به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در سالهای اخیر مفاهیمی مانند «قانون جذب»، «قدرت ذهن» و «فرکانس ثروت» به بخش ثابتی از محتوای شبکههای اجتماعی و کتابهای موفقیت تبدیل شدهاند. هزاران صفحه و دوره آموزشی وعده میدهند که با تغییر نوع فکر کردن میتوان مسیر زندگی را دگرگون کرد. اما پشت این روایت جذاب، پدیدهای شکل گرفته که بیش از آنکه یک نظریه قابل اتکا باشد، به یک صنعت بزرگ امید شباهت دارد؛ صنعتی که بر فروش وعدههای ساده برای حل مسائل پیچیده بنا شده است.
اگر نگاهی به فضای مجازی بیندازیم، بهراحتی میتوان ردپای گسترده ادبیات قانون جذب را مشاهده کرد. در این فضا جملاتی مانند «به کائنات بگو چه میخواهی»، «فرکانس ثروت بفرست» یا «اگر باور کنی حتماً میشود» بارها تکرار میشوند. این پیامها اغلب در قالب ویدئوهای کوتاه، جملات انگیزشی یا روایتهای شخصی از موفقیت منتشر میشوند. ترکیب این عناصر باعث میشود مخاطب احساس کند با دانشی ساده اما قدرتمند روبهرو است؛ دانشی که اگر آن را بیاموزد، میتواند سرنوشت خود را تغییر دهد.
اما وقتی این روایتها با دقت بیشتری بررسی میشوند، تصویری متفاوت شکل میگیرد. بسیاری از ادعاهای مطرحشده در این حوزه نه تعریف روشنی دارند و نه معیار مشخصی برای سنجش آنها ارائه میشود. مثلاً گفته میشود که افکار مثبت «فرکانس» خاصی تولید میکنند که رویدادهای مشابه را به زندگی انسان جذب میکند. در حالی که هیچ توضیح دقیقی درباره ماهیت این فرکانس یا سازوکار اثرگذاری آن ارائه نمیشود. در واقع بسیاری از این مفاهیم بیشتر به استعاره شباهت دارند تا توضیحی واقعی از سازوکار جهان.
روایتهای موفقیت و حذف واقعیت
یکی از ابزارهای مهم در گسترش قانون جذب، استفاده از روایتهای شخصی موفقیت است. در این روایتها معمولاً فردی داستان زندگی خود را تعریف میکند: کسی که زمانی با مشکلات مالی یا شغلی روبهرو بوده، اما پس از آشنایی با قانون جذب، با تغییر نگرش خود به موفقیت رسیده است. این داستانها به دلیل سادگی و بار احساسیشان بسیار تاثیرگذار هستند.
با این حال مشکلی جدی در این نوع روایتها وجود دارد. آنها معمولاً تنها بخش موفق ماجرا را نشان میدهند و عوامل دیگر را نادیده میگیرند. در واقع مسیر موفقیت افراد اغلب نتیجه مجموعهای از عوامل مختلف است: آموزش، مهارت، شرایط اقتصادی، فرصتهای اجتماعی و حتی شانس. وقتی تمام این عوامل نادیده گرفته شوند و موفقیت صرفاً به «نوع فکر کردن» نسبت داده شود، تصویری بسیار سادهشده از واقعیت شکل میگیرد.
از سوی دیگر، در این روایتها کمتر به نمونههای ناموفق اشاره میشود. اگر هزاران نفر همان توصیهها را دنبال کنند اما به نتیجه نرسند، معمولاً گفته میشود که آنها «به اندازه کافی باور نداشتند». این شیوه استدلال باعث میشود نظریه عملاً در برابر هر نوع نقدی مصون بماند، زیرا هر شکست به کمبود ایمان یا تمرکز فرد نسبت داده میشود.
سرزنش پنهان قربانیان
یکی از پیامدهای کمتر مورد توجه ادبیات قانون جذب، نوعی سرزنش پنهان قربانیان است. اگر فرض کنیم که افکار انسان مستقیماً واقعیت زندگی او را شکل میدهد، نتیجه منطقی این خواهد بود که مشکلات افراد نیز محصول افکار منفی خودشان است. در این چارچوب، فقر، بیماری یا شکستهای زندگی میتوانند به عنوان نتیجه «فرکانسهای منفی» فرد تفسیر شوند.
چنین دیدگاهی میتواند پیامدهای اخلاقی و اجتماعی قابل توجهی داشته باشد. در جوامعی که با نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی روبهرو هستند، بسیاری از افراد با موانعی مواجهاند که خارج از کنترل شخصی آنهاست. نسبت دادن این مشکلات به «نوع فکر کردن» میتواند باعث شود توجه از ساختارهای واقعی نابرابری منحرف شود. به بیان دیگر، به جای بررسی دلایل اجتماعی و اقتصادی مشکلات، مسئولیت کامل به دوش فرد گذاشته میشود.
این نگاه حتی در سطح فردی نیز میتواند فشار روانی ایجاد کند. فردی که با مشکلات جدی روبهرو است ممکن است تصور کند دلیل شکستهایش افکار منفی خودش بوده است. در نتیجه نهتنها با مشکل اصلی دست و پنجه نرم میکند، بلکه احساس گناه و ناکافی بودن نیز به آن افزوده میشود. هرچند باید اذعان کنیم افکار منفی حقیقتاً در سرنوشت افراد تأثیر دارد، اما تأکیداً میگوییم نباید فراموش کرد که بسیاری از چالشها ریشه در ساختارهای اجتماعی و شرایط محیطی دارند که فراتر از کنترل ذهن فرد است.
بازار بزرگ انگیزه و موفقیت
در کنار این مسائل، نباید از جنبه اقتصادی گسترش قانون جذب نیز غافل شد. در سالهای اخیر بازار گستردهای پیرامون آموزشهای موفقیت شکل گرفته است. کتابها، کارگاهها، دورههای آنلاین و برنامههای آموزشی متعددی با وعده تغییر زندگی عرضه میشوند. بسیاری از این محصولات بر پایه همان مفاهیم قانون جذب طراحی شدهاند.
در این بازار، امید به کالایی قابل فروش تبدیل شده است. شرکتکنندگان در دورهها معمولاً با وعدههایی روبهرو میشوند که بسیار جذاب به نظر میرسند: افزایش سریع درآمد، کشف استعدادهای پنهان یا دستیابی به زندگی ایدهآل. این وعدهها اغلب با زبان هیجانی و داستانهای الهامبخش همراه میشوند تا مخاطب را به خرید دوره یا کتاب ترغیب کنند.
البته تمایل انسان به امید و انگیزه امری طبیعی است. بسیاری از افراد در زندگی خود به دنبال راههایی برای بهبود شرایط هستند. مشکل زمانی آغاز میشود که این نیاز طبیعی به ابزاری برای فروش راهحلهای ساده و تضمینی تبدیل شود. در چنین شرایطی مرز میان آموزش مفید و وعدههای اغراقآمیز بهتدریج کمرنگ میشود.
در نهایت میتوان گفت قانون جذب بیش از آنکه یک نظریه منسجم درباره جهان باشد، نوعی روایت فرهنگی درباره موفقیت است؛ روایتی که بر قدرت اراده و نگرش فردی تاکید میکند اما اغلب پیچیدگیهای واقعی زندگی را نادیده میگیرد. نگاه انتقادی به این پدیده به معنای نفی امید یا تلاش فردی نیست، بلکه تلاشی است برای یادآوری این نکته که موفقیت و شکست انسانها معمولاً نتیجه تعامل عوامل متعدد است، نه صرفاً محصول افکار مثبت یا منفی. شناخت این واقعیت میتواند ما را به درکی واقعبینانهتر از زندگی و مسیرهای پیش روی آن نزدیکتر کند.
مهدی قیاسی کارگرمقدم؛پژوهشگر و مدرس نقد معنویتهای نوپدید
انتهایپیام/