به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ کتاب در جهان امروز تنها محصول فرهنگی برای مطالعه نیست، بلکه ابزاری برای بازنمایی هویت، انتقال میراث تمدنی و گسترش نفوذ فکری ملت‌هاست. از همین منظر، بیستمین دوره جایزه کتاب شیخ زاید را نمی‌توان تنها مراسمی برای معرفی نویسندگان و تجلیل از آثار برگزیده دانست، بلکه این رویداد تصویری از تلاش سازمان‌یافته امارات برای تقویت جایگاه فرهنگی خود و گسترش حضور ادبیات و اندیشه عربی در عرصه بین‌المللی ارائه می‌کند، تلاشی که در کنار فرصت‌های ارزشمند آن، پرسش‌هایی جدی درباره نسبت فرهنگ، قدرت و استقلال فکری نیز به وجود می‌آورد.
این دوره از جایزه که به سال‌های 2025 و 2026 اختصاص دارد با دریافت بیش از چهار هزار نامزدی از 74 کشور برگزار شد. مراسم معرفی و تجلیل از برگزیدگان نیز با حمایت شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی و به همت مرکز زبان عربی ابوظبی، وابسته به اداره فرهنگ و گردشگری این شهر برگزار شد. آمارهای اعلام‌شده از سوی برگزارکنندگان نشان می‌دهد که از زمان تأسیس این جایزه در سال 2006، بیش از 33 هزار اثر و نامزدی از نزدیک به 80 کشور به دبیرخانه آن ارسال شده و تاکنون 136 فرد و مؤسسه در بخش‌های مختلف مورد تقدیر قرار گرفته‌اند. همچنین، از سال 2018 تاکنون بیش از 50 عنوان کتاب به 12 زبان ترجمه شده است. این ارقام از گسترش دامنه فعالیت جایزه حکایت دارند، اما مسئله اصلی فراتر از شمار نامزدها و کشورهای مشارکت‌کننده است، بلکه پرسش مهم این است که چنین رویدادی تا چه اندازه به ارتقای کیفیت ادبیات، توسعه پژوهش، گسترش ترجمه و ایجاد گفت‌وگویی واقعی میان فرهنگ‌ها کمک می‌کند. از این رو، پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی عملکرد جایزه، کیفیت آثار منتخب و نسبت میان اهداف فرهنگی و سیاست‌گذاری‌های کلان امارات است.
جایزه کتاب شیخ زاید در بستری شکل گرفته که فرهنگ به یکی از عرصه‌های مهم رقابت میان کشورها تبدیل شده است. در جهان امروز، قدرت کشورها تنها با شاخص‌های اقتصادی، توان نظامی یا جایگاه سیاسی سنجیده نمی‌شود، بلکه توانایی تولید دانش، معرفی میراث فرهنگی، جذب نخبگان و تأثیرگذاری بر افکار عمومی نیز سهم مهمی در شکل‌دهی به جایگاه بین‌المللی آن‌ها دارد. در چنین شرایطی حمایت از نویسندگان، پژوهشگران، مترجمان و ناشران می‌تواند بخشی از راهبرد فرهنگی کشورها باشد. تأسیس جوایز معتبر، برگزاری نمایشگاه‌های کتاب، سرمایه‌گذاری در ترجمه و ایجاد ارتباط با مراکز علمی و ادبی جهان، همگی در افزایش دیده‌شدن یک فرهنگ نقش دارند. از همین رو، امارات با حمایت از رویدادهایی مانند جایزه کتاب شیخ زاید، در پی تقویت حضور خود در این عرصه است. این مسئله به‌خودی‌خود نه نقطه‌ضعف یک جایزه محسوب می‌شود و نه ارزش فرهنگی آن را زیر سؤال می‌برد، چرا که بسیاری از نهادهای فرهنگی جهان با حمایت دولت‌ها، بنیادها یا مؤسسات عمومی فعالیت می‌کنند و همین پشتیبانی می‌تواند امکان اجرای طرح‌هایی را فراهم کند که در شرایط عادی با محدودیت مالی مواجه می‌شوند.
با این حال، مرز میان حمایت فرهنگی و بهره‌برداری تبلیغاتی از فرهنگ، مرزی مهم و تعیین‌کننده است. جایزه‌ای که می‌خواهد در سطح بین‌المللی اعتبار پیدا کند، باید نشان دهد که کیفیت آثار و استقلال داوری بر ملاحظات غیرعلمی و غیرادبی تقدم دارند. اعتبار فرهنگی را نمی‌توان با برگزاری مراسم باشکوه یا انتشار آمارهای بزرگ به دست آورد، بلکه این اعتبار در طول زمان و از طریق معرفی آثار ماندگار، حمایت از جریان‌های فکری متنوع و ایجاد اعتماد در میان نویسندگان و مخاطبان شکل می‌گیرد. ازاین‌رو، مهمترین معیار ارزیابی جایزه شیخ زاید، نه گستردگی تبلیغات پیرامون آن، بلکه کیفیت کتاب‌هایی است که به جامعه ادبی و علمی جهان معرفی می‌کند. دریافت بیش از چهار هزار نامزدی از 74 کشور، بدون تردید نشان‌دهنده دامنه قابل توجه مشارکت در بیستمین دوره جایزه است. همچنین استمرار این رویداد طی دو دهه نیز می‌تواند به افزایش شناخت ناشران و نویسندگان از آن و تقویت شبکه ارتباطی برگزارکنندگان با فضای بین‌المللی کتاب کمک کرده باشد.
با این حال تعداد نامزدی‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند میزان اعتبار علمی یا ادبی یک جایزه را مشخص کند، بلکه گستردگی مشارکت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که با شفافیت فرایند داوری، تنوع آثار، حضور دیدگاه‌های متفاوت و انتخاب کتاب‌هایی همراه باشد که ارزش آن‌ها فراتر از زمان برگزاری مراسم باقی بماند. در حوزه ادبیات و پژوهش، کمیت همیشه با کیفیت هم‌معنا نیست، گاهی کتابی با مخاطبانی محدود، به دلیل نوآوری نظری یا ارزش ادبی خود، تأثیری ماندگار بر یک رشته علمی یا جریان فکری می‌گذارد. در مقابل، اثری که بازتاب رسانه‌ای گسترده‌ای پیدا می‌کند، لزوماً از عمق نظری یا استحکام پژوهشی برخوردار نیست. به همین دلیل، ارزیابی جایزه شیخ زاید باید بر پرسش‌هایی دقیق‌تر متمرکز شود مثل معیارهای انتخاب آثار چیست؟ داوران چگونه اصالت و نوآوری را می‌سنجند؟ چه سازوکاری برای حفظ استقلال حرفه‌ای داوری وجود دارد؟ و آثار برگزیده پس از دریافت جایزه تا چه اندازه در فضای علمی و ادبی مورد توجه قرار می‌گیرند؟
این پرسش‌ها به معنای نادیده گرفتن دستاوردهای جایزه نیست، بلکه راهی برای سنجش دقیق‌تر آن است. هرچه یک نهاد فرهنگی به جایگاه بین‌المللی بالاتری دست پیدا کند، ضرورت پاسخ‌گویی حرفه‌ای و فراهم کردن امکان نقد مستقل نیز افزایش می‌یابد. تنوع موضوعی آثار منتخب در بیستمین دوره جایزه کتاب شیخ زاید، یکی از جنبه‌های قابل توجه این رویداد است. توجه به ادبیات داستانی، پژوهش‌های انتقادی، ترجمه متون تاریخی و مطالعات فرهنگی نشان می‌دهد که برگزارکنندگان در پی محدود کردن مفهوم فرهنگ به آثار ادبی صرف نیستند. در بخش ادبیات، اشرف العشماوی، نویسنده مصری، برای رمان موالید حدیقة الحیوان مورد تقدیر قرار گرفت. اهمیت بررسی چنین آثاری در آن است که رمان اجتماعی می‌تواند از خلال زندگی شخصیت‌ها، تصویری از دگرگونی‌های جامعه، مناسبات قدرت و تجربه‌های انسانی ارائه دهد.
ادبیات زمانی به نیرویی برای شناخت جامعه تبدیل می‌شود که از روایت‌های ساده و کلیشه‌ای عبور کند و بتواند پیچیدگی روابط انسانی را به نمایش بگذارد. نویسنده در این مسیر تنها راوی اتفاقات نیست، بلکه وی با انتخاب شخصیت‌ها، زاویه دید و ساختار روایت، نوعی مواجهه با واقعیت اجتماعی را شکل می‌دهد. البته پرداختن به موضوعات اجتماعی مهم به تنهایی تضمین‌کننده ارزش ادبی یک رمان نیست و عواملی همچون شخصیت‌پردازی، انسجام روایت، زبان و قدرت تخیل همچنان معیارهای اصلی ارزیابی اثر به شمار می‌روند.
در بخش نویسنده جوان نیز مصطفی رجوان، پژوهشگر مراکشی، برای کتاب طرح‌ها و شخصیت‌ها؛ رویکردی بلاغی و استدلالی به رمان عربی انتخاب شد. این اثر به بررسی ساختارهای روایی و شخصیت‌پردازی در رمان عربی با استفاده از ظرفیت‌های بلاغت و استدلال می‌پردازد. اهمیت چنین پژوهش‌هایی در امکان برقراری ارتباط میان میراث نظری گذشته و مسائل ادبیات معاصر است. از این منظر، سنت بلاغی عربی اگر با روش‌های جدید نقد ادبی وارد گفت‌وگو شود، می‌تواند ابزارهای تازه‌ای برای تحلیل متون فراهم کند. البته این پیوند زمانی ارزشمند است که به تولید چارچوب‌های تحلیلی کارآمد بینجامد، نه آنکه مفاهیم سنتی تنها برای تأیید نتایجی از پیش تعیین‌شده به کار گرفته شوند.
یکی از مهمترین بخش‌های جایزه شیخ زاید، توجه به ترجمه و معرفی میراث مکتوب عربی به مخاطبان غیربومی است. در این دوره نوال نصرالله برای ترجمه انگلیسی کتاب أنواع الصیدلة فی ألوان الأطعمة مورد تقدیر قرار گرفت، اثری تاریخی درباره فرهنگ خوراک و دانش‌های مرتبط با آن در سنت اندلس و مغرب است. اهمیت این انتخاب را باید در گستره مفهوم میراث فرهنگی جست‌وجو کرد، چرا که میراث تمدنی ملت‌ها تنها از شاهکارهای ادبی، متون فلسفی یا آثار دینی تشکیل نشده است و تاریخ خوراک، پزشکی، شیوه‌های زندگی و دانش‌های کاربردی نیز بخش مهمی از حافظه تاریخی جوامع را شکل می‌دهند. بنابراین، ترجمه چنین آثاری می‌تواند به شناخت ابعاد کمتر شناخته‌شده تاریخ علمی و اجتماعی جهان عرب کمک کند.
بر اساس آمار اعلام‌شده، از سال 2018 تاکنون بیش از 50 عنوان کتاب در چارچوب فعالیت‌های مرتبط با جایزه به 12 زبان ترجمه شده است. این آمار از توجه به گسترش گردش بین‌المللی کتاب حکایت دارد، با این حال برای ارزیابی میزان موفقیت این سیاست، باید اطلاعات بیشتری درباره دسترسی مخاطبان، توزیع آثار، استقبال خوانندگان و استفاده پژوهشگران از ترجمه‌ها در دسترس باشد. البته نکته اساسی آن است که ترجمه نباید به مسیری یک‌طرفه برای معرفی فرهنگ مبدأ به جهان محدود شود، بلکه گفت‌وگوی تمدنی زمانی شکل می‌گیرد که آثار فرهنگ‌های مختلف امکان حضور متقابل پیدا کنند و ترجمه به ابزاری برای شناخت دوطرفه تبدیل شود. در بخش مطالعات انتقادی و نقد ادبی و هنری، زهیر توفیق نویسنده اردنی برای کتاب درک جهان؛ کلیشه‌های متقابل میان خود و دیگری انتخاب شد. موضوع این اثر، یکی از مسائل مهم در مطالعات فرهنگی است اینکه جوامع چگونه درباره خود و دیگران تصویر می‌سازند و این تصاویر چگونه در طول زمان به بخشی از حافظه جمعی تبدیل می‌شوند.
کلیشه‌ها صرفاً برداشت‌های نادرست فردی نیستند، آن‌ها گاهی در ادبیات، رسانه‌ها، نظام آموزشی و روایت‌های تاریخی بازتولید می‌شوند و بر چگونگی مواجهه جوامع با یکدیگر تأثیر می‌گذارند و به همین دلیل، نقد کلیشه‌ها می‌تواند به فهم عمیق‌تر اختلافات فرهنگی و زمینه‌های شکل‌گیری سوءتفاهم‌ها کمک کند. با این حال، نقد فرهنگی زمانی از اعتبار بیشتری برخوردار می‌شود که تنها به بررسی تصویری که دیگران از یک جامعه ساخته‌اند محدود نماند. در نتیجه، هر جامعه‌ای باید بتواند پیش‌داوری‌های خود درباره دیگران را نیز مورد پرسش قرار دهد در غیر این صورت، نقد کلیشه‌ها ممکن است به ابزاری برای تأیید تصویر مطلوب از خود تبدیل شود. از این منظر، انتخاب کتابی با چنین موضوعی می‌تواند زمینه‌ای برای طرح پرسش‌های مهم درباره هویت، بازنمایی و روابط فرهنگی فراهم کند.
در بخش دانشنامه‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها، محمد عثمان خشت استاد مصری برای دانشنامه شش‌جلدی ادیان جهان مورد تقدیر قرار گرفت. چنین آثاری می‌توانند به گردآوری و سامان‌دهی اطلاعات درباره سنت‌های دینی کمک کنند، اما ارزش آن‌ها تنها به حجم اطلاعات یا تعداد مجلدات وابسته نیست. یک دانشنامه معتبر باید از دقت مفهومی، استنادپذیری، تنوع منابع و روش‌شناسی روشن برخوردار باشد، به‌ویژه در حوزه مطالعات ادیان، توجه به زمینه تاریخی و تفاوت‌های درونی سنت‌های دینی اهمیت زیادی دارد، زیرا ساده‌سازی باورها و تقلیل سنت‌های پیچیده به چند تعریف کلی، می‌تواند به جای شناخت، زمینه‌ساز سوءبرداشت شود.
همچنین توجه به میراث مکتوب، یادآور این واقعیت است که حفاظت از گذشته، بدون پژوهش درباره آن کامل نمی‌شود. نسخه‌های خطی هنگامی به منابع زنده دانش تبدیل می‌شوند که تصحیح، ترجمه، تحلیل و در دسترس پژوهشگران قرار گیرند. البته نگهداری فیزیکی نسخه‌ها ضروری است، اما انتشار علمی و فراهم کردن امکان استفاده از آن‌ها، ارزش معرفتی این میراث را آشکار می‌کند. در بخش نشر و فناوری، بنیاد ادبیات امارات به دلیل فعالیت‌های خود در توسعه صنعت ادبیات و تقویت حضور فرهنگی این کشور مورد تقدیر قرار گرفت. این انتخاب، نقش نهادهای واسط را در حیات فرهنگی برجسته می‌کند. نویسنده برای رساندن اثر خود به مخاطب تنها به توانایی نوشتن نیاز ندارد، چرا که ویراستاری، چاپ، توزیع، کتابخانه‌ها، رسانه‌ها و فناوری‌های جدید انتشار، همگی در شکل‌گیری رابطه میان کتاب و خواننده نقش دارند. با این حال، توسعه صنعت نشر نباید صرفاً با شاخص‌های اقتصادی سنجیده شود.
افزایش فروش و گسترش بازار هنگامی به توسعه فرهنگی کمک می‌کند که با تنوع آثار، حمایت از ناشران مستقل و دسترسی گروه‌های مختلف اجتماعی به کتاب همراه باشد. اگر منطق سودآوری به تنها معیار تصمیم‌گیری تبدیل شود ممکن است آثار پژوهشی دشوار، کتاب‌های انتقادی و ادبیات مستقل با محدودیت بیشتری برای انتشار مواجه شوند. البته فناوری در این میان دو وجه دارد؛ از یک سو، کتاب‌های دیجیتال و پایگاه‌های اطلاعاتی می‌توانند دسترسی به منابع را افزایش دهند، از سوی دیگر، گسترش مصرف سریع محتوا ممکن است فرصت مطالعه عمیق را کاهش دهد.
بررسی تجربه جایزه کتاب شیخ زاید برای فضای فرهنگی ایران نیز اهمیت دارد. ایران و جهان عرب در طول تاریخ پیوندهای ادبی، علمی و فکری گسترده‌ای داشته‌اند، اما استمرار این ارتباط به شناخت تاریخی محدود نمی‌شود و به برنامه‌های منظم ترجمه، همکاری‌های پژوهشی و حضور فعال ناشران در عرصه بین‌المللی نیاز دارد. یکی از چالش‌های مهم، محدود ماندن شناخت متقابل به چند چهره مشهور یا روایت‌های کلیشه‌ای است و برای عبور از این وضعیت، باید آثار معاصر، پژوهش‌های دانشگاهی، ادبیات داستانی و کتاب‌های حوزه اندیشه به شکل نظام‌مند ترجمه و معرفی شوند.
در این مسیر، ترجمه باکیفیت، ویرایش تخصصی، توزیع مناسب و ارتباط با مراکز علمی و ادبی اهمیت زیادی دارد. ترجمه‌ای که از زمینه‌های تاریخی و مفهومی اثر غافل بماند، ممکن است متن را از نظر زبانی منتقل کند، اما در انتقال جهان فکری نویسنده ناکام بماند. همچنین حضور بین‌المللی نباید صرفاً به شرکت در نمایشگاه‌ها یا معرفی چند عنوان کتاب محدود شود. ایجاد شبکه‌های همکاری میان دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، ناشران و نهادهای ادبی می‌تواند به شکل‌گیری ارتباطی پایدارتر کمک کند. تجربه جایزه شیخ زاید نشان می‌دهد که حمایت نهادی، برنامه ترجمه و استمرار فعالیت فرهنگی در گسترش حضور بین‌المللی کتاب اهمیت دارند. با این حال، الگوی موفق در هر کشور باید متناسب با ظرفیت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی همان کشور طراحی شود، نه اینکه صرفاً از ظاهر یک جایزه یا میزان جوایز مالی آن تقلید شود.
بیستمین دوره جایزه کتاب شیخ زاید را می‌توان نشانه‌ای از تداوم سرمایه‌گذاری سازمان‌یافته در حوزه کتاب و فرهنگ عربی دانست، رویدادی که با مشارکت بین‌المللی، تنوع موضوعی و توجه به ترجمه و نشر، تلاش کرده است دامنه فعالیت خود را از ادبیات فراتر ببرد. با این حال، ارزیابی نهایی چنین رویدادی به فراتر رفتن از آمارها و مراسم رسمی نیاز دارد. همچنین شمار نامزدها و کشورهای مشارکت‌کننده، شاخص‌هایی مهم برای سنجش گستردگی فعالیت هستند، اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که یک جایزه تا چه اندازه بر کیفیت ادبیات، توسعه پژوهش یا گسترش فرهنگ مطالعه تأثیر گذاشته است.
اعتبار واقعی یک جایزه زمانی شکل می‌گیرد که آثار برگزیده بتوانند از مرزهای تبلیغات عبور کنند، در محافل علمی و ادبی مورد نقد قرار گیرند و در طول زمان به منابعی ارزشمند برای خوانندگان تبدیل شوند. چنین جایزه‌ای باید از یک سو به استقلال حرفه‌ای داوری پایبند باشد و از سوی دیگر، امکان حضور دیدگاه‌های متنوع و آثار نوآورانه را فراهم کند.
در نهایت، رقابت فرهنگی زمانی به دستاوردی ماندگار تبدیل می‌شود که به جای تولید تصویری پرزرق‌و برق از فرهنگ، به تقویت خود فرهنگ بینجامد. جایزه کتاب شیخ زاید نیز برای تثبیت جایگاه خود در دهه سوم فعالیت، باید این معیار را در مرکز توجه قرار دهد، زیرا در جهان کتاب، آنچه ماندگار می‌شود، نه شکوه مراسم پایانی و نه بزرگی ارقام اعلام‌شده، بلکه اندیشه‌ای است که در کتاب شکل می‌گیرد و پرسشی است که در ذهن خواننده باقی می‌ماند.
انتهای پیام/