به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، دولت قزاقستان با بهرهگیری هوشمندانه از زیرساختهای حملونقل و لجستیکی که باکو و تفلیس در طول بیستوپنج سال گذشته پایهریزی و آزمایش کردهاند، حجم صادرات نفت خام خود را از مسیر جمهوری آذربایجان و گرجستان به شکل چشمگیری افزایش داده است.
اگرچه در مقطع کنونی حجم کل نفت صادراتی قزاقستان از طریق «کریدور میانی» در مقایسه با سایر مسیرهای سنتی هنوز رقم بالایی به شمار نمیرود، اما تصمیم راهبردی آستانه نشاندهنده اراده قطعی برای تقویت سیاست تنوعبخشی به مبادی صادرات انرژی به بازارهای بینالمللی است.
جهش 500 درصدی ترانزیت و فعالسازی شریانهای موازی
بر اساس تازهترین دادههای آماری ارائهشده از سوی آژانس ملی آمار گرجستان (Geostat)، حجم نفت خام ترانزیتی قزاقستان از خاک گرجستان طی پنج ماه گذشته با رشد خیرهکننده 500 درصدی همراه بوده است. مقامات آستانه و شرکای گرجستانی آنها، این جهش بزرگ را نتیجه توسعه شتابان مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر (کریدور میانی) و همچنین مذاکرات فشرده و موفقیتآمیز سران قزاقستان با رهبران گرجستان و جمهوری آذربایجان میدانند.
از سال 2025 میلادی، قزاقستان حجم انتقال نفت خام خود از طریق خط لوله استراتژیک «باکو-تفلیس-جیحان» (BTC) را به 1.5 میلیون تن در سال افزایش داده است. اگرچه این رقم در برابر کل حجم صادرات سالانه نفت قزاقستان که به حدود 80 میلیون تن میرسد، سهم ناچیزی دارد، اما تغییر این رویکرد و شکلگیری این روند جدید از اهمیتی بنیادین برخوردار است.
علاوه بر خط لوله باکو-تفلیس-جیحان، آستانه از سایر شریانهای مواصلاتی گرجستان نیز بهرهبرداری میکند؛ از جمله شبکه راهآهن گرجستان و بنادر راهبردی «پوتی» و «باتومی» در ساحل دریای سیاه. همچنین موضوع بازگشایی و احیای خط لوله نفتی «باکو-تفلیس-سوپسا» (BTS) که تا پیش از این به دلیل کفایت ظرفیت خط باکو-جیحان بدون استفاده مانده بود، مجدداً در دستور کار قرار گرفته است.
در همین راستا، شرکت نفتی «تنگیزشورویل» (Tengizchevroil) از ابتدای ماه آگوست، تنها از طریق خطآهن گرجستان و پایانه نفتی باتومی موفق به انتقال 100 هزار تن نفت شده است؛ رقمی که در مقایسه با ترانزیت 20 هزار تنی در کل ماه ژوئیه، رشدی 5 برابری را نشان میدهد.
هزینههای گزاف مسیر گرجستان؛ بهای سنگین تنوعبخشی
تفلیس از تمایل فزاینده آستانه برای تنوعبخشی به مسیرهای صادرات نفت سود سرشاری به دست میآورد. بر اساس ارزیابیهای مالی، هزینه حمل هر تن نفت خام با قطار باری از منطقه «گارادابانی» (در مرز گرجستان و جمهوری آذربایجان) تا پایانه نفتی باتومی حدود 18.5 دلار است و خدمات پردازش و تخلیه در پایانه ساحلی دریای سیاه نیز 22.8 دلار به ازای هر تن هزینه دارد. بدین ترتیب، گرجستان بابت ترانزیت هر تن نفت قزاقستان مبلغ 41.3 دلار درآمد خالص کسب میکند.
با در نظر گرفتن این تعرفهها، استفاده از این مسیر مواصلاتی جدید برای آستانه حدود 2.5 برابر گرانتر از سایر مسیرهای سنتی تمام میشود؛ با این حال، بروز موانع و چالشهای عینی و خارج از اراده قزاقستان در مسیرهای قبلی، دولت این کشور را ناگزیر به پذیرش این هزینههای سنگین برای تضمین امنیت صادرات نفت کرده است.
دیپلماسی فعال آستانه و تلاش برای پیوستن به سازمان اکو دریای سیاه
توسعه این مسیرهای ترانزیتی از حمایتهای سیاسی در بالاترین سطوح دیپلماتیک برخوردار است. اخیراً «ایراکلی کوباخیدزه»، نخستوزیر گرجستان، در سفر رسمی به آستانه با مقامات ارشد قزاقستان از جمله قاسم جومارت توکایف، رئیسجمهور این کشور، دیدار و گفتوگو کرد. طرفین نتایج این مذاکرات را «بسیار موفقیتآمیز» ارزیابی کرده و تأکید کردند که همکاری در حوزه حملونقل و لجستیک، محور اصلی این رایزنیها بوده است.
همچنین رسانههای تفلیس گزارش دادند که رهبران قزاقستان در حال بررسی موضوع پیوستن به «سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه» (BSEC) هستند و قصد دارند در گام نخست به عنوان عضو ناظر در مجمع پارلمانی این سازمان (PABSEC) حضور یابند. جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه از سال 1992 از اعضای اصلی این سازمان به شمار میروند. عضویت در این نهاد منطقهای به قزاقستان اجازه میدهد تا در تصمیمگیریهای کلیدی نظیر شرایط تردد شناورها از تنگههای ترکیه (بسفر و داردانل)، پوششهای بیمهای نفتکشها و مقررات بندری مشارکت فعال داشته باشد.
موانع ساختاری و تنگنای ناوگان تانکری خزر در نگاه کارشناسان
«رومان گوتسیریدزه»، رئیس پیشین بانک مرکزی گرجستان، در تحلیل این تحولات تأکید میکند که علاقه آستانه به کریدور میانی بسیار حائز اهمیت است، اما بعید به نظر میرسد قزاقستان بتواند حجم ترانزیت از این پل ارتباطی آذربایجان-گرجستان را به شکل چشمگیری ارتقا دهد.
وی در این خصوص تصریح میکند: «افزایش چشمگیر انتقال نفت قزاقستان از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیحان غیرواقعبینانه است؛ زیرا اولاً اپراتورهای این خط لوله به راحتی با این پیشنهاد موافقت نخواهند کرد و ثانیاً تعرفههای پیشنهادی آنها بسیار بالا و دو تا سه برابر گرانتر از سایر مسیرها خواهد بود.»
با این وجود، گوتسیریدزه امکان پمپاژ سالانه حدود 5 میلیون تن نفت از طریق خط لوله راکد باکو-سوپسا را رد نمیکند، هرچند یادآور میشود که راهاندازی مجدد پایانه سوپسا و اخذ گواهینامههای فنی لازم برای این خط پس از سالها توقف، زمانبر خواهد بود.
به اعتقاد این کارشناس ارشد، قزاقستان در نهایت میتواند حجم انتقال نفت از خاک گرجستان را حداکثر به 7 تا 8 میلیون تن در سال برساند؛ چرا که معضل اصلی نه فقط در ظرفیت خطوط لوله، بلکه در ضعف و ظرفیت پایین ناوگان نفتکشهای قزاقستان در دریای خزر نهفته است.
ابعاد صادرات جهانی قزاقستان و نخستین معامله تاریخی با تفلیس
بررسی آمارهای تجاری نشان میدهد که قزاقستان در سال 2025 میلادی در مجموع 78.8 میلیون تن نفت خام به 29 کشور جهان صادر کرده است. اگرچه ایتالیا بزرگترین دریافتکننده اسمی نفت قزاقستان به شمار میرود، اما این کشور صرفاً نقش یک هاب و توزیعکننده را ایفا میکند؛ در حالی که مشتریان واقعی و عمده نفت قزاقستان در اروپا، کشورهای آلمان، هلند و فرانسه هستند. عملیات استخراج و صادرات نفت در این کشور عمدتاً توسط کنسرسیومهای متشکل از غولهای نفتی غربی نظیر شورون و اکسونموبیل مدیریت میشود.
در سایه روندهای جدید در سیاست صادراتی آستانه، گرجستان نیز در ژوئیه 2026 برای نخستین بار در تاریخ خود اقدام به خرید مستقیم نفت خام از قزاقستان کرد. این معامله شامل خرید 5456 تن نفت خام به ارزش 3.3 میلیون دلار بود. برنامهریزی شده است که این محموله در پالایشگاه «کولوی» واقع در ساحل دریای سیاه گرجستان فرآوری شده و سپس به صورت فرآوردههای نفتی (بنزین و گازوئیل) از طریق بندر کولوی متعلق به شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار) به بازارهای جهانی صادر شود.
رویکرد جدید قزاقستان به روشنی نشان میدهد که این کشور در مواجهه با چالشهای ژئوپلیتیک اوراسیا، در حال بازتعریف شریانهای صادرات انرژی خود است. هرچند مسیرهای ترانزیتی قفقاز با هزینههای بالا و محدودیتهای لجستیکی ناوگان دریایی روبهرو هستند، اما عزم آستانه برای کاهش ریسکهای ترانزیتی و حضور فعال در ترتیبات منطقهای دریای سیاه، جغرافیای انرژی قفقاز جنوبی را وارد مرحلهای نوین و استراتژیک ساخته است.
انتهای پیام/