برگزارکنندگان نمایشگاه مشق‌های ناتمام، مژده مصحفی توانا مدیر کانون فرهنگی و هنری دایا و غلامعباس اویسی مدیر مؤسسه فرهنگی هنری آوای نصر ایرانیان، در گفتگو با خبرنگار فرهنگی تسنیم، درباره چگونگی شکل‌گیری این حرکت هنری، روایت هنرمندان از پیامدهای انسانی جنگ، همکاری مجموعه‌های فرهنگی و برنامه‌های آینده برای معرفی آثار خود در سطح بین‌المللی سخن گفتند.
نمایشگاه مشق‌های ناتمام روز 10 آبان 1405 در موزه صلح تهران افتتاح شد و هم‌زمان کتاب مجموعه آثار هنرمندان نیز رونمایی شد.
این رویداد با همکاری کانون فرهنگی و هنری دایا، مؤسسه فرهنگی هنری آوای نصر ایرانیان، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و موزه صلح تهران برگزار شده و هدف آن ثبت روایت‌های هنری از پیامدهای جنگ، به‌ویژه آسیب‌های واردشده به کودکان و خانواده‌ها، و انتقال پیام صلح به مخاطبان داخلی و بین‌المللی است.
از فعالیت‌های فرهنگی دایا تا شکل‌گیری حرکت هنری
مژده مصحفی توانا مدیر کانون فرهنگی و هنری دایا درباره رویداد مورد اشاره گفت: یکی از رویکردهای اصلی ما، استفاده از ظرفیت هنر و آموزش برای آشنایی نسل جدید با میراث فرهنگی و هویت ملی است. معتقدیم معرفی فرهنگ یک سرزمین باید از کودکی آغاز شود؛ چون کودکان با شناخت ریشه‌ها، آداب، سنت‌ها و ارزش‌های فرهنگی خود، در آینده نقش مؤثرتری در انتقال و معرفی آن به جهان خواهند داشت. در طول این سال‌ها چهار دوره رویداد بین‌المللی با محوریت صلح و مناسبت‌های فرهنگی همچون نوروز و یلدا برگزار کرده‌ایم. همچنین در سه سال گذشته، بخش مهمی از فعالیت‌های فرهنگی و هنری کانون دایا با همکاری مؤسسه فرهنگی هنری آوای نصر ایرانیان انجام شده است.
وی درباره شکل‌گیری ایده برگزاری نمایشگاه‌هایی با موضوع جنگ توضیح داد: با آغاز جنگ و قطع گسترده شبکه‌های ارتباطی، شرایط دشواری برای مردم، به‌ویژه هنرمندان و هنرجویان، به وجود آمد. در آن روزها، زمانی که تلفنی با هنرمندان و دوستانم صحبت می‌کردم، نگرانی، اضطراب و تأثیرات روانی جنگ را به‌وضوح در صحبت‌های همه احساس می‌کردم.
این مدیر فرهنگی گفت: در چنین شرایطی پیشنهاد کردم هنرمندان تجربه‌ها و مشاهدات خود از تأثیر جنگ بر زندگی انسان‌ها، خانواده‌ها و محیط پیرامونشان را در قالب آثار هنری بیان کنند؛ از تنهایی و ترس گرفته تا خانه‌های آسیب‌دیده، خانواده‌های ازهم‌گسیخته و کودکانی که در معرض پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم جنگ قرار گرفته‌اند. احساس می‌کردم خلق اثر هنری می‌تواند فرصتی باشد تا هنرمندان و هنرجویان برای ساعاتی از فضای اضطراب و فشار روانی فاصله بگیرند و احساسات و تجربه‌های خود را به زبان هنر بیان کنند.
مصحفی توانا با اشاره به جایگاه کودکان در این حرکت هنری گفت: یکی از موضوعات محوری این مجموعه، فاجعه میناب و جان‌باختن کودکان بود. از نگاه من، قربانی‌شدن کودکان در جنگ، یکی از تلخ‌ترین و غیرقابل‌دفاع‌ترین پیامدهای تصمیمات سیاسی و نظامی است. کودکانی که هیچ نقشی در شکل‌گیری جنگ ندارند، اما سنگین‌ترین هزینه‌های آن را می‌پردازند. این موضوع برای من و بسیاری از هنرمندان بسیار دردناک بود و به همین دلیل بخش مهمی از آثار به زندگی کودکان و پیامدهای جنگ بر آینده آن‌ها اختصاص پیدا کرد.
آغاز یک روایت جمعی در تنکابن
وی درباره نخستین مرحله این حرکت هنری گفت: در آن مقطع، تهران و شهرهای بزرگ درگیر جنگ بودند و شرایط دشواری وجود داشت. من برای مراقبت از مادرم در شمال کشور حضور داشتم و تصمیم گرفتم در زادگاهم زمینه برگزاری نمایشگاهی با موضوع پیامدهای جنگ را فراهم کنم. به همین دلیل به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی تنکابن مراجعه کردم و پیشنهاد برگزاری نمایشگاهی با موضوع تأثیرات جنگ بر زندگی انسان‌ها و محیط پیرامون را مطرح کردم که خوشبختانه با استقبال مسئولان اداره مواجه شد.
مدیر کانون دایا گفت: نخستین نمایشگاه با عنوان رویاهای نیمه‌تمام از تاریخ 18 تا 22 خردادماه 1405 در سالن اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی تنکابن برگزار شد و در آن 40 اثر هنری به نمایش درآمد. پس از برقراری مجدد ارتباطات نیز با هماهنگی مؤسسه فرهنگی هنری آوای نصر ایرانیان، فراخوان دیگری در میان هنرمندان مجموعه منتشر کردیم که در نتیجه آن 40 هنرمند دیگر به این حرکت پیوستند. هر هنرمند از زاویه نگاه و تجربه شخصی خود به موضوع جنگ پرداخته بود. یکی از آثار قابل توجه، تابلوی چهارمتری سوزن‌دوزی خانم زهرا کاظمی بود که با الهام از وقایع جنگ خلق شد. ایشان در نزدیکی پارچین زندگی می‌کرد و تجربه دود و صداهای ناشی از حملات را در کنار تصویر کودکان میناب و بادکنک‌هایی که در آسمان رها شده‌اند، در اثر خود به تصویر کشید.
مصحفی توانا همچنین گفت: اثر دیگری که برای من بسیار تأثیرگذار بود، کار خانم فرزانه منتظران بود. ایشان با ساخت 168 کبوتر سوخته، یاد و خاطره کودکان میناب را در قالب اثری نمادین زنده نگه داشت. این آثار تنها نمونه‌هایی از نگاه هنرمندان به جنگ بودند؛ نگاه‌هایی که از تجربه شخصی و رنج انسانی آغاز می‌شدند و به دغدغه‌ای جهانی درباره صلح و آینده کودکان می‌رسیدند. با افزایش تعداد آثار و شکل‌گیری مجموعه‌ای از روایت‌های تصویری و هنری، به این نتیجه رسیدیم که این حرکت نباید به برگزاری یک نمایشگاه محدود شود. لازم بود آثار ثبت و مستندسازی شوند تا بتوانند در آینده نیز مورد استفاده قرار بگیرند و پیام هنرمندان به مخاطبان بیشتری منتقل شود.
وی افزود: در همین مسیر، با مرکز فرهنگی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری هماهنگی‌هایی انجام شد و با همراهی خانم دکتر ژیلا مشیری و آقای دکتر محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، زمینه برگزاری مرحله دوم نمایشگاه و انتشار کتاب آثار فراهم شد. پیشنهاد انتشار کتاب از سوی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری مطرح شد. هدف از این اقدام، ثبت و مستندسازی هنری پیامدهای جنگ و انتقال این روایت‌ها به مخاطبان بین‌المللی بود. برنامه‌ریزی شد کتاب برای معرفی آثار هنرمندان و انعکاس پیامدهای انسانی جنگ در اختیار سفارتخانه‌ها و مراکز فرهنگی قرار گیرد تا مخاطبان کشورهای مختلف نیز بتوانند با این روایت‌ها آشنا شوند.
این‌مدیر فرهنگی درباره پیام آثار این مجموعه گفت: در این مجموعه، هر اثر روایتی از یک فقدان و یک تجربه انسانی است؛ خانه‌ای که ویران شده، مادری که فرزندانش را از دست داده، کودکی که پدر و مادرش را از دست داده و خانواده‌هایی که زندگی‌شان برای همیشه تغییر کرده است. در میان تمام این روایت‌ها، فاجعه جان‌باختن جمعی کودکان میناب جایگاهی ویژه و دردناک دارد. می‌خواهیم مخاطب با دیدن این آثار متوجه شود که جنگ فقط یک رویداد نظامی یا سیاسی نیست؛ پشت هر اتفاق، زندگی انسان‌هایی قرار دارد که دچار آسیب‌های عمیق و گاه جبران‌ناپذیر می‌شوند.
مشق‌های ناتمام در موزه صلح تهران
مصحفی توانا با اشاره به برگزاری مرحله دوم نمایشگاه مورد اشاره گفت: با توجه به موضوع آثار و پیام انسانی این مجموعه، موزه صلح تهران را محل مناسبی برای برگزاری مرحله دوم نمایشگاه دانستیم. موضوع اصلی آثار، پیامدهای جنگ و ضرورت توجه به صلح بود و به همین دلیل، برگزاری نمایشگاه در فضایی که با مفهوم صلح ارتباط دارد، برای ما اهمیت داشت.
وی افزود: در این مسیر، همکاری و همراهی خانم تفرشی و آقای تقی‌پور، مدیر موزه صلح تهران، نقش مهمی در تحقق برنامه داشت. سرانجام نمایشگاه مشق‌های ناتمام در تاریخ 10 آبان 1405 در موزه صلح تهران افتتاح شد و هم‌زمان کتاب مجموعه آثار نیز رونمایی شد. این نمایشگاه حاصل همکاری کانون فرهنگی و هنری دایا، مؤسسه فرهنگی هنری آوای نصر ایرانیان، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و موزه صلح تهران است. تلاش کردیم با همکاری این مجموعه‌ها، حرکتی فرهنگی و هنری شکل بگیرد که بتواند پیامدهای انسانی جنگ را به تصویر بکشد و صدای کسانی باشد که فرصت روایت تجربه‌های خود را ندارند.
هنر می‌تواند تجربه‌های انسانی جنگ را برای نسل‌های آینده حفظ کند
غلامعباس اویسی مدیر مؤسسه فرهنگی هنری آوای نصر ایرانیان، هم در گفتگو با خبرنگار تسنیم، گفت: وقتی درباره جنگ صحبت می‌کنیم، معمولاً اخبار نظامی و میزان خسارت‌ها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد، در حالی که بخش مهمی از پیامدهای جنگ مربوط به زندگی مردم، خانواده‌ها و به‌ویژه کودکان است. هنر می‌تواند این بخش از واقعیت جنگ را به تصویر بکشد و برای نسل‌های آینده حفظ کند. به همین دلیل، مشارکت در این برنامه را یک فعالیت فرهنگی ارزشمند دانستیم.
وی افزود: به نظرم آثار این نمایشگاه، علاوه بر ارزش هنری، بخشی از تجربه و احساس هنرمندان در یک دوره تاریخی را ثبت می‌کنند. اگر این آثار به‌درستی مستندسازی و نگهداری شوند، در آینده هم می‌توانند برای پژوهشگران و نسل‌های بعدی قابل استفاده باشند. انتشار کتاب مجموعه آثار نیز از همین جهت اهمیت دارد.
اویسی همچنین گفت: تلاش می‌کنیم این برنامه به همین نمایشگاه محدود نشود. آثار ظرفیت معرفی در کشورهای دیگر را دارند و با همکاری موزه‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی، زمینه نمایش آن‌ها را فراهم خواهیم کرد. البته مستندسازی آثار، ترجمه اطلاعات و رعایت حقوق هنرمندان هم باید مورد توجه باشد. امیدوارم این حرکت بتواند پیام هنرمندان درباره پیامدهای انسانی جنگ و اهمیت صلح را به مخاطبان بیشتری برساند.
حضور هنرمند ژاپنی و برنامه معرفی آثار در کشورهای دیگر
در بخش دیگری از این گفت‌وگو مصحفی دانا با اشاره به مشارکت هنرمندان خارجی در نمایشگاه گفت: یکی از اتفاقات ارزشمند این دوره، حضور هنرمندی از کشور ژاپن بود که با موضوع صلح، اثری با محوریت کودکان میناب خلق کرد و در این رویداد شرکت داشت. برای ما این مشارکت اهمیت زیادی داشت، زیرا نشان می‌دهد که رنج کودکان و پیام صلح محدود به مرزهای جغرافیایی و ملیت‌ها نیست. هنر می‌تواند بستری برای همدلی و گفت‌وگوی میان ملت‌ها باشد. وقتی هنرمندی از کشوری دیگر، با فاصله جغرافیایی و فرهنگی، نسبت به سرنوشت کودکان آسیب‌دیده از جنگ احساس مسئولیت می‌کند و اثری هنری خلق می‌کند، می‌توان دریافت که زبان هنر تا چه اندازه ظرفیت ایجاد ارتباط انسانی دارد.
وی افزود: هدف ما از ابتدا صرفاً برگزاری یک نمایشگاه نبوده است. قصد داریم مشق‌های ناتمام به حرکتی مستمر تبدیل شود و آثار آن در کشورهای مختلف به نمایش درآید. برای تحقق این هدف، به دنبال همکاری با موزه‌ها، مراکز فرهنگی، گالری‌ها و نهادهای بین‌المللی هستیم تا بتوانیم این مجموعه آثار را به مخاطبان بیشتری معرفی کنیم. می‌خواهیم روایت هنرمندان از پیامدهای جنگ فراتر از مرزهای ایران شنیده و دیده شود. این آثار می‌توانند زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره صلح، سرنوشت کودکان و پیامدهای انسانی جنگ در جوامع مختلف باشند.
این مدیر فرهنگی در پایان گفت: باور دارم هنر می‌تواند آنچه را در میان هیاهوی اخبار و تحولات سیاسی گاهی فراموش می‌شود، به جهان یادآوری کند. پشت هر خبر جنگ، زندگی انسان‌هایی قرار دارد که آسیب می‌بینند؛ کودکانی که فرصت بزرگ‌شدن پیدا نمی‌کنند، مادرانی که داغدار می‌شوند و خانواده‌هایی که دیگر هرگز به زندگی پیش از جنگ بازنمی‌گردند. مشق‌های ناتمام تلاشی است برای ثبت این روایت‌ها و رساندن پیام هنرمندان به جهان؛ به امید روزی که هیچ کودکی قربانی جنگ نباشد و هیچ مشقی به دلیل جنگ ناتمام نماند.
انتهای پیام/