به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، موضوع عرضه کتاب با تخفیفهای غیرمتعارف در ماههای اخیر مورد توجه جدی قرار گرفته است، به گونهای که اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران با هدف ساماندهی به این وضعیت، مذاکراتی را با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آغاز کرده است. درخواست این اتحادیه، ورود دستگاههای مسئول از جمله شهرداری، قوه قضائیه و نیروی انتظامی برای نظارت بر بازارهای آنلاین است. ضرورت این مداخله، ناشی از گستردگی عرضه کتاب خارج از ضوابط صنفی و نظارتی است.
تخفیف در صنعت نشر دارای دو جنبه اقتصادی و اجتماعی است. از یک سو، با توجه به افزایش هزینههای تولید و کاهش توان خرید متقاضیان، تخفیف میتواند به عنوان ابزاری برای حفظ دسترسی مخاطبان به کتاب و تداوم تقاضا مطرح شود. از سوی دیگر، تخفیفهای غیرمتعارف موجب بروز اخلال در نظام توزیع شده است. این روند نهتنها به ساختار اقتصادی ناشران فعال آسیب وارد میکند، بلکه با تضعیف جایگاه کتابفروشیهای محلی به عنوان حلقه نهایی توزیع، ثبات بازار نشر را با چالش مواجه کرده است.
خبرگزاری تسنیم پیشتر در گزارشهایی به آسیبهای عرضه کتاب با تخفیفهای غیرمتعارف پرداخته است. این معضل، دو سرِ طیف دارد: نخست کتابسازان و قاچاقچیان کتاب که با چاپهای بیکیفیت و سرقتِ محتوا، ریشه نشر را در درازمدت میخشکانند؛ دوم، ناشران یا ناشر کتابفروشانی که به صورت مستقیم به فروش آثارشان در سایت ها با تخفیفی بیش از آنچه که به سیستم توزیع میدهند ، میپردازند.
اما در این گزارش به عرضه کتاب با تخفیف در پلتفرم های مجازی که مهمترین آنها دیجی کالاست خواهیم پرداخت.
عرضه کتاب در پلتفرمهای مجازی با تخفیفهای غیرمتعارف معضلی است که دستکم در 6 سال اخیر، به استخوانِ لای زخم صنف نشر بدل شده است. اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران سالهاست که میکوشد پلتفرمها را به تمکین در برابر چارچوبهای قانونی وا دارد. ابراهیم کریمی رئیس فعلی اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، گفته اتحادیه پیگیر تعامل با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادهای نظارتی است تا با همکاری با پلتفرمهای توزیع کتاب، این فرایند را بر اساس استانداردهای قانونی ساماندهی کند. مذاکراتی که البته بارها انجام شده اما راه به جایی نبرده است.
شرکت دیجیکالا از سال 1393 عرضه کتاب را در پلتفرم خود آغاز کرد. فعالیت این مجموعه در ابتدا مبتنی بر خردهفروشی بود و در ادامه به ارائه زیرساخت برای سایر فروشندگان تغییر یافت. این پلتفرم اعلام کرده بیش از 90 درصد کتابهای عرضه شده توسط بدنه نشر، ناشران و توزیعکنندگان تأمین میشود و نقش این شرکت صرفاً تسهیلگری است. با این حال، چالش اساسی در بازار کتاب، فقدان نظارت دقیق بر فرایند قیمتگذاری و عرضه است؛ موضوعی که به نظر میرسد پلتفرمهای مجازی تا کنون مسئولیت حقوقی آن را به طور کامل نپذیرفتهاند.
هومان حسنپور رئیس سابق اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران که فروش با تخفیف کتاب در دیجیکالا بارها در دوره مدیریت او دنبال شد، پیشتر به تسنیم گفته بود: فروش کتاب به خلاف باور عموم یک کار تخصصی است و پلتفرمهای مجازی و فروشندگان کتاب در این پلتفرمها باید زیر نظر اتحادیههای صنفی باشند. اتحادیه کسب و کارهای مجازی همه مجوزهای فروش اینترنتی را صادر میکند. اما اتحادیهها مراکز تخصصی یک کار هستند، افراد هیئتمدیره افرادی هستند که سالها در این حرفه کار کردند و متخصص کار هستند. این اتحادیه بدون در نظر گرفتن تخصصها به پلتفرمها مجوز میدهد. ما بارها با مسئولان وزارت ارشاد نامهنگاری کردیم که این پلتفرمها نشر را ویران خواهند کرد. اتحادیه کسب و کارهای مجازی از نظر قانونی مجوز به پلتفرمها میدهد، اما ما بارها مطرح کردهایم که تخصص در فروش مهم است، اگر قرار است پلتفرمی اقدام به فروش کالایی کند، از اتحادیه مربوطه نیز مجوز کسب کند. برای نمونه اگر پلتفرمها از اتحادیه ناشران مجوز اخذ کند، طبق قانون تنها میتواند با اجازه اتحادیه 4 بار در سال بین 3 تا 7 روز تخفیف دهد. چون نظم بازار به هم نمیریزد.
مطابق قانون تجارت الکترونیک، شفافیت در هویت فروشنده الزامی است. با این حال، در پلتفرمهای مجازی، هویت واقعی فروشندگان کتاب اغلب غیرشفاف باقی میماند. صاحبان پلتفرمها مدعی هستند که تنها زیرساخت عرضه را فراهم میکنند و فروشنده محسوب نمیشوند. در سال 1401، سجاد رسولی مدیر گروه فرهنگ و هنر دیجیکالا اعلام کرد که این پلتفرم به 800 تا 1000 ناشر و کتابفروش خدمات ارائه میدهد. او در همان زمان بیان داشت که دیجیکالا محل تخلف در حوزه کتاب نخواهد بود، اما پذیرفت که تعدادی از ناشران در این پلتفرم به کتابسازی مشغول هستند. وی مسئولیت این امر را متوجه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ناشران دانست و تأکید کرد که چون فعالیت کتابسازها قانونی است، این مجموعه مجاز به محدودسازی فعالیت آنها نیست.
در مقابل وزارت ارشاد نیز مدعی است چون خلاء قانونی وجود دارد، نمیتواند به ناشران کتابساز مجوز ندهد، از فعالیت آنها ممانعت کند و حتی جلوی ورود آنها به نمایشگاه را بگیرد، ناشران کتاب ساز نیز از همیت دستهای بسته و خلاءهای قانونی بهره میبرند و آشفته بازار فعلی را رقم می زنند و البته سودهای میلیاردی را برای خود.
اینوضعیت به خوبی بن بست نظارتی موجود را نشان می دهد، اما چه باید کرد؟ یک راهحل، آگاه سازی مخاطب است. مخاطب باید این واقعیت را که حضور پررنگ کتابسازها که با تخفیفهای 50 تا 80 درصدی، عملاً استانداردهای قیمتگذاری را به بازی گرفتهاند، با کاغذبندی 6 میلیون تومانیِ امروز، نشان از فسادی سازمانیافته دارد. بداند، باید بداند چگونه ناشری که هزینههای تالیف، ترجمه، حقالترجمه و تولید استاندارد را پرداخت کرده، میتواند چنین تخفیفهای نجومی ارائه دهد؟ پاسخ روشن است: اینها ناشر نیستند؛ کتابسازانیاند که «ارزش» را از کتاب حذف کردهاند.
حال آیا مخاطب این را می داند؟ پاسخ در آمارها نهفته است.بر اساس آمارهای غیررسمی، بیش از 30 درصد کتابهای عرضه شده در دیجیکالا متعلق به این گروه از ناشران است، اما سهم آنها از فروش بیش از 80 درصد ارزیابی میشود. این وضعیت منجر به ایجاد رقابت نابرابر برای کتابفروشان شناسنامهدار شده است.
این آمارها نشان می دهد مخاطب عمدتا از روی ناآگاهی به بازار کتابهای با تخفیف ورود پیدا میکند و به دام میافتد. در واقع فشار اقتصادی و قیمت بالای کتاب است که منجر به این میشود مخاطب نخبه کتابخوان ما به جاری خرید کتاب از کتابفروشیها از دیجی کالا کتابی را خریداری کند که ناشری غیر از ناشر اصلی با درصد بالایی تخفیف آن را ارائه کرده است. (در حالیکه همان ناشر اصلی نیز در دیجیکالا کتاب را عرضه کرده است) تازه اگر ناشر یا کتابفروش را نیز متهم به گران فروشی نکند.
اینجاست که نقش مسئولیت اجتماعی پررنگ می شود، هم مخاطب کتابخوان باید آگاهانه رفتار کند، هم پلتفرم مذکور صرفا از نقش یک واسطه و تسهیل گر برای عرضه کتاب بیرون آید و به یک تسهیل گر حامی صنعت نشر تبدیل شود.
انتظار می رود همانطور که پیشتر مذاکرات با دیجی کالا بر سر عرضه نسخههای قاچاق کتاب نتیجه داد و پیشرفت حاصل شد، اگر این پلتفرم طمع مالی و سودآوری از فروش کتاب ندارد، بالاخره در مذاکرات تن به نظارت بر عرضه با تخفیف بدهد.
اما این معضل تنها به دیچی کالا معطوف نیست، پلتفرم های کمتر شناخته شده مثل سیبوک و ایران کتاب نیز به این معضل دچارند، آیا راه مذاکره با تک تک این پلتفرم هاست؟ یا باید آب را از سرچشمه زلال کرد؟ آیا نباید وزارت ارشاد حالا پس از چندین سال فکری به حال مسئله عرضه کتاب با تخفیف کند؟ آیا نباید عرضه با تخفیف کتاب ممنموع یا محدود به مجوزهای قانونی شود؟ آیا هر ناشری باید بتواند هر قیمتی که خواست برای کتابش بگذارد و بعد با هر درصد تخفیفی که خواست آن را بفروشد؟ کجای دنیا چنین است؟
در نهایت راهکار پیشنهادی برای برونرفت از این وضعیت، تدوین و اجرای قوانین صنفی دقیق است. ضروری است چارچوبهای تخفیف، فارغ از بستر عرضه (آنلاین یا فیزیکی)، به طور یکسان تعیین و نظارت شود. بدون وضع قوانین بازدارنده و نظارت مستمر، حتی تخفیفهای متعارف نیز در صورت تداوم خارج از چارچوب، میتوانند منجر به بیثباتی در بازار نشر شوند.
انتهای پیام/