به گزارش خبرگزاری تسنیم از الیگودرز، نخستین جشنواره ملی عناب در تیتکان بزنوید برگزار شد؛ جشنواره‌ای که قرار بود ظرفیت تولید عناب این منطقه را بیشتر معرفی کند، اما همزمان با برگزاری آن، بخش دیگری از واقعیت کشاورزی در بخش ذلقی نیز خود را نشان داد.
این واقعیت در باغ‌های عناب، شالیزارهای برنج و میان صحبت‌های باغداران و کشاورزان خلاصه می‌شود: منطقه محصول دارد، زمین دارد، آب دارد، کشاورز دارد، اما زیرساخت کافی برای رساندن این ظرفیت به تولید پایدار وجود ندارد.
تیتکان بزنوید در بخش ذلقی الیگودرز یکی از مناطقی است که باغداران آن سال‌هاست با اتکا به ظرفیت طبیعی منطقه به کشت و تولید عناب مشغول هستند. عناب در این منطقه فقط یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از اقتصاد خانوارهایی است که درآمدشان به باغ، میزان برداشت، کیفیت محصول و امکان فروش آن وابسته است.
بااین‌حال، باغداران می‌گویند در کنار همه ظرفیت‌هایی که برای تولید این محصول وجود دارد، مشکلات زیرساختی باعث شده است بخشی از توان واقعی باغات به محصول تبدیل نشود.
مهمترین مسئله‌ای که باغداران در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم مطرح می‌کنند، آب است؛ نه لزوماً نبود کامل منابع آبی، بلکه نبود زیرساخت مناسب برای رساندن آب موجود به باغات.
آب هست، اما پایاب مناسب نیست
باغداران تیتکان بزنوید می‌گویند یکی از مشکلات اساسی منطقه، نبود سیستم مناسب آبرسانی و پایاب است. به گفته آنان، منابع آبی در منطقه وجود دارد، اما نبود شبکه مناسب انتقال و توزیع موجب شده است همه باغات نتوانند به شکل منظم و کافی از این ظرفیت استفاده کنند.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم کشاورزی منطقه تنها به باغ‌های عناب محدود نیست و شالیزارهای برنج نیز بخشی از فعالیت کشاورزی منطقه را تشکیل می‌دهند. بنابراین هر اختلالی در انتقال و توزیع آب، تنها یک محصول را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد و می‌تواند همزمان باغداران عناب و کشاورزان برنج را با مشکل مواجه کند.
یکی از باغداران منطقه گفت: مسئله اصلی برای آنها این نیست که هیچ آبی در منطقه وجود ندارد، بلکه مشکل در رساندن همین آب به محل مصرف است. وقتی شبکه انتقال و پایاب کامل نباشد، بخشی از ظرفیت موجود بلااستفاده می‌ماند و باغدار نیز نمی‌تواند برای میزان و کیفیت تولید خود برنامه‌ریزی کند.
در کشاورزی، آب تنها یکی از نهاده‌های تولید نیست؛ آب منظم و قابل اتکا بخشی از امنیت تولید است. باغداری که نمی‌داند در دوره‌های حساس رشد و رسیدن محصول چه میزان آب در اختیار خواهد داشت، نمی‌تواند با اطمینان درباره میزان برداشت، کیفیت محصول و درآمد سالانه خود تصمیم بگیرد.
کیفیت عناب زیر سایه کم‌آبی
باغداران منطقه معتقدند مشکل آب مستقیماً خود را در کیفیت محصول نشان می‌دهد. آنان می‌گویند کمبود آب یا نرسیدن منظم آب به باغات موجب شده است بخشی از عناب تولیدشده کیفیت مطلوب مورد انتظار را نداشته باشد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که اگر قرار باشد عناب تیتکان بزنوید از سطح یک محصول محلی فراتر رفته و در بازارهای گسترده‌تر جایگاه پیدا کند، صرف افزایش سطح زیرکشت کافی نیست. محصول باید از نظر کیفیت، اندازه، ظاهر، سلامت و قابلیت عرضه نیز بتواند با استانداردهای بازار رقابت کند.
باغدار زمانی می‌تواند برای افزایش کیفیت محصول سرمایه‌گذاری کند که حداقل شرایط اولیه تولید را در اختیار داشته باشد. نمی‌توان از کشاورز انتظار داشت محصول باکیفیت و قابل رقابت تولید کند، اما همزمان زیرساخت آبرسانی باغ او ناقص باشد و دسترسی به آب پایدار و قابل برنامه‌ریزی نداشته باشد.
به‌همین دلیل، مطالبه آب در تیتکان بزنوید صرفاً مطالبه‌ای برای افزایش میزان برداشت نیست؛ باغداران می‌گویند کیفیت محصول نیز به این موضوع گره خورده است.
عناب فقط یک محصول نیست
اگر عناب تیتکان بزنوید قرار است به یک ظرفیت اقتصادی تبدیل شود، باید زنجیره تولید آن از باغ تا بازار مورد توجه قرار گیرد. باغدار تنها زمانی می‌تواند از تولید خود درآمد پایدار داشته باشد که محصول مناسب تولید کند، امکان برداشت و نگهداری صحیح داشته باشد، بازار فروش مناسبی در اختیارش باشد و ارزش افزوده محصول نیز در منطقه باقی بماند.
در چنین شرایطی، مسئله آب در واقع نخستین حلقه یک زنجیره بزرگ‌تر است. باغدار بدون آب کافی، محصول باکیفیت تولید نمی‌کند؛ محصول بی‌کیفیت قدرت رقابت کمتری در بازار دارد؛ کاهش درآمد نیز انگیزه سرمایه‌گذاری در باغ را پایین می‌آورد و در نهایت ظرفیتی که می‌توانست به یک فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل شود، در سطح محدود باقی می‌ماند.
شالیزارهای برنج هم با مشکل آب مواجه‌اند
در کنار باغ‌های عناب، شالیزارهای برنج نیز بخشی از ظرفیت کشاورزی تیتکان بزنوید هستند. وجود این شالیزارها در منطقه نشان می‌دهد که کشاورزی این بخش تنوع قابل توجهی دارد، اما همین تنوع نیاز به مدیریت دقیق منابع آب و زیرساخت مناسب انتقال و توزیع آن را بیشتر می‌کند.
کشاورزی برنج نسبت به بسیاری از محصولات دیگر وابستگی بیشتری به تأمین آب دارد و هرگونه اختلال در آبرسانی می‌تواند روند تولید را با مشکل مواجه کند. از سوی دیگر، باغات عناب نیز برای حفظ کیفیت و تولید اقتصادی نیازمند دسترسی مناسب به آب هستند.
به‌همین دلیل، باغداران و کشاورزان منطقه تأکید دارند که مسئله پایاب باید به صورت یک پروژه زیرساختی و منطقه‌ای دیده شود، نه صرفاً اقدامی محدود برای یک یا چند باغ.
اگر شبکه انتقال و توزیع آب تکمیل شود، امکان استفاده مؤثرتر از منابع موجود فراهم خواهد شد و کشاورزان می‌توانند با اطمینان بیشتری برای کشت و تولید برنامه‌ریزی کنند.
سنگ‌ریزه‌هایی که از کوه به باغ می‌رسند
اما آب تنها مسئله‌ای نیست که باغداران تیتکان بزنوید با آن مواجه‌اند. اهالی منطقه از ریزش سنگ‌ریزه از ارتفاعات به سمت باغات پایین‌دست نیز گلایه دارند؛ مشکلی که به گفته آنان در برخی نقاط می‌تواند برای باغ‌ها و محصولات کشاورزی خسارت ایجاد کند.
قرار گرفتن باغات در پایین‌دست ارتفاعات، این زمین‌ها را در معرض آثار طبیعی ناشی از شیب و فرسایش قرار می‌دهد. ریزش سنگ و سنگ‌ریزه، علاوه بر آسیب احتمالی به درختان و محصول، می‌تواند بخشی از زمین کشاورزی را نیز تحت تأثیر قرار دهد و هزینه‌های نگهداری و بازسازی باغ را افزایش دهد.
باغدار برای احداث و نگهداری یک باغ سال‌ها زمان صرف می‌کند. درختی که امروز به مرحله تولید رسیده، حاصل یک سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت نیست. بنابراین هر عاملی که بتواند به درختان، زمین یا محصول آسیب وارد کند، مستقیماً سرمایه چندساله کشاورز را تهدید می‌کند.
اهالی خواستار بررسی کارشناسی این موضوع هستند تا مشخص شود منشأ ریزش سنگ‌ریزه‌ها چیست، کدام باغ‌ها بیشتر در معرض خطر قرار دارند و چه اقداماتی می‌توان برای کنترل یا کاهش این روند انجام داد.
جشنواره‌ای که باید از سطح مراسم فراتر برود
برگزاری نخستین جشنواره ملی عناب در تیتکان بزنوید، از نگاه باغداران زمانی می‌تواند اثر واقعی داشته باشد که به طرح مشکلات تولیدکنندگان نیز منجر شود. معرفی محصول، برگزاری جشنواره و ایجاد فضای تبلیغاتی برای عناب می‌تواند به شناخته‌شدن ظرفیت منطقه کمک کند، اما معرفی محصول بدون رفع موانع تولید نمی‌تواند به تنهایی کشاورزی منطقه را متحول کند.
باغدار بیش از هر چیز به زیرساخت نیاز دارد؛ آب، راه دسترسی، امکانات نگهداری، آموزش، بازار، بسته‌بندی، فرآوری و دسترسی به خدمات تخصصی، مجموعه‌ای از نیازهایی هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند یک محصول کشاورزی را از تولید محلی به یک ظرفیت اقتصادی تبدیل کنند.
اگر جشنواره بتواند این مسائل را به سطح تصمیم‌گیری مسئولان منتقل کند، می‌تواند فراتر از یک رویداد تقویمی عمل کند. در غیر این صورت، ممکن است محصول برای چند روز در مرکز توجه باشد و بعد دوباره باغدار با همان مشکلات قبلی به باغ خود بازگردد.
ظرفیت عناب، پشت سد مشکلات زیرساختی
تیتکان بزنوید از این منظر با یک تناقض مواجه است؛ از یک طرف ظرفیت طبیعی و کشاورزی منطقه می‌تواند زمینه توسعه تولید عناب و حتی گردشگری کشاورزی را فراهم کند و از طرف دیگر، بخشی از این ظرفیت به دلیل مشکلات زیرساختی هنوز به تولید اقتصادی پایدار تبدیل نشده است.
این تناقض زمانی بیشتر دیده می‌شود که مسئولان از ظرفیت‌های کشاورزی و امکان توسعه اقتصادی مناطق روستایی سخن می‌گویند. توسعه زمانی اتفاق می‌افتد که ظرفیت موجود به زنجیره تولید، اشتغال و درآمد تبدیل شود.
وقتی آب به باغ نرسد، کیفیت محصول پایین می‌آید؛ وقتی کیفیت محصول پایین باشد، قدرت رقابت کاهش پیدا می‌کند؛ وقتی درآمد کشاورز افزایش پیدا نکند، امکان سرمایه‌گذاری دوباره در باغ نیز کاهش می‌یابد. در چنین چرخه‌ای، حتی اگر منطقه از نظر اقلیمی و کشاورزی ظرفیت بالایی داشته باشد، توسعه واقعی اتفاق نمی‌افتد.
مطالبه‌ای که سال‌هاست تکرار می‌شود
باغداران تیتکان بزنوید اکنون انتظار دارند مشکلاتی که همزمان با برگزاری جشنواره مطرح شده، در حد صحبت باقی نماند. آنان از مسئولان شهرستانی و استانی می‌خواهند موضوع تأمین آب باغات عناب و شالیزارهای برنج، تکمیل سیستم پایاب و ایجاد شبکه مناسب انتقال و توزیع آب را با نگاه اجرایی دنبال کنند.
همچنین بررسی موضوع ریزش سنگ‌ریزه از ارتفاعات و شناسایی نقاط پرخطر برای باغات پایین‌دست از دیگر مطالبات اهالی است؛ موضوعی که به گفته آنان نیازمند بررسی فنی و تصمیم‌گیری دستگاه‌های مسئول است.
در واقع مطالبه باغداران روشن است: اگر قرار است از عناب تیتکان بزنوید به عنوان یک ظرفیت ملی سخن گفته شود، باید زیرساخت تولید آن نیز در سطح همین ظرفیت دیده شود.
عناب از جمله محصولاتی است که در صورت برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند تنها به فروش محصول خام محدود نماند. توسعه صنایع فرآوری، بسته‌بندی، ایجاد بازارهای جدید، برندسازی و گردشگری کشاورزی می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکننده ایجاد کند.
اما رسیدن به چنین مرحله‌ای نیازمند آن است که تولیدکننده ابتدا بتواند محصولی با کیفیت و حجم قابل قبول تولید کند. در تیتکان بزنوید، باغداران می‌گویند نخست باید مشکل آب حل شود. بعد از آن می‌توان درباره توسعه سطح زیرکشت، افزایش تولید، ارتقای کیفیت، فرآوری و بازارهای جدید صحبت کرد.
این نگاه از یک واقعیت ساده در کشاورزی حکایت دارد: توسعه از زیرساخت آغاز می‌شود. اگر آب به باغ نرسد، نه جشنواره می‌تواند محصول را بیشتر کند، نه تبلیغات می‌تواند کیفیت را بالا ببرد و نه بازار جدید می‌تواند مشکل تولید را حل کند.
چشم‌انداز تیتکان بزنوید؛ اگر زیرساخت‌ها برسند
تیتکان بزنوید امروز تنها یک نقطه تولید عناب نیست؛ منطقه‌ای است که در کنار باغات عناب، ظرفیت تولید برنج و ظرفیت‌های طبیعی و گردشگری نیز دارد. مجموعه این ظرفیت‌ها می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک فعالیت اقتصادی متنوع را فراهم کند.
اما تحقق این ظرفیت به تصمیم‌هایی نیاز دارد که نتیجه آنها در زمین کشاورز دیده شود. تکمیل زیرساخت آب، ایجاد پایاب مناسب، حفاظت از باغات پایین‌دست در برابر ریزش سنگ‌ریزه و سپس حرکت به سمت توسعه بازار، فرآوری و گردشگری کشاورزی می‌تواند مسیر توسعه این منطقه را تغییر دهد.
باغدار تیتکان بزنوید اکنون بیش از هر چیز منتظر است ببیند جشنواره ملی عناب پس از پایان مراسم، چه چیزی برای او باقی می‌گذارد؛ یک عنوان و چند روز توجه رسانه‌ای، یا تصمیم‌هایی که بتواند آب را به باغ برساند و بخشی از مشکلات تولید را از سر راه او بردارد.
عناب تیتکان بزنوید ظرفیت دیده‌شدن در سطح ملی را دارد، اما پیش از آنکه محصول منطقه در بازارهای بزرگ‌تر دیده شود، باید مشکل آب در باغ‌های آن دیده شود. اینجا مسئله فقط تولید یک محصول نیست؛ مسئله حفظ معیشت باغدار، افزایش بهره‌وری زمین، ایجاد درآمد پایدار و تبدیل ظرفیتی است که سال‌ها در دل این منطقه وجود داشته، اما هنوز زیرساخت لازم برای شکوفایی کامل آن فراهم نشده است.
اکنون چشم باغداران تیتکان بزنوید به تصمیم‌هایی است که پس از جشنواره گرفته می‌شود؛ تصمیم‌هایی که اگر به پایاب، آبرسانی و حفاظت از باغات برسد، می‌تواند عناب را از یک ظرفیت محلی به یک محصول اقتصادی مهم برای بخش ذلقی و شهرستان الیگودرز تبدیل کند.
گزارش از اسماعیل بناییان
انتهای پیام/