به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، روند عادی‌سازی روابط میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان بار دیگر در باتلاق بحران‌های سیاسی و دیپلماتیک گرفتار شده است.
تحلیلگران مسائل قفقاز بر این باورند که این بن‌بست جدید، نتیجه درهم‌تنیدگی پیچیده متغیرهای منطقه‌ای و جهانی است که بی‌ثباتی فزاینده‌ای را به این جغرافیا تحمیل کرده است.
به اعتقاد کارشناسان، اگرچه در ظاهر هیچ میانجی رسمی در روند مذاکرات دوجانبه حضور ندارد، اما این امر مانع از آن نشده که قدرت‌های تأثیرگذاری نظیر ایران، روسیه و آمریکا بر مواضع ایروان و باکو اعمال نفوذ نکنند. در چنین فضایی، جنگ روایت‌ها که اکنون ابعاد جدیدی نظیر ادعاهای مرزی و تصاحب میراث فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد، با شدت بیشتری در جریان است.
تعلیق دیپلماسی عمومی و تشدید جنگ روایت‌ها
بی‌ثباتی عمومی که در هفته‌های اخیر بر فضای سیاسی قفقاز جنوبی سایه افکنده، اکنون به سطح دیپلماسی عمومی و نهادهای مدنی نیز کشیده شده است.
در همین راستا، گفت‌وگوهای مدنی در چارچوب ابتکار عمل «پل صلح» که یک مسیر ارتباطی غیررسمی میان نخبگان دو کشور محسوب می‌شود، عملاً به حالت تعلیق درآمده است.
قرار بود در روزهای اخیر نشستی با حضور کارشناسان ارشد جمهوری آذربایجان و ارمنستان در ایروان برگزار شود، اما بنا به درخواست طرف آذربایجانی، این رویداد «تا زمان کاهش تنش‌ها» لغو شد.
«بوریس ناواساردیان»، تحلیلگر سیاسی و از بنیان‌گذاران ارمنی این ابتکار عمل، در این باره می‌گوید: «ما همواره حامی برگزاری این نشست‌ها در شرایط بحرانی بوده‌ایم، نه لغو آن‌ها. طرف ارمنی معتقد بود که دقیقاً در همین فضای پرتنش است که باید دور یک میز نشست، برای دستیابی به درک متقابل تلاش کرد و بر سر ایجاد یک فضای مطلوب در رسانه‌ها و افکار عمومی به توافق رسید. با این حال، به نظر می‌رسد همکاران آذربایجانی ما در مقطع کنونی، تداوم این ارتباطات را به مصلحت نمی‌دانند.»
در نقطه مقابل، رسانه‌های جمهوری آذربایجان از جمله پایگاه تحلیلی «مینوال پولیتیکا»، دلیل لغو این نشست را راه‌اندازی «کمپین اطلاعاتی» از سوی ارمنستان علیه باکو و تلاش ادعایی مقامات ایروان برای مداخله در حق حاکمیت این کشور عنوان کرده‌اند؛ ادعاهایی که البته بدون ارائه مستندات روشن در فضای رسانه‌ای مطرح شده است.
نقطه اوج این تنش‌های رسانه‌ای پس از آن رقم خورد که دولت باکو تور بازدید 150 دیپلمات خارجی مقیم جمهوری آذربایجان (از 58 کشور جهان) را به منطقه قره‌باغ کوهستانی ترتیب داد. این هیئت دیپلماتیک از مناطقی بازدید کردند که در جریان تحولات سال 2023، تمامی جمعیت ارمنی آن منطقه را ترک کرده بودند.
در جریان این بازدید که با هدایت «حکمت حاجی‌اف»، دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان انجام شد، وی با نشان دادن صومعه‌های تاریخی ارامنه نظیر «گاندزاسار» و «دادیوانک»، مدعی شد که این اماکن مذهبی «بخش جدایی‌ناپذیری از میراث باستانی مسیحیان آلبانیای قفقاز» هستند و ارتباطی با تاریخ ارامنه ندارند؛ ادعایی که خشم مقامات و جامعه مدنی ارمنستان را برانگیخت.
ادعاهای ارضی؛ اهرم فشار باکو در میز مذاکره
تحلیلگران ارمنی بر این باورند که وضعیت ملتهب کنونی، یک رویداد تصادفی نیست، بلکه ریشه در مشکلات ساختاری روند عادی‌سازی دارد.
به نظر می‌رسد انتظارات متقابل دو طرف برآورده نشده و حتی نوعی عقب‌نشینی از اصول توافق‌شده در نشست هشتم آگوست 2025 واشنگتن مشاهده می‌شود. دلایل این بن‌بست را می‌توان در گره کور بازگشایی خطوط مواصلاتی، مسئله تحدید حدود مرزها، وضعیت مناطق برون‌بوم (انکلاوها) و همچنین تمایل باکو برای بازتعریف روابط خود با واشنگتن، بروکسل و مسکو جستجو کرد.
در جامعه سیاسی جمهوری آذربایجان، دو رویکرد عمده نسبت به پایان این روند وجود دارد. رویکرد نخست که عمل‌گرایانه‌تر است، معتقد است باکو هنوز نتوانسته تمام دستاوردهای جنگ 44 روزه را نقد کند و باید امتیازات بیشتری از جمله راهکارهای مطلوب در خصوص انکلاوها و حقوق ویژه برای استفاده از مسیرهای ترانزیتی ارمنستان به دست آورد.
اما رویکرد دوم که رادیکال‌تر است، از سوی بخشی از جامعه کارشناسی باکو پیگیری می‌شود. این گروه با استناد به نقشه‌های ارائه شده توسط هیئت نمایندگی جمهوری دمکراتیک آذربایجان (به ریاست توپچوباشوف) در کنفرانس صلح پاریس (1918-1920)، عملاً به تمامی خاک ارمنستان به جز یک محدوده ده‌هزار کیلومتر مربعی ادعای ارضی دارند.
اگرچه نمی‌توان این مواضع تندروانه را موضع رسمی حاکمیت باکو تلقی کرد، اما بخش قابل توجهی از جامعه جمهوری آذربایجان آن را جدی گرفته‌اند.
کارشناسان معتقدند باکو از این روایت‌های رادیکال به عنوان یک اهرم فشار روانی و دیپلماتیک استفاده می‌کند تا ایروان را به پذیرش امتیازات کوچکتر وادار سازد.
سایه سنگین متغیرهای خارجی بر تحولات قفقاز
واقعیت آن است که روند صلح در قفقاز جنوبی به هیچ‌وجه در یک خلأ ژئوپلیتیک پیگیری نمی‌شود. تحولات هفته‌های اخیر نشان داد که امیدواری‌ها برای شکل‌گیری روابط باکو و ایروان، مستقل از اراده بازیگران خارجی، تا حد زیادی خوش‌بینانه بوده است.
بی‌ثباتی‌های سیاسی در داخل آمریکا، تداوم جنگ فرسایشی میان روسیه و اوکراین، و همچنین مواضع قاطع ایران در قبال تحولات مرزی، مستقیماً بر روند صلح قفقاز تأثیرگذار است. ابتکارات مداخله‌جویانه واشنگتن، از جمله پروژه ترانزیتی موسوم به «تریپ» (TRIPP) که با هدف ادعایی اتصال جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان و در راستای دور زدن مسیرهای سنتی منطقه طراحی شده، به یکی از کانون‌های اصلی تنش تبدیل شده است.
در این میان، روسیه از یک سو با اعمال فشار بر ایروان تلاش می‌کند مانع از تحقق پروژه‌های غربی نظیر تریپ شود و از سوی دیگر با ارائه پیشنهادهای جذاب به باکو، به دنبال حفظ هژمونی سنتی خود در قفقاز است.
ایران نیز با صراحت و اقتدار، ضمن تأکید بر حفظ منافع امنیت ملی خود، مخالفت جدی خود را با هرگونه تغییر در ژئوپلیتیک منطقه و اجرای پروژه‌های ترانزیتی با معماری آمریکایی (نظیر تریپ) اعلام کرده است.
این کنشگری‌های فعال نشان می‌دهد که اگرچه بازیگران منطقه‌ای حضور مستقیمی روی میز مذاکرات صلح ندارند، اما خطوط قرمز آن‌ها مسیر تحولات را تعیین می‌کند.
دیپلماسی هویتی؛ تلاش باکو برای جلب نظر اروپا
یکی از ابعاد قابل تأمل در تنش‌های اخیر، تلاش باکو برای مصادره میراث فرهنگی و تاریخی منطقه است. اظهارات دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان در خصوص صومعه‌های تاریخی مسیحی در قره‌باغ، پدیده‌ای جدید در ادبیات سیاسی این کشور محسوب می‌شود.
تحلیلگران سیاسی معتقدند که هدف باکو از این تاریخ‌سازی، بازتعریف روابط خود با اتحادیه اروپا است. جمهوری آذربایجان با درک این موضوع که اتحادیه اروپا نهادی استوار بر ریشه‌ها و سنت‌های مسیحی است، تلاش می‌کند نشان دهد که فرهنگ و تمدن مسیحی با هویت این کشور بیگانه نیست.
باکو با ترویج این روایت که میراث مسیحی قره‌باغ منحصراً به دولت جمهوری آذربایجان تعلق دارد، سعی دارد از یک سو افکار عمومی اروپا را با خود همراه سازد و از سوی دیگر، پیوندهای تاریخی و مذهبی ارمنستان را در چشم اروپایی‌ها کمرنگ جلوه دهد.
ضرورت تفکیک گذشته از آینده در مسیر صلح
کارشناسان ارمنی معتقدند که حاکمیت ارمنستان باید در سطوح مختلف به این تحرکات پاسخ دهد. در سطح رسمی و دیپلماتیک، ایروان باید قاطعانه اعلام کند که تلاش‌های باکو برای تغییر روایت‌های تاریخی و مهندسی محیط بین‌المللی مذاکرات، بزرگترین مانع در مسیر عادی‌سازی است.
در سطح علمی و دانشگاهی نیز، ادعاهای باکو در خصوص میراث فرهنگی باید با مستندات متقن تاریخی و باستان‌شناسی رد شود تا این موضوعات به ابزاری برای باج‌خواهی سیاسی تبدیل نشود.
با این وجود، در حوزه دیپلماسی عمومی و مدنی، اصل اساسی باید بر این مدار استوار باشد که اختلافات بنیادین در تفسیر وقایع گذشته، نباید مانع از ارتباطات و نگاه به آینده شود. توسعه روابط مدنی و اقتصادی، تنها بستر قابل اتکا برای تضمین ثبات بلندمدت در منطقه قفقاز است.
اگرچه برگزاری انتخابات پارلمانی در ارمنستان و تمرکز بر سیاست داخلی، در کنار فضای پرتنش اخیر، گفت‌وگوهای مدنی نظیر «پل صلح» را به حالت انجماد درآورده است، اما مسیرهای جایگزین همچنان باز هستند. به عنوان نمونه، باشگاه‌های مطبوعاتی ایروان و باکو که در آستانه سی‌امین سالگرد همکاری خود قرار دارند، همچنان به تولید برنامه‌های مشترک رسانه‌ای ادامه می‌دهند.
در نهایت، عبور از بحران کنونی در روابط جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیازمند یک جاده دوطرفه است. توافقات ملموس در حوزه‌های ترانزیتی و اقتصادی می‌تواند به عنوان یک کاتالیزور قدرتمند، فضای افکار عمومی را تلطیف کرده و بستر لازم را برای آمادگی جوامع جهت پذیرش مصالحه‌های دردناک اما ضروری فراهم آورد.
حفظ دستاوردهای شکننده ماه‌های اخیر، نیازمند اراده جدی هر دو پایتخت و پرهیز از اقدامات تحریک‌آمیز در فضای رسانه‌ای و دیپلماتیک است.
انتهای پیام/