به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، جنگ تحمیلی اخیر و اظهارنظرهای مقامات دولت تروریستی آمریکا به ویژه در هفته‌های گذشته و تهدید یک ملت و تمدن برای نابودی، عمق دشمنی و ذات پلید استکبار جهانی را بدون روتوش به دنیا نشان داده است. از عجایب روزگار است که دشمن تروریست، تمدنی که هزاران سال از فراز و فرود امپراتوری‌ها، جنگ‌ها و دگرگونی‌های جهان عبور کرده، امروز تهدید به نابودی می‌کند.
دیوار دفاعی گرگان، تخت‌جمشید، چغازنبیل و دیگر آثار تاریخی ایران فقط یادگارهایی از گذشته نیستند؛ شواهدی از انباشت تجربه، دانش، هنر و سازمان اجتماعی در طول قرن‌ها هستند. در مقابل، آمریکا با تاریخی حدود 250 ساله از زمان اعلام استقلال در سال 1776 است.
هرچند شاید دشمن از تسلیحات نظامی و فناوری برتری در این حوزه برخوردار باشد اما نکته مهم این است که هیچ تهدید نظامی نمی‌تواند تاریخ و هویت یک ملت را از میان ببرد.
این را تاریخ ثابت کرده که ایران فقط یک جغرافیا نیست که بتوان از نابودی‌اش سخن گفت؛ ایران، تاریخی است که در حافظه نسل‌های پیاپی ادامه یافته است.
نمونه این تاریخ پرافتخار را در گوشه و کنار این سرزمین از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق آن می‌توان یافت. دیوار دفاعی گرگان یکی از همین میراث باستانی است؛ شاهکاری مربوط به دوره ساسانی. اثری که نشان می‌دهد ایرانی‌ها دفاع از مرز و بوم خود را نه در این 47 سال بلکه از دوران باستان تا کنون به خوبی به دشمنان نشان داده‌اند.
کافیست که دشمن بی‌تاریخ، بی‌ریشه و بی‌اصالتِ آمریکایی کمی از توحش خود را کم کرده و تاریخ بخواند تا بداند ایرانی‌ها برای حفظ ایران در همه دوره‌ها و اعصار جان داده‌اند تا این سرزمین بماند.
گرگان و شاهکار عصر ساسانی
در امتداد دشت‌های حاصلخیز گرگان، جایی که تاریخ با جغرافیا پیوند خورده است، بقایای دیواری سرخ‌رنگ از روزگار قدرت و مهندسی ایرانیان همچنان خودنمایی می‌کند؛ سازه‌ای عظیم که روزگاری مرزهای شمالی قلمرو ساسانیان را پاس می‌داشت و امروز به یکی از مهمترین آثار تاریخی شمال ایران تبدیل شده است.
دیوار دفاعی گرگان که به دلیل رنگ آجرهایش «مار سرخ» نام گرفته، تنها یادگاری از گذشته نیست؛ روایتی از سازمان نظامی، توان مهندسی و ظرفیت تولیدی ایران باستان است که ثبت جهانی آن می‌تواند جایگاه این میراث ارزشمند را در حافظه تاریخی جهان برجسته‌تر کند.
این دیوار آجری با طول تقریبی 200 کیلومتر، از بزرگ‌ترین سازه‌های دفاعی شناخته‌شده در اواخر دوران باستان به شمار می‌رود. ابعاد و گستردگی آن نشان می‌دهد که ساخت چنین مجموعه‌ای صرفاً به احداث یک دیوار محدود نبوده، بلکه به برنامه‌ریزی گسترده، تأمین مصالح، سازمان‌دهی نیروی انسانی و ایجاد زیرساخت‌های پشتیبان نیاز داشته است؛ مجموعه‌ای از توانمندی‌ها که از سطح بالای دانش فنی و مدیریتی در دوره ساسانی حکایت دارد.
دیوار سرخ در برابر تهدیدهای شمالی
بررسی‌های تاریخی و باستان‌شناختی، ساخت دیوار دفاعی گرگان را به دوره ساسانی نسبت می‌دهد؛ زمانی که حکومت ایران در کنار رقابت و تقابل با امپراتوری روم شرقی، با تهدید گروه‌هایی از اقوام کوچ‌رو و جنگاور آسیای میانه نیز روبه‌رو بود.
در چنین شرایطی، حفاظت از سرزمین‌های شمالی و به‌ویژه دشت حاصلخیز گرگان، اهمیت راهبردی داشت. این دشت به دلیل ظرفیت کشاورزی و موقعیت جغرافیایی خود، بخشی ارزشمند از قلمرو ایران محسوب می‌شد و حفاظت از آن در برابر یورش‌ها و غارت‌های احتمالی، ضرورتی نظامی و اقتصادی به شمار می‌رفت.
دیوار دفاعی گرگان در همین بستر تاریخی شکل گرفت؛ سازه‌ای که قرار بود عبور نیروهای مهاجم را دشوار کند و از مناطق مسکونی و زمین‌های کشاورزی حفاظت به عمل آورد. گستردگی مسیر، استحکام ساختار و وجود تأسیسات نظامی در امتداد آن، نشان می‌دهد که با یک مانع ساده روبه‌رو نیستیم، بلکه با سامانه‌ای دفاعی مواجهیم که اجزای مختلف آن در ارتباط با یکدیگر عمل می‌کرده‌اند.
بر اساس برآوردهای مطرح‌شده از سوی برخی پژوهشگران، در طول این دیوار 38 دژ یا پادگان وجود داشته و احتمال داده می‌شود حدود 30 هزار سرباز در حفاظت از آن نقش داشته‌اند. همچنین خندقی در مقابل دیوار احداث شده بود که در برخی بخش‌ها عمقی در حدود پنج متر داشته است. ترکیب دیوار، خندق و استقرارگاه‌های نظامی، عبور مهاجمان را دشوارتر می‌کرد و امکان نظارت و دفاع از مسیرهای حساس را افزایش می‌داد.
آجرهایی که از دانش مهندسی ایرانیان حکایت دارد
یکی از ویژگی‌های شاخص دیوار دفاعی گرگان، استفاده گسترده از آجرهای قرمز است؛ مصالحی که هم به استحکام سازه کمک می‌کرد و هم سبب شده است بقایای دیوار در میان چشم‌انداز منطقه به‌خوبی قابل تشخیص باشد. نام «مار سرخ» نیز از همین ویژگی رنگی گرفته شده است؛ نامی که تصویر روشنی از امتداد طولانی دیوار در دشت‌های شمالی ایران به ذهن می‌آورد.
اما تولید این حجم از آجر، خود داستانی جداگانه دارد. ساخت دیواری به طول حدود 200 کیلومتر، به شبکه‌ای گسترده از کوره‌های آجرپزی و تأمین مداوم مواد اولیه نیاز داشته است. بر اساس گزارش‌های کاوش‌های باستان‌شناسی، کوره‌های متعددی در نزدیکی مسیر دیوار فعالیت می‌کرده‌اند و بقایای به‌جامانده از فرایند تولید آجر، اطلاعات مهمی درباره شیوه ساخت و سازمان تولید مصالح در آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار داده است.
امروزه در بسیاری از بخش‌ها، تغییر کاربری اراضی و تبدیل زمین‌ها به مزارع کشاورزی، شواهد سطحی این کوره‌ها را از میان برده یا مشاهده آن‌ها را دشوار کرده است. با این حال، آثار به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی، از جمله بقایای خاکستر کوره‌ها که در کاوش‌های سال 1388 مورد توجه قرار گرفت، امکان مطالعه دقیق‌تر فرایند ساخت دیوار را فراهم کرده است.
نمونه‌های بررسی‌شده از کوره‌ها و مصالح، از جمله از طریق آزمایش‌های تاریخ‌گذاری، به تعیین بازه زمانی ساخت این مجموعه کمک کرده‌اند. بر پایه نتایج گزارش‌شده، زمان احداث دیوار به میانه قرن پنجم یا اوایل قرن ششم میلادی نسبت داده می‌شود؛ دوره‌ای که با حکومت ساسانیان هم‌زمان است. این شواهد، در کنار ساختار معماری و موقعیت جغرافیایی دیوار، در شناخت تاریخ و کارکرد این اثر اهمیت دارند.
فراتر از یک دیوار
اهمیت دیوار دفاعی گرگان فقط در طول و استحکام آن خلاصه نمی‌شود. برخی پژوهشگران بر این باورند که مجموعه تأسیسات مرتبط با دیوار، کارکردهایی فراتر از دفاع نظامی داشته و مدیریت آب نیز در طراحی و فعالیت آن نقش مهمی ایفا می‌کرده است. دیوار گرگان را باید نه صرفاً یک مانع دفاعی، بلکه بخشی از یک سامانه پیچیده‌تر دانست که با بهره‌گیری از دانش مهندسی، نیازهای نظامی و زیرساختی را به یکدیگر پیوند می‌داد.
مسیر طولانی دیوار از نواحی نزدیک به کوهستان‌های خراسان آغاز می‌شد، در شمال رودخانه گرگان امتداد می‌یافت و به سوی ساحل دریای خزر ادامه پیدا می‌کرد. چنین گستره‌ای، اجرای طرح را با چالش‌های متعددی در زمینه جغرافیا، انتقال مصالح، تأمین آب و استقرار نیروی انسانی مواجه می‌کرد. از همین رو، مطالعه مسیر و اجزای باقی‌مانده دیوار می‌تواند شناخت دقیق‌تری از نحوه مدیریت پروژه‌های بزرگ در ایران باستان به دست دهد.
با وجود این، گذشت قرن‌ها، برداشت مصالح و گسترش فعالیت‌های کشاورزی، بخش‌هایی از این اثر را تخریب کرده یا از دید عمومی پنهان ساخته است. آنچه امروز باقی مانده، تنها بخشی از مجموعه‌ای است که زمانی در مقیاسی وسیع عمل می‌کرده است. حفاظت از همین بقایا و مستندسازی بخش‌های کمتر شناخته‌شده، برای جلوگیری از ازدست‌رفتن شواهد تاریخی اهمیت فراوانی دارد.
دیوار گرگان و مقایسه تاریخی با دیوار چین
یکی از موضوعاتی که در معرفی دیوار دفاعی گرگان مورد توجه قرار گرفته، مقایسه آن با دیوار بزرگ چین است. برخی پژوهشگران خارجی، از جمله پروفسور تونی ویلکینسون، در بحث‌های مربوط به تاریخ و جایگاه این سازه به اهمیت و قدمت آن اشاره کرده‌اند. با این حال، مقایسه زمانی این دو اثر نیازمند دقت تاریخی است؛ زیرا دیوار بزرگ چین در دوره‌های مختلف ساخته، بازسازی و توسعه یافته و نمی‌توان تمام بخش‌های آن را به یک دوره واحد نسبت داد.
علاوه بر قدمت تاریخی دیوار گرگان، اهمیت اصلی آن در مقیاس ساخت، شیوه مهندسی، سازمان دفاعی و جایگاهی است که در تاریخ ایران و تحولات مرزهای شمالی قلمرو ساسانی داشته است. ثبت و معرفی جهانی این اثر نیز بیش از هر چیز می‌تواند فرصتی برای ارائه مستندات علمی، گسترش پژوهش‌های تطبیقی و شناساندن دستاوردهای مهندسی ایران باستان به مخاطبان بین‌المللی فراهم کند.
ثبت جهانی؛ فرصتی برای حفاظت و پژوهش بیشتر
در سال‌های گذشته، ثبت جهانی دیوار دفاعی گرگان به یکی از مطالبات دوستداران میراث فرهنگی و شماری از مسئولان استان تبدیل شده است. این مطالبه از آن جهت اهمیت دارد که ثبت جهانی، در صورت تکمیل فرایندهای کارشناسی و فراهم‌شدن الزامات لازم، می‌تواند توجه عمومی و تخصصی بیشتری را به حفاظت از اثر جلب کند و زمینه همکاری‌های پژوهشی گسترده‌تر را فراهم آورد.
با این حال، جهانی‌شدن یک اثر تاریخی صرفاً با معرفی ارزش‌های آن محقق نمی‌شود. مستندسازی دقیق مسیر دیوار، تعیین وضعیت مالکیت و کاربری اراضی، حفاظت از بقایای موجود، مدیریت تهدیدهای ناشی از توسعه و کشاورزی، ساماندهی دسترسی بازدیدکنندگان و تدوین برنامه پایدار نگهداری، از جمله اقداماتی است که در مسیر حفاظت مؤثر از چنین اثری اهمیت دارد. همچنین کاوش‌های هدفمند و انتشار نتایج علمی می‌تواند به روشن‌تر شدن بخش‌هایی از تاریخ، معماری و کارکردهای این مجموعه کمک کند.
دیوار دفاعی گرگان میراثی متعلق به یک شهر یا منطقه خاص نیست؛ بخشی از تاریخ مهندسی و تمدن ایران است که در جغرافیای امروز گلستان باقی مانده و حفاظت از آن مسئولیتی مشترک به شمار می‌رود. این دیوار در روزگار ساسانیان برای پاسداری از سرزمین ساخته شد و امروز، پاسداری از خود آن به برنامه‌ریزی، پژوهش و همکاری نهادهای مسئول نیاز دارد.
اگر مسیر ثبت جهانی با مستندسازی علمی، حفاظت عملی و مدیریت یکپارچه همراه شود، «مار سرخ» می‌تواند بیش از آنکه یادگاری خاموش در میان مزارع و دشت‌ها باشد، به روایتی زنده از توان مهندسی ایرانیان در دوران باستان تبدیل شود؛ روایتی که ارزش آن نه فقط در طول 200 کیلومتری دیوار، بلکه در دانشی نهفته است که ساخت چنین مجموعه‌ای را ممکن کرد.
15.5 میلیارد تومان برای مقدمات ثبت جهانی
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان از هزینه‌کرد 15.5 میلیارد تومان از اعتبارات سال 1404 برای تکمیل مستندات ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان، تصویربرداری هوایی، رقومی‌سازی نقشه‌ها و اجرای کاوش‌های باستان‌شناسی در این اثر تاریخی خبر داد.
فریدون فعالی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری تسنیم در گرگان با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای آماده‌سازی پرونده ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان اظهار کرد: تکمیل مطالعات و مستندات مورد نیاز، تصویربرداری هوایی از مسیر دیوار و تأسیسات وابسته و رقومی‌سازی نقشه‌ها از جمله اقداماتی است که با استفاده از اعتبارات سال گذشته در دستور کار قرار گرفته است.
وی افزود: در همین راستا، کاوش‌های باستان‌شناسی دیوار بزرگ گرگان و تمیشه ادامه یافته و ساماندهی کارگاه‌های باستان‌شناسی در محدوده شهرستان‌های کلاله، مینودشت، گنبدکاووس، گمیشان و کردکوی نیز پیگیری شده است.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان با اشاره به ضرورت حفاظت اصولی از بقایای معماری مکشوفه بیان کرد: تولید آجرهای مورد نیاز برای ساماندهی و خواناسازی ساختارهای معماری به‌دست‌آمده از کاوش‌ها، از دیگر اقدامات انجام‌شده در این مسیر است. این اقدام علاوه بر حفاظت از آثار باقی‌مانده، زمینه معرفی بهتر یافته‌های باستان‌شناسی و فراهم‌شدن امکان بازدید گردشگران ایرانی و خارجی از بخش‌های مناسب محوطه‌های تاریخی را فراهم می‌کند.
فعالی ادامه داد: در کنار اقدامات میدانی و مطالعاتی، برگزاری نشست‌های تخصصی مجازی با نمایندگان شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) نیز برای بررسی الزامات پرونده ثبت جهانی دنبال شده است؛ همچنین صدور سند مالکیت قلمرو دیوار بزرگ گرگان به مساحت 164 هکتار و انجام مطالعات مربوط به تدوین طرح راهبردی این قلمرو از دیگر اقدامات انجام‌شده به شمار می‌رود.
وی راه‌اندازی پایگاه اطلاع‌رسانی ویژه روند ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان را از دیگر برنامه‌های اجرایی برشمرد و گفت: این پایگاه با همکاری پایگاه میراث ملی دیوار بزرگ گرگان و متخصصان معاونت میراث‌فرهنگی راه‌اندازی شده است تا روند اقدامات و فعالیت‌های مرتبط با ثبت جهانی این اثر بهتر اطلاع‌رسانی شود.
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گلستان با تأکید بر ضرورت تداوم این اقدامات خاطرنشان کرد: مجموعه برنامه‌های حفاظتی، پژوهشی و مستندسازی با هدف صیانت پایدار از دیوار بزرگ گرگان و توسعه ظرفیت‌های گردشگری منطقه تعریف شده و پیش‌بینی اعتبارات ملی در سال 1405 نیز برای ادامه این مسیر در دستور کار قرار دارد.
وی افزود: دستیابی به استانداردهای مورد نیاز یونسکو مستلزم تکمیل مطالعات، حفاظت از بقایای تاریخی و تهیه مستندات دقیق و جامع است و پیگیری این الزامات تا رسیدن به هدف نهایی، یعنی ثبت جهانی این اثر ارزشمند، ادامه خواهد داشت.
گفتنی است دیوار بزرگ گرگان با طولی نزدیک به 200 کیلومتر، یکی از برجسته‌ترین استحکامات دفاعی و مهندسی جهان باستان و از مهمترین آثار به‌جامانده از دوره ساسانی است. این اثر تاریخی در 29 تیرماه 1378 با شماره 2345 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و به دلیل گستردگی، ساختار مهندسی و جایگاه تاریخی خود، از ظرفیت‌های مهم میراث‌فرهنگی و گردشگری گلستان به شمار می‌رود.
انتهای پیام/