به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، منطقه استراتژیک قفقاز جنوبی همواره صحنه تقاطع منافع قدرتهای بزرگ و نیازهای مبرم اقتصادی بوده است. در شرایطی که در مقطع کنونی هیچگونه روابط دیپلماتیک رسمی میان روسیه و گرجستان وجود ندارد، جبر جغرافیا و الزامات ژئواکونومیک، رهبران مسکو و تفلیس را به سمت بررسی و اجرای چندین ابرپروژه مشترک برای توسعه زیرساختهای ارتباطی و ترانزیتی سوق داده است.
در حال حاضر، پروژه عظیم مدرنسازی «جاده نظامی گرجستان» (محور تاریخی ارتباطی میان دو کشور) با سرعت در حال پیگیری است و در سطوح غیررسمی نیز، بحثها پیرامون امکانسنجی احداث یک خطآهن استراتژیک از طریق جمهوری اینگوشتیا و همچنین یک شاهراه ترانزیتی جدید از مسیر جمهوری چچن به شدت داغ شده است.
تونل راهبردی «کوشتی-کوبی»؛ شاهرگ جدید در قلب قفقاز
یکی از بزرگترین پروژههای عمرانی تاریخ مدرن گرجستان که طی چند سال اخیر با حمایت و پشتیبانی مالی نهادهای بینالمللی آغاز شده، احداث طولانیترین تونل این کشور به طول 9 کیلومتر و با قطر 15 متر است که دو منطقه «کوشتی» و «کوبی» را به یکدیگر متصل میکند.
این تونل عظیم، به نقطه کانونی و گرهگاه اصلی یک آزادراه 23 کیلومتریِ دوطرفه تبدیل خواهد شد که منطقه «متسختا-متیانتی» را مستقیماً به ناحیه «کازبگی» در مجاورت مرزهای فدراسیون روسیه متصل میسازد.
در حال حاضر، تنها نقطه اتصال زمینی و فعال میان دو کشور، گذرگاه مرزی «کازبگی - لارس علیا» است. هدف از اجرای این کلانپروژه، احداث یک شاهراه ترانزیتی مدرن است که به موازات جاده تاریخی نظامی گرجستان که قدمت آن به قرن نوزدهم میلادی بازمیگردد، امتداد خواهد یافت.
اهمیت راهبردی این ساختوساز برای توسعه پیوندهای اقتصادی و تجاری میان تفلیس و مسکو غیرقابل انکار است.
جاده نظامی گرجستان در بخشهای کوهستانی و صعبالعبور خود، همواره با چالشهای مرگبار طبیعی از جمله ریزش کوه، رانش زمین، سیلابهای گلآلود و سقوط بهمن مواجه است. مسدود شدن این محور ارتباطی در فصول سرد سال، بارها موجب شده تا هزاران کامیون ترانزیتی حامل مواد غذایی و کالاهای اساسی، برای هفتهها در دو سوی مرز سرگردان و متوقف بمانند؛ موضوعی که نه تنها اقتصاد گرجستان، بلکه شریان حیاتی تأمین کالای ارمنستان را نیز فلج میکند.
تونل جدید این امکان را فراهم میسازد تا خودروهای ترانزیتی از خطرناکترین بخشهای کوهستانی، بهویژه مسیرهای مارپیچ و به شدت صعبالعبور گردنه «جواری» که قفقاز جنوبی را به قفقاز شمالی متصل میکند، در امان بمانند. با تکمیل این پروژه، تردد ناوگان باری و حجم مبادلات تجاری در کریدور شمال-جنوب و بالعکس، به شکل چشمگیری پایدارتر، ایمنتر و پررونقتر خواهد شد.
علاوه بر تونل اصلی کوشتی-کوبی، 5 تونل کوچکتر و 5 پل استراتژیک دیگر نیز در طول این مسیر در حال احداث است. ارزش کل این پروژه زیرساختی حدود 460 میلیون دلار برآورد شده که از طریق خطوط اعتباری بلندمدت و کمبهرهِ «بانک توسعه آسیایی» (ADB) و «بانک اروپایی بازسازی و توسعه» (EBRD) تأمین مالی میشود. به دلیل پیچیدگیهای بینظیر توپوگرافی و جغرافیای خشن منطقه، زمان پایان کار تاکنون چندین بار به تعویق افتاده است.
با این حال، بر اساس آخرین برآوردهای مهندسی، این آزادراه و تونلهای وابسته به آن در سال 2028 میلادی زیر بار ترافیک خواهند رفت. این رویداد، زیرساختهای حملونقلی که گرجستان و ارمنستان را به روسیه متصل میکند، به طور بنیادین متحول خواهد ساخت و زمان سفر از پایتخت گرجستان (تفلیس) تا شهر مرزی استپانتسمیندا (کازبگی) را از سه ساعت به کمتر از دو ساعت کاهش خواهد داد.
کارشکنی غربگرایان؛ هراس ساکاشویلی از نفوذ مسکو
پیشبرد این پروژههای کلان، مخالفان سرسختی در داخل گرجستان دارد. میخائیل ساکاشویلی، رئیسجمهور پیشین و غربگرای گرجستان که هماکنون به جرم سوءاستفاده از قدرت در حال گذراندن دوران محکومیت طولانیمدت خود در زندان است، به طور مداوم با فضاسازی رسانهای، مردم گرجستان را از آنچه «توسعهطلبی نوین روسیه» مینامد، میترساند.
وی حزب حاکم «رؤیای گرجستان» به رهبری بیدزینا ایوانیشویلیِ میلیاردر را به «اجرای فرامین و دستورات دیکتهشده از سوی مسکو» متهم میکند.
در سطح محلی نیز، برخی از ساکنان بومی منطقه که از میزان غرامتهای پرداختی بابت خسارات ناشی از عملیات عمرانی ناراضی هستند، با هدایت شبکههای تلویزیونی وابسته به اپوزیسیون دست به تجمعات اعتراضی زدهاند؛ هرچند تاکنون جسارت اخلال فیزیکی در روند ساختوساز را نداشتهاند.
نگرانی عمده این روستاییان آن است که با افتتاح آزادراه جدید، ترافیک از جادههای قدیمی منحرف شده و منبع درآمد آنها از طریق دستفروشی و تجارت حاشیه جادهای به شدت کاهش یافته یا به کلی نابود شود.
رؤیای ریلی روسیه-گرجستان؛ عبور قطارها از کوهستانهای اینگوشتیا
از سالهای 2022 و 2023 میلادی به این سو، رسانههای اپوزیسیون گرجستان به طور مستمر شایعاتی مبنی بر مذاکرات محرمانه مسکو و تفلیس برای احداث یک خطآهن استراتژیک از مسیر جمهوری اینگوشتیا را منتشر میکنند.
این گمانهزنیها ریشه در واقعیتهای تاریخی دارد؛ ایده این پروژه نخستین بار در سالهای پایانی اتحاد جماهیر شوروی (1985-1988) مطرح شد. در آن زمان حتی یک طرح جامع و دقیق مهندسی نیز برای آن تدوین شد، اما این ابرپروژه به دو دلیل عمده هرگز رنگ واقعیت به خود نگرفت: نخست، مقاومت سرسختانه فعالان حفظ میراث فرهنگی و زیستمحیطی در گرجستان و اینگوشتیا، و دوم، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که باعث شد هیچکس دیگر دغدغه اجرای چنین پروژههای پرهزینهای را نداشته باشد.
در اواخر سال 2023 میلادی، پرونده احداث این مسیر ریلی بار دیگر روی میز «شورای تجاری روسیه و گرجستان» قرار گرفت. این شورا یک نهاد غیررسمی اما به شدت بانفوذ است که نمایندگی منافع الیگارشها و محافل بزرگ اقتصادی دو کشور را بر عهده دارد.
برای درک میزان نفوذ این شورا همین بس که ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، اندکی پس از درخواست علنی این نهاد، دستور برقراری مجدد پروازهای مستقیم میان دو کشور و لغو روادید برای شهروندان گرجی را صادر کرد.
مقامات رسمی دولت گرجستان تا این لحظه از اظهارنظر قطعی و ورود علنی به بحث پیرامون این پروژه خودداری کردهاند. احداث یک خطآهن در چنین ناهمواری پیچیده کوهستانی نیازمند تزریق سرمایههای نجومی است. با این حال، کارشناسان متفقالقولاند که در صورت تحقق این رؤیا، دستاوردهای ترانزیتی و منافع اقتصادی آن، دهها برابر بیشتر از ارزش مدرنسازی جاده نظامی گرجستان خواهد بود.
گروزنی تا تفلیس؛ چشمانداز مبهم جاده چچن به گرجستان
در سال 2018 میلادی، رمضان قدیروف، رهبر جمهوری چچن، پیشنهاد جسورانهای مبنی بر احداث یک آزادراه جدید از منطقه «ایتوم-کاله» در چچن به روستای «شاتیلی» در گرجستان را مطرح کرد.
مسیر خاکی و مالروی این جاده از قرن نوزدهم وجود داشته است، اما در گذشته تنها در فصل تابستان و آن هم صرفاً با اسب یا گاری قابل تردد بود و طی کردن آن چندین روز به طول میانجامید. از منظر مهندسی مدرن، احداث یک جاده بتنی یا آسفالته استاندارد در این مسیر کار چندان دشوار و غیرممکنی نیست، اما هزینههای مالی آن سرسامآور خواهد بود.
با این وجود، دولت محلی چچن با دریافت چراغ سبز از مسکو، موفق شده تا جاده ارتباطی «گروزنی - ایتوم-کاله» را تعریض و بهسازی کرده و آن را دقیقاً تا نقطه صفر مرزی با گرجستان امتداد دهد.
با این حال، در سمت گرجستان هیچگونه تحرک عمرانی مشاهده نمیشود. دولت گرجستان که به شدت از واکنشهای هیجانی و فشارهای سیاسی اپوزیسیونِ غربگرا واهمه دارد، هرگونه مذاکره پنهان یا آشکار با مسکو یا گروزنی در این خصوص را قویاً تکذیب میکند. اپوزیسیون گرجستان همواره با پیش کشیدن بهانههای امنیتی، احداث این جاده را تهدیدی برای حاکمیت ملی کشور معرفی میکند.
زمانی که ابتکار قدیروف به صورت علنی رسانهای شد، گریگوری کاراسین (معاون وقت وزیر امور خارجه روسیه و سناتور فعلی)، در جریان نشستهای دیپلماتیک در پراگ، این موضوع را با همتای گرجی خود، زوراب آباشیدزه، در میان گذاشت. اما در سالهای اخیر، روند مذاکرات در فرمت پراگ به دلیل تنشهای ژئوپلیتیک به حالت تعلیق درآمده است.
در نهایت باید اذعان کرد که مانع اصلی بر سر راه اتصال چچن به گرجستان، نه مسائل فنی و نه محدودیتهای مالی است، بلکه گره کار در ملاحظات پیچیده سیاسی نهفته است. در صورت عملیاتی شدن این پروژه، روسیه و گرجستان از طریق یک شریان حیاتی دیگر در امتداد رشتهکوه اصلی قفقاز به یکدیگر متصل خواهند شد.
در چنین شرایطی، چنانچه محور ترانزیتی «تفلیس - کوشتی - کوبی - استپانتسمیندا - ولادیقفقاز» به دلیل بلایای طبیعی مسدود شود، مسیر جایگزینِ «تفلیس - شاتیلی - ایتومکاله - گروزنی» به عنوان یک سوپاپ اطمینان قدرتمند وارد عمل خواهد شد.
سرنوشت و تحقق نهایی هر سه ابرپروژه یادشده، وابستگی مستقیمی به سطح تعاملات و کیفیت روابط سیاسی میان تفلیس و مسکو در آینده دارد؛ چرا که در خصوص ضرورت، چشمانداز روشن و سودآوری اقتصادی این کریدورهای جدید، هیچ شک و شبههای در میان کارشناسان و تصمیمگیران دو کشور وجود ندارد.
انتهای پیام/