظرفیتی برای توسعه گردشگری و اقتصاد استان
ظرفیت‌های زرشک خراسان جنوبی تنها به تولید و صادرات محدود نمی‌شود و این محصول می‌تواند در حوزه گردشگری کشاورزی و معرفی جاذبه‌های بومی استان نیز نقش‌آفرینی کند. فصل برداشت زرشک، فرصتی برای معرفی باغات، شیوه‌های سنتی و نوین برداشت، فرهنگ تولید و ظرفیت‌های روستایی استان به گردشگران است؛ ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب می‌تواند به رونق گردشگری و افزایش درآمد جوامع محلی منجر شود.
اسفندیاری همچنین در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به سفر استاندار خراسان جنوبی به چین از پیگیری موضوع معرفی و توسعه صادرات محصولات راهبردی استان در جریان این سفر خبر داد و بر ضرورت حرکت به سمت توسعه بازارهای خارجی و افزایش سهم محصولات استان در تجارت بین‌المللی تأکید کرد.
آنچه از مجموع اظهارات مسئولان و فعالان بخش کشاورزی برمی‌آید، این است که مسئله زرشک خراسان جنوبی صرفاً به قیمت خرید در فصل برداشت محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از مشکلات در حلقه‌های مختلف زنجیره تولید تا مصرف وجود دارد که حل آن‌ها نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، تشکل‌های کشاورزی و بخش خصوصی است. از یک سو، کشاورز برای فروش محصول به بازار مطمئن، نقدینگی و امکانات نگهداری نیاز دارد و از سوی دیگر، توسعه صنایع فرآوری، استانداردسازی، بسته‌بندی و صادرات می‌تواند ارزش اقتصادی محصول را افزایش دهد و زمینه حضور پایدار آن در بازارهای داخلی و خارجی را فراهم کند.
زرشک برای خراسان جنوبی تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه مزیتی راهبردی و سرمایه‌ای اقتصادی است که معیشت هزاران خانوار به آن وابسته است. از این رو، تحقق وعده‌های مطرح‌شده درباره راه‌اندازی بورس زرشک، ایجاد بازارهای مستقیم در کلان‌شهرها، اجرای زنجیره‌های ارزش و توسعه صادرات باید با برنامه زمان‌بندی مشخص و نظارت مستمر دنبال شود تا این ظرفیت کم‌نظیر از مرحله تولید گسترده عبور کرده و به منبعی پایدار برای درآمد، اشتغال و رونق اقتصادی استان تبدیل شود.
انتهای پیام/