گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم؛ تا به حال عمیقاً به این آیه فکر کردهاید که خداوند متعال، خالق هستی، در حق پیامبرش (ص) میفرماید: «إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ» (و به راستی که تو بر بلندای اخلاق هستی)؟ این تنها یک تعریف و تمجید ساده نیست؛ این بالاترین سند اعتبار و یک تأییدیه الهی بر سبک زندگی و منش انسانیترین مرد تاریخ است. اما این «خُلق عظیم» دقیقاً چیست و چرا تا این حد در قرآن بزرگ شمرده شده است؟
برای درک این موضوع، باید از لایه ظاهری کلمات عبور کنیم و به عمق نگاه مفسران بزرگ و روایات راه ببریم.
خُلق؛ چیزی فراتر از یک رفتار موقتی
در ادبیات دینی و لغت، تفاوت ظریفی بین «خَلق» (با فتحه خاء) و «خُلق» (با ضمه خاء) وجود دارد. راغب اصفهانی به زیبایی توضیح میدهد که «خَلق» به صورت ظاهری و قیافهای اشاره دارد که با چشم سر دیده میشود، اما «خُلق» به قوا و سجایای اخلاقی اشاره دارد که تنها با «بصیرت» و چشم دل احساس میشود.
نکته بسیار مهم اینجاست که «خُلق» به معنای یک ملکه نفسانی است؛ یعنی صفتی که با سرشت و وجود انسان عجین شده است. اگر کسی گاهی لبخند بزند، خوشاخلاق نیست. خوشاخلاق کسی است که نیکی، صفت جداییناپذیر وجودش باشد.
علامه طباطبایی(ره) در المیزان تأکید میکند که وقتی «خُلق» به صورت مطلق میآید، دقیقاً منظور همان فضیلت و خوی نیکویی است که انجام کارهای خوب را برای انسان آسان و طبیعی میکند.
اخلاقی که عقل در توصیفش حیران میماند
تفسیر نمونه تصویر قابل توجهی از این اخلاق عظیم ارائه میدهد. این اخلاق، یک سری شعار روی کاغذ نبود؛ در میدان عمل خودش را نشان میداد. جایی که عقل از توصیف آن عاجز است، یعنی لطف و محبتی بینظیر، صفا و صمیمیتی بیمانند و صبری توصیفناپذیر.
پیامبر (ص) اگر مردم را به عبادت دعوت میکرد، خودش در عبادت پیشگام بود. اگر از بدی بازمیداشت، خودش بیش از همه پرهیزکار بود. اما اوج این عظمت آنجا بود که آزارش میکردند و او پند میداد، ناسزا میگفتند و او برایشان دعا میکرد، بر بدنش سنگ میزدند و خاکستر داغ بر سرش میریختند، و او به جای نفرین برای هدایت همان افراد دست به درگاه خدا برمیداشت.
البته باید در نظر داشت که بسیاری از مفسران، مصادیق این خُلق عظیم را در صبر در راه حق، تدبیر امور بر اقتضای عقل، رفق و مدارا، عفو و گذشت از نادانان، و ترک حسد و حرص دانستهاند. علامه طباطبایی با نگاهی جامعهشناختی به آیه تأکید میکند که این ستایش، ناظر به اخلاق پسندیده اجتماعی پیامبر است؛ یعنی همان استواری بر حق، مدارا با مردم و عفو از خطاکاران.
اما شاید عمیقترین تعریف را امام باقر (ع) ارائه کردهاند. ایشان در پاسخ به اینکه منظور از خُلق عظیم چیست، فرمودند: «منظور، آیین اسلام است». یعنی تمام دین اسلام در منش و رفتار پیامبر (ص) خلاصه شده بود.
خود آن حضرت نیز این حقیقت را اینگونه بیان کردند: «پروردگارم مرا تربیت نمود و چه خوب تربیت نمود (أدَّبَنی رَبّی فَاحسَنَ تَاْدیبی)» و نیز فرمودند: «من مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را به کمال برسانم.»
پیوند خُلق عظیم با صراط مستقیم
حجتالاسلام قرائتی در تفسیر نور به نکتهای کلیدی اشاره میکند، اینکه تسلط بر این اخلاق عظیم دقیقاً مقارن با تسلط بر «صراط مستقیم» است. خداوند در جای دیگر میفرماید: «إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ». این نشان میدهد که کمالات اخلاقی با وجود پیامبر (ص) عجین بود و ایشان بر آنها تسلط کامل داشت.
این آیه علاوه بر بیان یک حقیقت وجودی، یک سپر دفاعی الهی هم هست. در همان سیاق آیه خداوند تهمت جنون و دیوانگی را که دشمنان به پیامبر میزدند، با قاطعیت رد میکند: «ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ» و بلافاصله دلیل عقلانیت و سلامت روان ایشان را «خُلق عظیم»شان معرفی میکند.
انتهای پیام/