به گزارش خبرگزاری تسنیم از بوشهر، 30 شهریورماه مصادف با 21 سپتامبر، در تقویم جهانی به عنوان روز آلزایمر نامگذاری شده است؛ فرصتی برای بازخوانی یکی از خاموشترین و در عین حال پیچیدهترین چالشهای نظام سلامت و ساختار اجتماعی. آلزایمر به عنوان شایعترین گونه اختلال شناختی و دمانس، فراتر از یک فراموشی ساده دوران کهنسالی فرایندی تحلیل برنده است که کارکردهای رفتاری، حافظه و استقلال فردی را هدف قرار میدهد و به همان نسبت بار مراقبتی سنگینی را بر دوش خانوادهها میگذارد.
نامگذاری این روز در تقویم جهانی، یادآور این واقعیت علمی است که تضعیف عملکرد شناختی، پیامد طبیعی و حتمی افزایش سن نیست، بلکه در بسیاری از موارد ناشی از بیماریهای پیشروندهای است که با آگاهیبخشی عمومی، شناسایی عوامل خطر و تشخیص در مراحل اولیه میتوان روند تخریبی آنها را کند ساخت. متأسفانه ناآگاهی از تفاوت افت طبیعی حافظه با نشانههای اولیه دمانس موجب شده تا در اغلب موارد، مراجعات تخصصی زمانی انجام شود که بیماری وارد مراحل پیشرفته شده و دامنه مداخلات مؤثر درمانی و توانبخشی بهشدت محدود شده است.
در استان بوشهر با توجه به دگرگونیهای هرم جمعیتی و رشد نسبت سالمندان، روز جهانی آلزایمر باید نقطه آغازی برای تغییر راهبرد از مواجهه واکنشی و انفعالی به مداخله فعال و پیشگیرانه باشد. اصلاح سبک زندگی، تحرک بدنی مستمر، پایش بیماریهای زمینهای نظیر دیابت و پرفشاری خون، تقویت روابط اجتماعی و حفظ پویایی ذهنی از ارکان کلیدی در کاهش خطر ابتلا به این بیماری به شمار میروند.
در کنار خودآگاهی فردی، مسئولیت نهادی دستگاههای متولی در استان نیز مضاعف است. شبکههای بهداشت و درمان، مراکز جامع سلامت، سازمان بهزیستی و نهادهای حمایتی میتوانند با فعالسازی برنامههای دورهای سنجش سلامت روان و شناخت، آموزش خانوادههای دارای عضو سالمند و توسعه مراکز روزانه توانبخشی، محیطی امن و حمایتگر برای حفظ کرامت و استقلال سالمندان فراهم آورند.
افزایش جمعیت سالمندان، تنها به معنای افزایش شمار افراد بالای 60 سال نیست؛ بلکه همزمان نیاز به برنامهریزی برای حفظ سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و شناختی آنان را نیز افزایش میدهد. در این میان، اختلالات شناختی، دمانس و بیماری آلزایمر از موضوعاتی هستند که تشخیص دیرهنگام آنها میتواند فرصت مداخله، درمان و حمایت مؤثرتر از سالمند و خانواده را محدود کند.
بررسی اسناد و برنامههای رسمی کشور نشان میدهد که اجرای برنامه غربالگری سلامت شناختی سالمندان در استان بوشهر، اقدامی بدون پشتوانه سیاستی نیست؛ بلکه میتواند در چارچوب سیاستهای مصوب و تجربه اجرایی کشور تعریف و پیگیری شود.
در سند ملی سالمندان کشور، در ذیل هدف «حفظ و ارتقای سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی سالمندان»، بر توسعه اقدامات پیشگیرانه و خدمات درمانی سالمندان تأکید شده است. در همین چارچوب، «غربالگری بیماریها و مشکلات شایع سالمندی»، ارائه خدمات در محل زندگی، مراقبت طولانیمدت مبتنی بر جامعه و انجام پژوهشهای مرتبط، صراحتاً در سیاستهای اجرایی سند قرار گرفتهاند.
اهمیت سلامت شناختی نیز در همین سند مورد توجه قرار گرفته است. سند ملی سالمندان در تعریف سالمندی موفق، ظرفیت شناختی بالا را در کنار وضعیت مناسب جسمی و مشارکت فعال در زندگی، از مؤلفههای سالمندی موفق میداند و در بخش مفاهیم نیز میان تغییرات طبیعی سالمندی و بیماریهایی مانند آلزایمر و دمانس تمایز قائل میشود. بنابر این، کاهش عملکرد شناختی را نمیتوان صرفاً به عنوان بخشی اجتنابناپذیر از افزایش سن تلقی کرد.
از سوی دیگر، موضوع غربالگری اختلالات شناختی در کشور از مرحله بحث نظری عبور کرده و سابقه اجرای رسمی و پایلوت دارد. سازمان بهزیستی کشور برنامه شناسایی اختلالات شناختی دمانس را برای سالمندان 60 تا 75 سال، ابتدا به صورت پایلوت در استانهای یزد و قزوین اجرا کرد. این برنامه شامل مراحل آگاهسازی، غربالگری و تشخیص بود و در صورت شناسایی موارد پرخطر، ارجاع آنان برای بررسی تخصصی و مداخلات لازم پیشبینی شده بود.
مهمتر آنکه اجرای این برنامه با همکاری سازمان بهزیستی کشور و انجمن دمانس و آلزایمر ایران صورت گرفت. در تفاهمنامه طرفین، پیشگیری، غربالگری اختلالات عصبی شناختی سالمندان، شناسایی افراد مبتلا، تشخیص، ارجاع برای مداخلات درمانی و توانبخشی و آموزش نیروی انسانی تصریح شده است. همچنین در این برنامه، برای موارد مشکوک، تشخیص تخصصی بر اساس پروتکل تشخیصی برنامه کشوری دمانس پیشبینی شده بود.
از این منظر، بوشهر نیز میتواند اجرای برنامه سلامت شناختی سالمندان را در قالب یک برنامه استانی منسجم، علمی و قابل ارزیابی بهویژه با مشارکت دانشگاه علوم پزشکی، بهزیستی، انجمن دمانس و آلزایمر، بنیاد فرزانگان، سازمانهای مردمنهاد و شبکههای بهداشت شهرستانها دنبال کند.
البته باید میان «غربالگری» و «تشخیص» تفاوت گذاشت. غربالگری به معنای اعلام ابتلای فرد به آلزایمر یا دمانس نیست؛ بلکه ابزاری برای شناسایی افراد در معرض خطر یا دارای علائم نیازمند بررسی بیشتر است. نتیجه مثبت غربالگری باید به ارزیابی تخصصی، تشخیص افتراقی و در صورت نیاز، مداخله درمانی، توانبخشی و حمایت از خانواده منجر شود.
بنابر این، مطالبه اجرای طرح غربالگری سلامت شناختی سالمندان در بوشهر، مطالبهای برای «برچسبزدن به سالمندان» نیست؛ بلکه تلاشی برای تشخیص بهموقع، حفظ استقلال، به تأخیر انداختن افت عملکرد، حمایت از خانواده و کاهش بار مراقبتی آینده است.
بوشهر میتواند با بهرهگیری از تجربه پایلوت کشور و با رعایت پروتکلهای علمی، این برنامه را ابتدا بهصورت استاندارد، مرحلهای و قابل ارزیابی برای سالمندان هدف اجرا کند و نتایج آن را در اختیار شورای سالمندان استان و دستگاههای مسئول قرار دهد.
چنین رویکردی، سلامت شناختی را از یک موضوع کمتر دیدهشده به بخشی از برنامه عملیاتی سالمندی استان تبدیل خواهد کرد.
نویسنده: غلامحسین کروبی، فعال و کارشناس حوزه سالمندی استان بوشهر
انتهای پیام/