به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، یک ماه پیش در شهر هرازدان واقع در استان کوتایک ارمنستان، بزرگترین مرکز پردازش دادهها و محاسبات ابری منطقه توسط شرکت آمریکایی «فایربرد» (Firebird) افتتاح شد؛ پروژهای که تماماً بر پایه فناوریهای پیشرفته شرکت انویدیا (NVIDIA) بنا شده است.
اما چرا تاسیس این دیتاسنتر تا این حد حائز اهمیت است؟ این پروژه چه تهدیدات بومشناختی و زیستمحیطی برای ارمنستان به همراه دارد و چه اهداف پنهانی در پس پرده افتتاح آن نهفته است؟
در مراسم افتتاحیه این مرکز، چهرههای برجستهای همچون نیکول پاشینیان نخستوزیر ارمنستان، جنسن هوانگ بنیانگذار شرکت انویدیا، ژاسلان مادیف معاون نخستوزیر قزاقستان و دیوید آلن کاردار موقت آمریکا حضور داشتند.
سازندگان اصلی دیتاسنتر آمریکایی در ارمنستان
«هوش مصنوعی فایربرد» در واقع یک استارتاپ آمریکایی-ارمنی است که در سال 2025 میلادی در سانفرانسیسکو به ثبت رسید. بنیانگذاران این پروژه عبارتند از:
رازمیک هواگیمیان: کارآفرین و سرمایهدار مستقر در آمریکا.
الکساندر یسایان: همبنیانگذار اپراتور تلفن همراه ارمنستان تحت عنوان «تیم تلکام آرمنیا».
نوبار افیان: کارآفرین آمریکایی-کانادایی ارمنیتبار و همبنیانگذار شرکت داروسازی مدرنا (Moderna).
با مشارکت مستقیم رو لباریان معاون انویدیا، فایربرد در نوامبر 2025 موفق شد مجوز ویژه صادرات را از وزارت بازرگانی آمریکا برای ارسال شتابدهندههای پیشرفته B200 به ارمنستان دریافت کند. بدون این مجوز، صادرات تراشههایی در این سطح به خارج از آمریکا کاملاً غیرممکن بود.
اهداف پشتپرده احداث دیتاسنتر
در پسِ این پروژه عظیم، سه لایه از انگیزههای درهمتنیده وجود دارد که شامل انگیزه تجاری (از سوی دیاسپورا)، انگیزه دولتی (ارمنستان) و انگیزه ژئوپلیتیک (آمریکا) میشود.
کمبود توان پردازشی در سطح جهانی: تقاضا برای واحدهای پردازش گرافیکی (GPU) چندین برابر عرضه است. در آمریکا و منطقه یورو، هزینه انرژی بسیار بالاست و قوانین نظارتی سختگیرانهای اعمال میشود.
در مقابل، انرژی در ارمنستان بسیار ارزانتر است؛ چرا که این کشور دارای نیروگاههای برقآبی متعدد است و مهمتر از همه، نیروگاه اتمی اختصاصی خود (متسامور با ظرفیت 440 مگاوات) را در اختیار دارد که بخشی از انرژی دیتاسنتر را تامین میکند.
موقعیت جغرافیایی استراتژیک: ارمنستان در نقطه تلاقی اروپا، خاورمیانه و آسیای مرکزی واقع شده است. این موقعیت به پروژه اجازه میدهد تا به مشتریانی خدماترسانی کند که زیرساختهای فیزیکی آمریکا مستقیماً به آنها دسترسی ندارند.
رویای ارمنستان برای تبدیل شدن به قطب فناوری: پاشینیان امید زیادی به توسعه خوشه فناوری اطلاعات به عنوان جایگزین کشاورزی بسته است. اعطای امتیازات ویژه به فایربرد، تلاشی است برای تثبیت جایگاه ارمنستان به عنوان هاب اصلی پردازش داده در منطقه.
عوامل جذابیت و تقاضا برای این پروژه
این پایگاه داده ظرفیت آن را دارد که روندهای ارمنستان پساشوروی را دستخوش تغییر کند:
توقف فرار مغزها: ریاضیدانان و برنامهنویسان ارمنی در سطح جهان شناختهشده هستند. ظهور یک ابررایانه که امکان آموزش مدلهای هوش مصنوعی در سطح GPT-4 را فراهم میکند، انگیزهای قوی برای جلوگیری از مهاجرت نخبگان است.
دسترسی به فناوریهای نوین: تا پیش از سال 2025، پیشرفتهترین تراشههای انویدیا (مانند جیبی 300، گریس بلکول و ورا روبین) به دلیل تحریمهای آمریکا، به ارمنستان ارسال نمیشدند.
همکاریهای فراملی: بیست درصد از ظرفیت دیتاسنتر متعلق به شرکتهای ارمنی است. علاوه بر ارمنستان، قزاقستان نیز در این طرح مشارکت دارد. نکته قابل تامل این است که انتقال دادهها میان ارمنستان و قزاقستان، به لطف توافق میان شرکت ارمنی «تیم تلکام» و شرکت آذربایجانی «آذر تلکام»، از طریق خاک جمهوری آذربایجان انجام خواهد شد.
انتقادات و نگرانیهای جدی
کارشناسان مستقل هشدار میدهند که این پروژه فراتر از ظرفیت شبکه برق، مقررات زیستمحیطی و حاکمیت حقوقی ارمنستان است.
بحران انرژی: مصرف 300 مگاواتی پروژه تا سال 2027، یکچهارم از کل اوج مصرف زمستانی ارمنستان را به خود اختصاص خواهد داد. برنامههای بلندمدت (2 گیگاوات) حتی از کل ظرفیت تولید فعلی برق کشور نیز فراتر میرود. پاشینیان در پارلمان اعتراف کرد که این پروژهها تقاضا برای انرژی را به شدت افزایش میدهند که از سهمیه مشترکین عادی کسر خواهد شد.
نقض حاکمیت اطلاعاتی: دیتاسنتر هرازدان مشمول قانون آمریکایی کلاود (CLOUD Act مصوب 2018) است که به نهادهای امنیتی آمریکا اجازه میدهد بدون تایید مراجع قضایی ارمنستان، دادههای مورد نیاز خود را استخراج کنند. این یعنی دادههای شهروندان ارمنی روی سرورهای فایربرد، در دسترس واشنگتن قرار دارند.
تهدیدات زیستمحیطی: در قانون محیطزیست ارمنستان هیچ پیشبینی خاصی برای دیتاسنترها نشده است. وزارت محیط زیست تایید کرده که ارزیابی زیستمحیطی انجام نشده است. مراکزی با این مقیاس، روزانه 1.89 میلیون لیتر آب برای خنکسازی مصرف میکنند و منابع تامین آب همچنان پنهان مانده است.
ابعاد پنهانی که سانسور میشود
با وجود مزایای تبلیغاتی، بُعد تاریکتری نیز وجود دارد که در فضای عمومی مسکوت مانده است.
اهداف جاسوسی: دیتاسنتری در این مقیاس صرفاً یک پروژه تجاری نیست، بلکه یک زیرساخت واقعی جاسوسی و اطلاعاتی است که ظرفیتهای لجستیکی واشنگتن را در منطقهای هممرز با روسیه، ایران و ترکیه تقویت میکند. ارسال تراشههای آمریکایی به جای چینی، جایگاه آمریکا را در تسلط بر هوش مصنوعی مستحکمتر میسازد.
توسعه نفوذ آمریکا: یادداشت تفاهمی که در 8 اوت 2025 میان پاشینیان و دونالد ترامپ امضا شد، با هدف جلوگیری از دسترسی روسیه به ظرفیتهای فایربرد از طریق اتحادیه اقتصادی اوراسیا طراحی و اجرا شده است.
ملیسازی پنهان با اهداف سیاسی: شواهد نشان میدهد ملیسازی «شبکههای برق ارمنستان» که متعلق به سامول کاراپتیان، میلیاردر روسی بود، با پروژه فایربرد ارتباط مستقیم دارد تا برقرسانی بیوقفه تضمین شده و شریک نامطلوب واشنگتن حذف شود.
پروژه دیتاسنتر هرازدان یک معامله سیاسی-امنیتی است. در این چارچوب ارمنستان به فناوری دست مییابد، آمریکا یک پایگاه نفوذ اطلاعاتی به دست میآورد، انویدیا انرژی ارزان را تصاحب میکند و دیاسپورای ارمنی نفوذ خود را گسترش میدهد.
انتهای پیام/