به گزارش خبرگزاری تسنیم از یزد، نسبت میان «حوزه علمیه» و «نهاد روحانیت» در تاریخ تشیع، همواره نسبتی نزدیک اما دارای دو ساحت متمایز بوده است. حوزههای علمیه، بهویژه از دوره شکلگیری مراکز علمی شیعه در نجف، حلّه، جبلعامل، اصفهان، کربلا و قم، مأموریت اصلی خود را بر حفظ و تولید دانش دینی، تربیت فقیه و عالم، و استمرار سنت اجتهاد استوار ساختهاند. در کنار این نهاد علمی، روحانیت بهمثابه بدنه فعال و اجتماعیِ برآمده از حوزه، وظیفه تبلیغ، اقامه شعائر، هدایت دینی مردم، پاسخگویی به مسائل اجتماعی و پیوند دادن معارف دینی با زندگی عمومی را بر عهده داشته است.
با گسترش نهادهای جدید اجتماعی و فرهنگی در دوران معاصر و تنوع یافتن میدانهای حضور روحانیت، مرزهای مأموریتی این دو ساحت در مواردی با هم تداخل یافته است. پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب اسلامی را میتوان تلاشی برای بازخوانی همین تمایز تاریخی دانست: صیانت از هویت علمی، اجتهادی و استقلال حوزه، در کنار ساماندهی کارآمد، هماهنگ و مسئلهمحورِ کنش اجتماعی نهاد روحانیت.
1. بازخوانی افقهای نوین در پیام رهبر انقلاب
پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب اسلامی خطاب به رؤسا، مسئولان و مؤثران نهاد روحانیت، نقطهعطفی در آسیبشناسی ساختاری و بازتعریف کارکردهای دینی و اجتماعی حوزویان به شمار میرود. معظمله در این پیام با دست گذاشتن بر ریشههای ناکارآمدی در پیادهسازی و تحقق عینی آموزههای دینی، مسئله را نه صرفاً در کمبود منابع یا ابزارهای اجرایی، بلکه در خلط ساختاری میان دو مفهوم و دو ظرفیت اجتماعی متمایز یعنی «حوزه علمیه» و «نهاد روحانیت» تبیین فرمودهاند.
این پیام با تأکید بر اینکه طلاب و روحانیون بهطور همزمان در این دو نهاد اجتماعی حضور دارند، لزوم گذار از پراکندگی، موازیکاریهای سازمانی و تصمیمگیریهای جزیرهای به سوی یک نظام جامع، هماهنگ و اثرسنج را به عنوان ضرورتی فوری در مواجهه با جنگ ترکیبی دشمن مطرح ساخته است.
یادداشت حاضر میکوشد تا با تکیه بر منظومه فکری و دلالتهای این پیام راهبردی، به واکاوی مبانی نظری تفکیک مأموریتها، آسیبشناسی وضع موجود و تدوین الزامات عملیاتی آن بپردازد.
2. چارچوب نظری پیام: تفکیک مأموریت، تقدم رتبی و تمایز هویتی
در تحلیل ارائهشده از سوی رهبر معظم انقلاب، دو نهاد «حوزه علمیه» و «نهاد روحانیت» علیرغم اشتراک در بخش عمدهای از بدنه انسانی، از حیث ماهیت، غایت و میدان کنش کاملاً متمایزند:
- حوزه علمیه؛ کانون تعلیم، تعلّم و تولید اندیشه دینی:
بر اساس متن پیام، فعل و رسالت اصلی حوزه علمیه منحصراً در مدار «تعلیم، تعلّم علوم دینی و مقدمات آن و تحقیق در این دایره» سامان مییابد. حوزه متکفل صیانت از تراث معرفتی و فقهی، تربیت مجتهدان و اندیشمندان، تعمیق اندیشه دینی و کادرسازی علمی است. ساختار این نهاد در طول تاریخ هویتی «تعینی» و درونزا داشته که بر مدار سنتهای علمی، مرجعیت و رابطهی عمیق استاد و شاگردی بالیده است و تکامل آن نیز باید در بستری قاعدهمند پیگیری شود.
- نهاد روحانیت؛ شبکه فراگیر تبلیغ و تحقق اجتماعی دین:
در نقطه مقابل، فعل اصلی نهاد روحانیت «تبلیغ دین قولاً و فعلاً» معرفی شده است. این عرصه دامنهای بسیار گستردهتر از وعظ سنتی را شامل میشود و تمام ارکان کنش اجتماعی دیندارانه نظیر امامت جمعه و جماعت، امور مساجد، حضور معرفتی و ارشادی در دانشگاهها، نیروهای مسلح، دستگاههای اجرایی، اجرای مناسک شرعی، مشاوره و هدایت فکری اقشار مختلف را پوشش میدهد.
- قاعده تقدم قهری حوزه بر روحانیت:
تأکید پیام بر «تقدم قهری حوزه بر نهاد روحانیت» ناظر بر تقدم رتبی و معرفتی است؛ حوزه بهمثابه سرچشمه تولید محتوا و کانون پرورش نیرو عمل میکند و روحانیت میدان تجلی و کاربست عینی آن محتواست. ازاینرو، هرگونه تضعیف بنیه علمی و استقلال حوزه مستقیماً به کاهش توان اقناعی و افت کیفیت کنشگری نهاد روحانیت منجر خواهد شد.
3. آسیبشناختی: از تشتت در مدیریت تا ضرورت آرایش در «جنگ ترکیبی»
رهبر انقلاب در این پیام به صراحت از «موازیکاریها، پراکندگیهای مختلف و فقدان برنامه جامع» در ساحت نهاد روحانیت انتقاد کردهاند. بررسی ابعاد این آسیبشناسی نشان میدهد:
نخست، ورود زودهنگام و بدون نصاب علمی برخی طلاب به عرصههای اجرایی و مدیریتی، ضمن تضعیف توان پژوهشی حوزهها، آسیبپذیری آنان در پاسخگویی به نیازهای فکری جامعه را در پی داشته است.
دوم، تکثر مراکز و دستگاههای تبلیغی و نبود فرماندهی متمرکز و هماهنگ، موجب هدررفت منابع، رقابتهای فرسایشی اداری و در عین حال خالی ماندن بخشهای وسیعی از جغرافیای کشور و حاشیهشهرها از حضور عالمان دینی شده است.
سوم، حاکمیت شاخصهای ارزیابیِ صوری و کمّی (نظیر نفرـساعت فعالیت یا تعداد منبر و برنامه) مانع از سنجش واقعی میزان نفوذ کلام، اقناع مخاطبان و گرهگشایی از چالشهای رفتاری جامعه بوده است.
اهمیت رفع این خلأ ساختاری از آن رو دوچندان است که پیام با اشاره به تحرکات جبهه معارض، عرصه مواجهه کنونی را «جنگ ترکیبی» در ساحتهای فکری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی توصیف میکند. در نبرد ترکیبی و شناختی، ابزارهای پراکنده و روشهای سنتیِ فاقد پشتوانه تحلیلی ناکافی بوده و ساختار تبلیغ دینی نیازمند پویایی، درک مقتضیات زبان نسل نو و حضور همافزا در فضای واقعی و مجازی است.
4. بازخوانی اضلاع مأموریتی پیام: چرخه ششگانه راهبری نهاد روحانیت
رهبر معظم انقلاب برای برونرفت از پراکندگی کنونی، ده نهاد و شخصیت کلیدی را موظف به طراحی و اجرای یک چرخه کامل مدیریتی فرمودهاند:
1. سازماندهی: ایجاد ساختار منعطف و تعریف حدود وظایف هر نهاد بهمنظور رفع کامل همپوشانیها و موازیکاریها.
2. هدایت: تعیین خطمشیها و اولویتهای محتوایی متناسب با مسائل روز جامعه و راهبردهای کلان تبیین.
3. بهکارگیری: توزیع هوشمندانه، عادلانه و تخصصمحور مبلغان در مساجد، مدارس، دانشگاهها، نیروهای مسلح و مراکز اجتماعی.
4. پشتیبانی: سامانبخشی شفاف، هدفمند و متمرکز به نظام معیشت و زیرساختهای تبلیغ با حفظ کرامت حوزویان.
5. نظارت: صیانت مستمر از سلامت فکری، اخلاقی و رفتاری مبلغان و متولیان دینی در ساحت اجتماع.
6. ارزیابی: استقرار الگوهای سنجش اثربخشی میدانی بر پایه میزان گرهگشایی از شبهات و تحکیم باورهای دینی مردم.
5. نقشه راه و الزامات تحول در سازوکارهای مدیریتی
جهت تحقق منویات رهبر انقلاب و تبدیل این پیام به یک سند عملیاتی پایدار، اتخاذ تدابیر ذیل در فرایند اجرا ضروری است:
- فعالسازی قرارگاه هماهنگی در معاونت ارتباطات حوزوی:
برگزاری منظم، پویا و فعال جلسات مشترک میان دستگاههای دهگانه (شامل سازمان تبلیغات، دفتر تبلیغات، ائمه جمعه، مساجد، نهاد نمایندگی در دانشگاهها، عقیدتیسیاسیهای نیروهای مسلح، معاونت تبلیغ حوزه و کارشناسان برجسته) ذیل این معاونت تا دستیابی به وحدت رویه عملیاتی.
- تدوین سند جامع تقسیم کار ملی و مأموریتمحور:
تفکیک صریح قلمروهای تبلیغی و تخصصیسازی کارکرد هر نهاد، بهگونهای که هیچ قشر یا منطقهای از خدمات دینی محروم نماند و تداخل میدانها میان دستگاههای همعرض خاتمه یابد.
- ایجاد اطلس جامع و سامانه متمرکز اطلاعات مبلغان:
تجمیع دادههای مربوط به تخصصها، مهارتها و محل استقرار نیروها جهت مدیریت بهینه اعزامها بر اساس نیازهای واقعی و بحرانهای فرهنگی هر منطقه.
- برنامهریزی برای بازآموزی مستمر و اتصال به سرچشمه علمی حوزه:
تعبیه سازوکارهای دائمی برای انتقال آخرین نوآوریهای فقهی، کلامی و معرفتی حوزه علمیه به شبکه مبلغان جهت تقویت بنیه اقناعی آنان در مواجهه با امواج شبهات جدید.
6. جمعبندی
پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی را باید یک «جراحی راهبردی» در ساختار مدیریت امور دینی کشور قلمداد کرد؛ پیامی که با تکیه بر منطق تفکیک کارکردها، همزمان دو هدف اساسی را دنبال میکند: «حفظ اصالت، استقلال و عمق اجتهادی حوزه علمیه» و «ایجاد انضباط، انسجام ستادی و کارآمدی میدانی در نهاد روحانیت».
تعیین ضربالاجل یکماهه برای تدوین و ارائه جمعبندی نهایی، گویای فوریت اقدام و مطالبه صریح از مدیران و مؤثران این عرصه است تا با عبور از تعلقات و مرزبندیهای بخشی، الگویی یکپارچه، تحولآفرین و متناسب با اقتضائات عصر نبرد شناختی و ترکیبی پیریزی نمایند.
یادداشت از: حسن عبدی پور، استاد حوزه و دانشگاه
انتهای پیام/