به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در جلسه گروه علوم انسانی فرهنگستان علوم با موضوع بررسی جایگاه علوم انسانی در علوم شناختی که در فرهنگستان علوم برگزار شد، با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست و استادان حاضر، اظهار کرد: حضور در جمع دانشمندان و فرهیختگان کشور فرصتی ارزشمند برای بهره‌مندی از دیدگاه‌های علمی و تخصصی است و مباحث مطرح‌شده از سوی استادان در این نشست، برای بنده همچون یک کلاس درس بود.
وی با اشاره به حضور جمعی از استادان برجسته در این نشست افزود: از دیدگاه‌های علمی و مباحث مطرح‌شده از سوی استادان بهره‌مند شدیم. بسیاری از این استادان از سال‌های گذشته در عرصه‌های علمی و دانشگاهی منشأ اثر بوده‌اند و استفاده از دانش و تجربیات آنان برای سیاست‌گذاری علمی کشور ارزشمند است.
دغدغه حضور علوم انسانی در علوم شناختی بیش از یک دهه سابقه دارد
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با گرامیداشت یاد شهید خرازی و اشاره به نقش وی در شکل‌گیری و پیگیری مباحث مرتبط با علوم شناختی و علوم انسانی گفت: شهید خرازی از جمله افرادی بود که با دغدغه جدی در حوزه علوم انسانی، موضوع پیوند این علوم با مباحث شناختی را دنبال می‌کرد. در دوره‌ای که در انجمن حکمت و فلسفه ایران حضور داشتم، جلسات متعددی با ایشان درباره فلسفه و علوم شناختی برگزار کردیم و این موضوع از همان زمان مورد توجه و اهتمام بود.
خسروپناه با بیان اینکه مسئله حضور علوم انسانی در حوزه علوم شناختی از دغدغه‌های بیش از 10 سال گذشته وی بوده است، تصریح کرد: همواره این پرسش برای بنده مطرح بود که چرا با وجود توسعه فعالیت‌های علمی و پژوهشی در حوزه علوم شناختی، علوم انسانی در این عرصه حضور کم‌رنگی دارد و بخش عمده فعالیت‌ها به علوم اعصاب شناختی، علوم پایه و رشته‌های مهندسی اختصاص یافته است.
وی ادامه داد: حتی در برخی مراکز پژوهشی که در حوزه علوم شناختی فعالیت کرده‌اند، غلبه با رویکردهای مرتبط با علوم اعصاب، علوم پایه و مهندسی بوده و این مسئله همواره جای سؤال داشته است که چرا ظرفیت گسترده علوم انسانی در این حوزه کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با استقبال از ورود گروه علوم انسانی فرهنگستان علوم به این موضوع اظهار کرد: اطلاع از اهتمام دکتر پوراعتماد و مجموعه گروه علوم انسانی فرهنگستان علوم برای ورود جدی به این حوزه، بسیار امیدبخش است؛ زیرا فرهنگستان علوم از سرمایه‌ها و افتخارات علمی کشور به شمار می‌رود و می‌تواند در تقویت ابعاد نظری و سیاستی علوم شناختی نقش مهمی داشته باشد.
فرهنگستان علوم و شورای عالی انقلاب فرهنگی دو مجموعه مکمل هستند
خسروپناه با اشاره به سابقه همکاری خود با فرهنگستان علوم گفت: از ماه‌های ابتدایی مسئولیتم در شورای عالی انقلاب فرهنگی، تلاش کرده‌ام از ظرفیت علمی فرهنگستان علوم و استادان آن در موضوعات مختلف، از جمله نقشه جامع علمی کشور و سایر مسائل راهبردی علم و فناوری استفاده کنم.
وی افزود: به‌ویژه با پذیرش مسئولیت ریاست فرهنگستان علوم از سوی دکتر مخبردزفولی، زمینه همکاری و هم‌افزایی میان این مجموعه و شورای عالی انقلاب فرهنگی تقویت شده است و ما هیچ‌گونه دوگانگی میان فرهنگستان علوم و شورای عالی انقلاب فرهنگی قائل نیستیم؛ بلکه این دو نهاد را در مسیر پیشرفت علمی کشور، مکمل یکدیگر می‌دانیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: رویکرد گروه علوم انسانی فرهنگستان علوم برای ورود به موضوع علوم شناختی و کمک به شورای عالی انقلاب فرهنگی در این زمینه، اقدامی ارزشمند و شایسته قدردانی است؛ زیرا سیاست‌گذاری علمی کشور زمانی می‌تواند از جامعیت لازم برخوردار باشد که از ظرفیت نخبگان و مجموعه‌های علمی تخصصی استفاده شود.
علوم شناختی؛ رشته میان‌رشته‌ای یا چارچوبی معرفتی برای تحول علوم؟
خسروپناه در ادامه با تشریح ابعاد مختلف موضوع علوم شناختی اظهار کرد: در بررسی این حوزه باید میان دو سطح از مباحث تفکیک قائل شویم؛ سطح نخست، مباحث علمی و معرفتی علوم شناختی و سطح دوم، موضوع حکمرانی علوم شناختی است که هر یک اقتضائات و پرسش‌های خاص خود را دارند.
وی درباره سطح نخست توضیح داد: یکی از پرسش‌های اساسی این است که علوم شناختی را چگونه تعریف می‌کنیم؟ آیا علوم شناختی یک رشته علمی مستقل است؟ آیا با یک حوزه میان‌رشته‌ای مواجه هستیم یا علوم شناختی اساساً نوعی رویکرد، پارادایم یا چارچوب معرفتی است که می‌تواند بر سایر علوم تأثیر بگذارد؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: پاسخ به این پرسش‌ها اهمیت بنیادین دارد؛ زیرا اگر علوم شناختی را صرفاً مجموعه‌ای از چند رشته علمی بدانیم، نوع مواجهه ما با آن متفاوت از زمانی خواهد بود که علوم شناختی را رویکردی مؤثر بر سایر حوزه‌های دانش تلقی کنیم.
خسروپناه با اشاره به امکان گسترش رویکرد شناختی در رشته‌های مختلف علوم انسانی گفت: این پرسش مطرح است که آیا باید علوم شناختی را محدود به شش رشته مشخص بدانیم یا می‌توان برای هر یک از رشته‌های علوم انسانی، رویکرد شناختی تعریف کرد؟ به‌عنوان نمونه، اقتصاد، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و روابط بین‌الملل می‌توانند از منظر شناختی مورد مطالعه قرار گیرند و حتی فلسفه نیز از این قاعده مستثنا نیست.
وی ادامه داد: فلسفه از یک سو می‌تواند به‌عنوان یکی از بنیان‌ها و منابع معرفتی علوم شناختی مطرح باشد و از سوی دیگر، مباحث شناختی می‌توانند بر برخی حوزه‌های فلسفه نیز تأثیر بگذارند. البته باید توجه داشت که مفهوم شناخت در علوم شناختی، لزوماً همان معرفت‌شناسی در فلسفه نیست و این دو حوزه نیازمند بررسی دقیق نسبت‌های مفهومی و معرفتی خود هستند.
ضرورت برگزاری نشست‌های تخصصی درباره نسبت علوم انسانی و علوم شناختی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اهمیت توسعه گفت‌وگوهای علمی در این زمینه گفت: پرسش‌های بنیادین درباره ماهیت علوم شناختی و نسبت آن با رشته‌های مختلف علوم انسانی، موضوعاتی بسیار ارزشمند هستند که باید در مجامع علمی و دانشگاهی به‌صورت جدی بررسی شوند.
وی پیشنهاد کرد: می‌توان نشست‌ها و همایش‌های تخصصی متعددی با محوریت نسبت علوم شناختی و علوم انسانی در دانشگاه‌های کشور برگزار کرد؛ به‌ویژه دانشگاه علامه طباطبایی که تمرکز اصلی آن بر علوم انسانی است و همچنین دانشگاه‌های تهران و شهید بهشتی که از ظرفیت‌های گسترده‌ای در رشته‌های علوم انسانی برخوردارند، می‌توانند میزبان چنین گفت‌وگوهایی باشند.
حکمرانی علوم شناختی بدون شناخت نسبت آن با علوم انسانی امکان‌پذیر نیست
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با ورود به دومین محور سخنان خود، یعنی حکمرانی علوم شناختی، اظهار کرد: بحث حکمرانی علوم شناختی از مباحث نظری و معرفتی این حوزه جدا نیست؛ بلکه پیش‌فرض ورود به حکمرانی، دستیابی به تصویری صحیح از ماهیت علوم شناختی و نسبت آن با سایر رشته‌های علمی است.
وی تصریح کرد: تا زمانی که نسبت علوم شناختی با حوزه‌هایی مانند اقتصاد، جامعه‌شناسی، روابط بین‌الملل، علوم سیاسی و دیگر رشته‌های علوم انسانی روشن نباشد، نمی‌توان درباره حکمرانی این حوزه به‌صورت دقیق و جامع سخن گفت.
خسروپناه ادامه داد: البته حکمرانی علاوه بر برخورداری از مبانی علمی و معرفتی، نیازمند سازوکارهای دیگری نیز هست و به نظر می‌رسد فلسفه اصلی برگزاری این نشست، بیش از آنکه صرفاً پرداختن به مباحث نظری علوم شناختی باشد، بررسی همین مسئله حکمرانی و نقش علوم انسانی در آن است.
بازنگری در سند علوم شناختی با مشارکت فرهنگستان علوم
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سابقه سیاست‌گذاری در حوزه علوم شناختی کشور گفت: شورای عالی انقلاب فرهنگی حدود 15 سال پیش سندی را در حوزه علوم شناختی تصویب کرد و در ادامه نیز سازوکاری برای پیگیری اجرای آن در قالب ستاد مربوطه شکل گرفت.
وی افزود: شکل‌گیری ستادهای تخصصی در کنار تصویب اسناد بالادستی، از جمله سازوکارهایی بود که در دوره دبیری دکتر مخبردزفولی در شورای عالی انقلاب فرهنگی مورد توجه قرار گرفت؛ به این معنا که شورا علاوه بر تدوین و تصویب اسناد، ساختارهایی را نیز برای پیگیری و اجرای آن‌ها پیش‌بینی می‌کرد.
خسروپناه با بیان اینکه اکنون کشور هم دارای سند علوم شناختی و هم دارای ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی در معاونت علمی است، اظهار کرد: مسئله اصلی امروز این است که فرهنگستان علوم و به‌ویژه گروه علوم انسانی آن، چه نقشی می‌توانند در به‌روزرسانی سند علوم شناختی و اصلاح رویکردهای حکمرانی این حوزه ایفا کنند؟
وی تأکید کرد: یکی از مهمترین ظرفیت‌های فرهنگستان علوم، مشارکت علمی و تخصصی در بازنگری این سند است تا جایگاه علوم انسانی شناختی در سیاست‌ها، برنامه‌ها و سازوکارهای اجرایی کشور به‌درستی دیده شود.
سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و راهبری؛ سه محور مهم اصلاح حکمرانی علوم شناختی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تشریح ابعاد حکمرانی علوم شناختی گفت: حکمرانی صرفاً به معنای تدوین و تصویب یک سند نیست، بلکه مجموعه‌ای از کارکردها را شامل می‌شود که سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، راهبری، تسهیل‌گری، نظارت و اثربخشی‌سنجی از جمله آن‌هاست.
وی افزود: هر یک از این کارکردها باید در حوزه علوم شناختی مورد توجه قرار گیرد و لازم است مشخص شود که برای تقویت حضور علوم انسانی در این عرصه، چه تغییراتی باید در سیاست‌ها، مقررات و شیوه‌های راهبری ایجاد شود.
خسروپناه با اشاره به یکی از چالش‌های موجود در عملکرد ساختارهای اجرایی علوم شناختی تصریح کرد: مسئله‌ای که به‌درستی شناسایی شده، این است که فعالیت‌های ستاد علوم شناختی عمدتاً به سمت علوم پایه، علوم اعصاب و حوزه‌های مهندسی سوق پیدا کرده و علوم انسانی در این میان سهم و حضور متناسبی نداشته است.
وی ادامه داد: استادان و صاحب‌نظران علوم انسانی نیز نسبت به این وضعیت دغدغه دارند و پرسش آنان این است که چرا علوم انسانی در برنامه‌ها و فعالیت‌های علوم شناختی غایب یا کم‌رنگ است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: اکنون باید مشخص شود که گروه علوم انسانی فرهنگستان علوم چه اصلاحاتی را در سند علوم شناختی پیشنهاد می‌کند تا علوم انسانی شناختی نه‌تنها در سطح مباحث نظری، بلکه در عرصه سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و راهبری نیز جایگاه مشخص و مؤثری پیدا کند.
واگذاری مسئولیت بازنگری سند علوم شناختی به فرهنگستان علوم
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تصمیم اتخاذشده درباره بازنگری سند علوم شناختی گفت: در جلسه مربوطه تصویب کردیم که مسئولیت ترمیم و تکمیل سند علوم شناختی به فرهنگستان علوم واگذار شود. دکتر مخبردزفولی نیز که در آن جلسه حضور داشتند و ریاست فرهنگستان علوم را بر عهده دارند، این مسئولیت را پذیرفتند.
خسروپناه ادامه داد: بر این اساس، ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی مستقر در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری باید با فرهنگستان علوم و مجموعه علمی مسئول بازنگری سند تعامل و همکاری داشته باشد تا زمینه به‌روزرسانی آن فراهم شود.
انتهای پیام/