به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد، شکافهایی که امروز در دشتهای خراسان رضوی دیده میشود، فقط ترکهایی روی خاک نیست. نشانه سالها برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، خشکسالیهای پیاپی و مدیریت ناپایدار منابع آب است. بحرانی که زمانی تنها در گزارشهای کارشناسی دیده میشد، حالا به یکی از مهمترین تهدیدهای زیستمحیطی و عمرانی استان تبدیل شده است. بررسیهای رسمی نشان میدهد خراسان رضوی از جمله استانهای پیشتاز کشور در پدیده فرونشست است. پدیدهای که اگر مهار نشود، میتواند امنیت زیرساختها، کشاورزی و حتی سکونت در برخی مناطق استان را با چالش جدی روبهرو کند.
بحرانی که سالها پیش آغاز شد
فرونشست زمین از آن دسته بحرانهایی است که برخلاف زلزله و سیل، بیصدا و تدریجی پیش میرود اما آثار آن میتواند به همان اندازه ویرانگر باشد. این پدیده زمانی رخ میدهد که آبخوانهای زیرزمینی در اثر برداشت بیش از اندازه تخلیه میشوند و لایههای خاک، استحکام خود را از دست میدهند. نتیجه این فرآیند، نشست تدریجی زمین، ایجاد شکافهای عمیق و از بین رفتن دائمی بخشی از ظرفیت ذخیره آب در سفرههای زیرزمینی است.
کارشناسان میگویند نخستین هشدارها درباره افت شدید منابع آب زیرزمینی خراسان رضوی از اوایل دهه 1380 مطرح شد. در آن زمان، افزایش تعداد چاههای عمیق، توسعه اراضی کشاورزی و تداوم خشکسالیها، زنگ خطر را برای بسیاری از دشتهای استان به صدا درآورد اما روند برداشت از آبخوانها با سرعت بیشتری ادامه یافت و امروز آثار آن به شکل فرونشست زمین در بخش وسیعی از استان نمایان شده است.
آنچه این بحران را از بسیاری مخاطرات طبیعی متمایز میکند، برگشتناپذیر بودن آن است. زمانی که لایههای خاک فشرده میشوند، حتی در صورت افزایش بارندگی نیز ظرفیت ذخیره آبخوانها به حالت اولیه بازنمیگردد. به همین دلیل، کارشناسان از فرونشست به عنوان مرگ خاموش آبخوانها یاد میکنند.
خراسان رضوی در وضعیت هشدار
آخرین آمارهای رسمی نشان میدهد ابعاد این بحران در خراسان رضوی گستردهتر از گذشته شده است. بر اساس اعلام ادارهکل زمینشناسی و اکتشافات معدنی استان، از مجموع 45 دشت مطالعاتی خراسان رضوی، 17 دشت درگیر پدیده فرونشست هستند و 7 دشت در وضعیت بسیار بحرانی قرار دارند. دشتهای بردسکن، نیشابور، مشهد، خواف، تربتجام و چند منطقه دیگر از مهمترین کانونهای این بحران به شمار میروند.
در سطح ملی نیز این شرایط نگرانکننده است. وزیر نیرو اخیراً اعلام کرده است که حدود 300 دشت کشور با فرونشست زمین مواجه هستند و بیش از 400 دشت نیز در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند. در این میان، خراسان رضوی در کنار استانهایی مانند اصفهان، کرمان و فارس، از مهمترین کانونهای بحران فرونشست به شمار میرود.
تهدیدی فراتر از کشاورزی
اگر تا چند سال پیش تصور میشد فرونشست فقط به زمینهای کشاورزی آسیب میزند، امروز دامنه این تهدید بسیار گستردهتر شده است. نشست تدریجی زمین میتواند به جادهها، خطوط راهآهن، شبکههای انتقال آب، گاز و برق، ساختمانها و حتی تأسیسات حیاتی خسارت وارد کند.کارشناسان هشدار میدهند در استانی مانند خراسان رضوی که علاوه بر جمعیت ثابت، سالانه پذیرای میلیونها زائر است، آسیب دیدن زیرساختهای شهری و بینشهری تنها یک مسئله استانی نیست و میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی در سطح ملی به دنبال داشته باشد. از همین رو، بسیاری از متخصصان معتقدند فرونشست دیگر صرفاً یک مسئله محیطزیستی نیست، بلکه به یکی از مهمترین چالشهای توسعه پایدار در شرق کشور تبدیل شده است.
فرونشست نتیجه سالها برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی است
حامد یزدیان، عضو کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیطزیست مجلس شورای اسلامی، با اشاره به گسترش فرونشست در نقاط مختلف کشور به تسنیم گفت: این پدیده دیگر محدود به چند دشت نیست و در برخی مناطق حتی به محدودههای مسکونی نیز رسیده است. مهمترین عامل بروز این بحران، برداشت بیش از ظرفیت از آبخوانهای زیرزمینی و برهم خوردن تعادل میان تغذیه و برداشت منابع آب است؛ روندی که در سالهای اخیر به دلیل خشکسالی و مدیریت نادرست منابع آبی، شدت بیشتری گرفته است.وی معتقد است: مهار فرونشست تنها با جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز امکانپذیر نیست و باید همزمان تغذیه آبخوانها نیز احیا شود.
رودخانههایی که در گذشته نقش اصلی را در تغذیه سفرههای زیرزمینی داشتند، امروز به دلیل کاهش جریان آب و برداشتهای گسترده، دیگر کارکرد گذشته را ندارند و تا زمانی که توازن میان برداشت و تغذیه آبخوانها برقرار نشود، روند فرونشست متوقف نخواهد شد. او همچنین با اشاره به وجود حدود یک میلیون حلقه چاه در کشور، عنوان کرد: نزدیک به نیمی از آنها فاقد مجوز هستند و سهم قابل توجهی در تشدید افت سطح آبهای زیرزمینی دارند.
عضو کمیسیون کشاورزی مجلس با اشاره به تدوین طرحی برای ساماندهی مدیریت فرونشست، خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین اهداف این طرح، تعیین متولی واحد برای مقابله با این بحران است. پراکندگی مسئولیتها میان دستگاههای مختلف موجب شده تصمیمگیریها با سرعت و هماهنگی لازم انجام نشود. یزدیان تأکید میکند: اگر مدیریت منابع آب و کنترل برداشتها به شکل جدی در دستور کار قرار نگیرد، فرونشست از یک بحران محیطزیستی به تهدیدی برای زیرساختها، اقتصاد و امنیت سکونتگاههای کشور تبدیل خواهد شد.
نیشابور؛ دشتی که زنگ خطر را بلندتر از دیگر مناطق به صدا درآورده است
کارشناسان، دشت نیشابور را یکی از بحرانیترین پهنههای فرونشستی خراسان رضوی میدانند. بر اساس گزارشهای رسمی، در برخی نقاط این دشت نرخ فرونشست به حدود 86 میلیمتر در سال رسیده است. رقمی که چندین برابر حد بحرانی تعریفشده در استانداردهای جهانی است و نشان میدهد افت مداوم سطح آبهای زیرزمینی، ساختار خاک را با تغییرات جدی روبهرو کرده است.
به اعتقاد کارشناسان، ادامه این روند تنها به کاهش توان تولید کشاورزی محدود نمیشود. ایجاد شکافهای سطحی، آسیب به جادهها، خطوط انتقال آب، گاز و برق، تهدید تأسیسات زیربنایی و افزایش هزینههای نگهداری زیرساختها، از مهمترین پیامدهای گسترش فرونشست در این منطقه است. آنها هشدار میدهند که با فشرده شدن لایههای زمین، ظرفیت طبیعی آبخوانها برای ذخیره آب نیز بهتدریج از بین میرود. خسارتی که در بسیاری از موارد غیرقابل جبران است.
فرصت برای اقدام هنوز از دست نرفته است
بحران فرونشست در خراسان رضوی، حاصل یک یا دو سال خشکسالی نیست. نتیجه دههها فشار بر منابع آب زیرزمینی است. با این حال، متخصصان معتقدند هنوز میتوان با مدیریت علمی منابع آب، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، توسعه روشهای نوین آبیاری، بازچرخانی آب و اصلاح الگوی کشت، از گسترش این پدیده جلوگیری کرد.
امروز پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا فرونشست به خراسان رضوی رسیده است یا نه. شواهد علمی و آمارهای رسمی به این پرسش پاسخ دادهاند. مسئله این است که آیا پیش از آنکه این زلزله خاموش به زیرساختها، سکونتگاهها و اقتصاد استان آسیبهای جبرانناپذیر وارد کند، تصمیمهای سخت اما ضروری برای نجات آبخوانها و مدیریت پایدار منابع آب گرفته خواهد شد یا خیر؟!
گزارش از: حمیده عبدالهی
انتهای پیام/