به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، اظهارات اخیر «الهام علیاف»، رئیس‌جمهور آذربایجان در کنگره حزب حاکم این کشور، بازتاب‌های گسترده‌ای در محافل سیاسی و رسانه‌ای منطقه به همراه داشته است.
وی در این سخنرانی با اتخاذ لحنی تند و هشدارآمیز، بر استقلال سیاست خارجی باکو، عدم دخالت بیگانگان در سبک زندگی مردم جمهوری آذربایجان و همچنین پرداخت هزینه کامل تسلیحات نظامی تأکید کرد.
اگرچه علیاف در انتقادات صریح خود نامی از کشوری نبرد، اما تحلیلگران و ناظران سیاسی متفق‌القول‌اند که نوک پیکان این اظهارات مستقیماً به سوی ترکیه و برخی جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای در داخل این کشور نشانه رفته است. این سخنان نشان‌دهنده بروز شکاف‌هایی معنادار در پس‌زمینه شعار «یک ملت، دو دولت» است که همواره از سوی مقامات دو کشور تکرار می‌شود.
رئیس‌جمهور آذربایجان در بخشی از سخنان خود با اشاره به اینکه مردم این کشور برخلاف بسیاری از مناطق جهان در ثبات و آرامش زندگی می‌کنند، تصریح کرد: «به همین دلیل، تدابیر امنیتی باید همواره در دستور کار ما باشد. هرچه جمهوری آذربایجان قدرتمندتر شود و سیاست مستقل‌تری را در پیش بگیرد، فشارهای خارجی بر ما افزایش خواهد یافت. ما به هر ضربه‌ای با چندین ضربه متقابل پاسخ می‌دهیم تا همه جایگاه خود را بشناسند؛ در امور داخلی ما دخالت نکنند، در سبک زندگی ما سرک نکشند و به ما دیکته نکنند که چه کاری باید انجام دهیم.»
وی همچنین با اشاره به اینکه باکو به یک الگوی کشورداری تبدیل شده، از اتخاذ تدابیر جدی در برابر «خطرات فیزیکی و ایدئولوژیک» خبر داد.
خط بطلان بر افسانه کمک‌های تسلیحاتی رایگان در جنگ قره‌باغ
بخش دیگری از سخنان علیاف که بازتاب ویژه‌ای در رسانه‌های ترکیه داشت، به موضوع تأمین تسلیحات در جریان جنگ دوم قره‌باغ مربوط می‌شود.
علیاف با تأکید بر اینکه فضای ایدئولوژیک و سیاست خارجی باکو باید از نفوذ عناصر بیگانه پاکسازی شود، گفت: «ما به کمک و قیمومیت هیچ‌کس نیازی نداریم. زمانی که به کمک نیاز داشتیم و یک میلیون آواره روی دستمان بود، کسی به ما یاری نرساند. امروز هرچه داریم را با پول خود خریده‌ایم؛ از جمله تمام تسلیحاتی که تا آخرین گلوله آن را با قیمت‌های جهانی و بدون حتی یک منات یا دلار تخفیف تهیه کردیم. حتی گاهی این سلاح‌ها را با قیمت‌هایی چند برابرِ نرخ بازارهای جهانی به ما فروختند و ما مجبور شدیم چشم‌پوشی کنیم.»
این اظهارات صریح، پاسخی مستقیم به ادعاهای مقامات عالی‌رتبه ترکیه، به ویژه رجب طیب اردوغان ارزیابی می‌شود. ترکیه در جریان جنگ 44 روزه قره‌باغ در سال 2020، پهپادهای بایراکتار تی‌بی2 را به باکو فروخت؛ موضوعی که در رسانه‌های ترکیه با اغراق فراوان به عنوان عامل اصلی پیروزی جمهوری آذربایجان بازنمایی شد.
اوج این جریان‌سازی رسانه‌ای و سیاسی در تابستان سال 2024 رخ داد؛ زمانی که اردوغان در اظهاراتی جنجالی با اشاره به رژیم صهیونیستی مدعی شد: «همان‌‌طور که وارد قره‌باغ و لیبی شدیم، می‌توانیم اقدام مشابهی را در قبال آن‌ها انجام دهیم.»
این ادعا با واکنش سرد و توأم با نارضایتی شدید در باکو مواجه شد. در آن مقطع، یک مقام ارشد وزارت دفاع جمهوری آذربایجان رسماً اعلام کرد که در جنگ قره‌باغ تنها ارتش این کشور حضور داشته است.
چند روز بعد نیز یکی از روزنامه‌های رسمی و دولتی باکو در سرمقاله‌ای تند نوشت: «مردم و ارتش ما تلاش‌ها برای مصادره به مطلوبِ پیروزی مشروع آذربایجان را با تأسف عمیق دنبال می‌کنند. نتایج این پیروزی متعلق به جهان تُرک است، اما هیچ‌یک از آن‌ها، از جمله ترکیه، خالق این پیروزی نیستند.»
این مقاله صراحتاً تأکید کرده بود که باکو هزینه تک‌تک تجهیزات و مهمات دریافتی از ترکیه را تمام و کمال پرداخت کرده است.
توجیه اتحاد با تل‌آویو تحت لوای «سیاست خارجی مستقل»
تأکید مکرر علیاف بر کلیدواژه «سیاست خارجی مستقل و به دور از نفوذ بیگانگان»، بُعد مهم دیگری از اختلافات پنهان باکو و آنکارا را برجسته می‌سازد. در ماه‌های اخیر، روابط گسترده و راهبردی جمهوری آذربایجان با رژیم صهیونیستی، به یکی از محورهای اصلی انتقاد افکار عمومی و گروه‌های سیاسی در داخل ترکیه تبدیل شده است.
در شرایطی که ماشین جنگی رژیم اشغالگر قدس در غزه و لبنان به جنایات خود ادامه می‌دهد، تداوم تأمین انرژی رژیم صهیونیستی از سوی جمهوری آذربایجان (که بخش عمده آن از طریق خاک و بنادر ترکیه ترانزیت می‌شود) خشم گروه‌های اسلام‌گرا و حامی فلسطین را در ترکیه برانگیخته است.
در ماه مارس سال جاری میلادی، موجی از انتقادات در فضای مجازی و رسانه‌ای ترکیه به راه افتاد که باکو را به همکاری لجستیکی با رژیم صهیونیستی متهم می‌کرد.
فشار افکار عمومی در ترکیه به حدی بالا گرفت که نهاد ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه مجبور به مداخله شد و با صدور بیانیه‌ای تلاش کرد تا انتقادات علیه باکو را «اطلاعات نادرست و اقدامات تحریک‌آمیز» جلوه دهد. با این وجود، افکار عمومی منطقه و گروه‌های مستقل در ترکیه همچنان به ائتلاف پنهان و آشکار باکو-تل‌آویو با دیده تردید و انتقاد می‌‌نگرند.
از این منظر، سخنان الهام علیاف مبنی بر اینکه «کسی نباید در امور ما دخالت کند» و تأکید بر استقلال در سیاست خارجی، در واقع نوعی واکنش دفاعی به این حجم از انتقادات است.
باکو تلاش می‌کند تا اتحاد راهبردی و خریدهای تسلیحاتی کلان خود از رژیم صهیونیستی را در قالب «استقلال دیپلماتیک» و تأمین منافع ملی توجیه کند و همزمان به منتقدان منطقه‌ای خود، به ویژه در داخل ترکیه، پیام دهد که حاضر به تغییر شرکای استراتژیک خود بر اساس فشارهای رسانه‌ای همسایگان نیست.
تقابل فرهنگی؛ از ممنوعیت حجاب در مدارس تا دفاع از سکولاریسم
علاوه بر مسائل نظامی و ژئوپلیتیک، تقابل‌های ایدئولوژیک و فرهنگی نیز به تدریج در حال نمایان شدن در روابط دوجانبه است. اشاره معنادار رئیس‌جمهور آذربایجان به لزوم اتخاذ تدابیر در برابر «خطرات ایدئولوژیک» و تأکید بر اینکه «هیچ‌کس نباید در سبک زندگی ما سرک بکشد»، مستقیماً به جنجال‌های اخیر پیرامون پوشش اسلامی در این کشور ارتباط دارد.
در هفته‌های گذشته، دولت جمهوری آذربایجان با اجرای دستورالعمل‌های جدیدی در خصوص لباس فرم مدارس، استفاده از نمادهای مذهبی و حجاب اسلامی را تحت عنوان «مغایرت با اصل سکولاریسم و نظام آموزشی غیردینی» در مدارس این کشور ممنوع اعلام کرد.
این اقدام ضددینی، موجی از واکنش‌های منفی را در میان دین‌داران جمهوری آذربایجان به همراه داشت، اما دامنه این اعتراضات به سرعت به داخل ترکیه نیز کشیده شد. بسیاری از گروه‌های محافظه‌کار، رسانه‌های اسلام‌گرا و محافل مذهبی در ترکیه، این اقدام دولت آذربایجان را به شدت محکوم کرده و آن را «ممنوعیت حجاب» و بازگشت به سیاست‌های سرکوبگرانه نامیدند.
انتقادات تند محافل مذهبی ترکیه از سیاست‌های ضداسلامی باکو، برای دولتمردانی که به شدت نسبت به نفوذ جریانات فکری خارجی در کشورشان حساس هستند، غیرقابل تحمل بوده است.
اظهارات اخیر علیاف به وضوح نشان‌دهنده رویکرد تدافعی و در عین حال تهاجمی باکو در برابر هرگونه انتقاد فرهنگی از سوی گروه‌های ترکیه‌ای است.
رهبری جمهوری آذربایجان با این اظهارات قصد دارد خط قرمز روشنی پیرامون مدل حکمرانی سکولار خود رسم کرده و به هم‌پیمان خود در آنکارا یادآوری کند که شراکت استراتژیک به معنای تبعیت فرهنگی یا ایدئولوژیک از گفتمان حاکم بر ترکیه نیست.
شکاف در لفاظی‌های برادرانه؛ واقعیت‌های پنهان روابط باکو و آنکارا
در نهایت، بررسی دقیق مواضع اخیر رهبری جمهوری آذربایجان نشان می‌دهد که روابط باکو و آنکارا، برخلاف تصویرسازی‌های رمانتیک و شعارگونه رسانه‌های رسمی دو کشور، با چالش‌ها و سوءتفاهم‌های ساختاری عمیقی روبه‌روست.
از یک سو، باکو به شدت از نگاهِ «برادر بزرگ‌تر» که گاهاً در ادبیات سیاسی آنکارا موج می‌زند، آزرده‌خاطر است و تلاش می‌کند استقلال عمل خود را در عرصه‌های نظامی و دیپلماتیک به رخ بکشد.
از سوی دیگر، تفاوت‌های بنیادین در رویکردهای ایدئولوژیک، نگاه به دین در عرصه عمومی و از همه مهم‌تر، ماهیت روابط با بازیگران منطقه‌ای نظیر رژیم صهیونیستی، گسل‌هایی هستند که می‌توانند در آینده نزدیک، مدیریت این اتحاد دوجانبه را با پیچیدگی‌های بیشتری مواجه سازند.
سخنان اخیر علیاف، در حقیقت زنگ هشداری دیپلماتیک به آنکارا بود تا حد و مرزهای نفوذ خود را در قفقاز جنوبی بازشناسی کند؛ هشداری که تأکید می‌کند باکو برای حفظ سیاست‌های مطلوب خود، ابایی از نقد صریح نزدیک‌ترین شرکای خود نیز ندارد.
انتهای پیام/