به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در میانه راهی که از ملایر به سوی بروجرد امتداد پیدا میکند، در کنار بلوار پانزدهم خرداد، بنایی آرام و استوار ایستاده است، بنایی که شاید در نگاه نخست تنها گنبدی آجری به نظر برسد، اما اگر کمی مکث کنید و به قصه دیوارهایش گوش بسپارید، صدای مردمانی را میشنوید که سالها پیش، در روزهای داغ تابستان، برای یافتن جرعهای خنکی به دل همین سازه پناه میآوردند.
اینجا یخچال میرفتاح ملایر است، یادگاری از دوره قاجار و یکی از نشانههای هوش و خلاقیت معماران ایرانی که پیش از ورود برق و دستگاههای مدرن سرمایشی، راهی برای مهار گرمای طاقتفرسای تابستان پیدا کرده بودند. بنایی که نه با موتور و انرژی، بلکه با دانش معماری، تجربه نسلها و شناخت دقیق از طبیعت، یخ را برای روزهای گرم سال حفظ میکرد.
این اثر تاریخی در اسفند سال 1379 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید، اما ارزش واقعی آن تنها در یک شماره ثبت یا یک عنوان رسمی خلاصه نمیشود. ارزش یخچال میرفتاح در داستانی است که از زندگی مردم گذشته روایت میکند، داستان تلاش انسان برای سازگاری با طبیعت و استفاده هوشمندانه از امکانات پیرامون خود.
وقتی معماری، جای فناوری را میگرفت
امروز که کافی است دکمهای را فشار دهیم تا هوای خنک در فضای خانه جریان پیدا کند، شاید تصور روزگاری که مردم برای نگهداری یخ برنامهریزی میکردند دشوار باشد. اما در گذشته، معماران ایرانی با ساخت بناهایی همچون یخچالها، آبانبارها و سازههای سنتی، راهکارهایی شگفتانگیز برای زندگی در شرایط اقلیمی مختلف پیدا کرده بودند.
یخچال میرفتاح نمونهای از همین نبوغ است، بنایی گنبدیشکل که با استفاده از خشت، آجر و سنگ ساخته شده و طراحی آن به گونهای بوده که کمترین میزان گرما را به فضای داخلی منتقل کند. سازندگان این بنا با شناخت دقیق از اقلیم منطقه، دیوارهایی ضخیم ایجاد کردند تا سرمای ذخیرهشده درون یخچال برای مدت طولانی باقی بماند.
وقتی مقابل این بنای تاریخی میایستی، نخستین چیزی که توجه را جلب میکند، عظمت گنبد آن است، گنبدی که حدود 12 متر از کف تا بلندترین نقطه ارتفاع دارد و همچون کلاهی بزرگ بر سر مخزنی از خاطرات تاریخی قرار گرفته است.
راز یک گنبد برای نگهداری یخ
یخچال میرفتاح تنها یک فضای ذخیرهسازی ساده نبود، مجموعهای از راهکارهای معماری هوشمندانه در دل آن به کار رفته بود. دیوارهای بخش پایینی بنا حدود 92 سانتیمتر ضخامت دارند و هرچه به قسمت بالاتر میرسند، ساختار آنها تغییر میکند تا وزن و فرم گنبد به بهترین شکل حفظ شود.
در ساخت این بنا، دو ردیف خشت در بخش داخلی و خارجی به کار رفته بود که نقش عایق حرارتی داشتند. این لایههای عایق مانند سپری در برابر گرمای تابستان عمل میکردند و مانع نفوذ حرارت به فضای ذخیره یخ میشدند.
سطح خارجی بنا نیز با خاک رس سفید پوشانده شده بود؛ روشی ساده اما حسابشده که باعث کاهش جذب گرما میشد. این جزئیات نشان میدهد سازندگان یخچال میرفتاح تنها به ساخت یک سازه فکر نکرده بودند، بلکه تمام شرایط طبیعی منطقه را برای عملکرد بهتر آن در نظر گرفته بودند.
درون این یخچال، دو مسیر ورودی وجود قرار داشت یکی دهلیزی برای ریختن و تخلیه یخ و دیگری مسیری برای رفتوآمد که با پلکان به بخش پایانی بنا و محل برداشت یخ میرسید. تصور کنید در روزهای گرم تابستان، زمانی که آفتاب بر زمین ملایر میتابید، مردم چگونه از همین مسیرها عبور میکردند تا تکهای از سرمای ذخیرهشده زمستان را به خانههای خود ببرند.
قصه یخهایی که از زمستان به تابستان میرسیدند
در گذشته، آمادهسازی یخ فرآیندی طولانی و دقیق بود. در فصل سرد، آب در حوضچههای مخصوص منجمد میشد و سپس قطعات یخ به داخل یخچال انتقال پیدا میکرد. دیوارهای ضخیم و طراحی ویژه بنا کمک میکرد تا این یخها ماهها باقی بمانند و در فصل گرما مورد استفاده قرار گیرند.
یخچالها در حقیقت نمونهای از رابطه عمیق انسان ایرانی با محیط زیست خود بودند زمانی که هنوز خبری از مصرف گسترده انرژی و تجهیزات برقی نبود، مردم با تکیه بر دانش بومی، راهی برای زندگی راحتتر پیدا کرده بودند.
یخچال میرفتاح نیز بخشی از همین میراث ارزشمند است؛ میراثی که نشان میدهد معماری سنتی ایران تنها درباره زیبایی ظاهری نبوده، بلکه ترکیبی از علم، تجربه، هنر و شناخت طبیعت محسوب میشده است.
روزی که گنبد تاریخی تاب نیاورد
با وجود استواری سالیان طولانی، طبیعت در فروردین 1398 آزمونی سخت برای این بنای تاریخی رقم زد. بارندگیهای شدید آن سال باعث شد بخش خشتی قسمت بالایی یخچال، بر اثر جذب آب و سنگین شدن، آسیب جدی ببیند.
سرانجام در 12 فروردین 1398، بخش فوقانی بنا فرو ریخت و یکی از نمادهای تاریخی ملایر برای مدتی از قامت همیشگی خود فاصله گرفت. این اتفاق تنها تخریب چند دیوار و آجر نبود؛ بخشی از حافظه تاریخی یک شهر آسیب دیده بود.
پس از این حادثه، موضوع مستندسازی و بازسازی یخچال میرفتاح در دستور کار قرار گرفت و با تخصیص اعتبار، عملیات مرمت آن آغاز شد. در ابتدای سال 1403 بازسازی این بنا به پایان رسید، هرچند شکل جدید آن با معماری اولیه تفاوتهایی دارد، اما تلاش برای حفظ این یادگار تاریخی، نشاندهنده اهمیت جایگاه آن در هویت فرهنگی ملایر است.
یخچال میرفتاح مقصدی برای لمس تاریخ و تجربه گردشگری متفاوت
امروز یخچال میرفتاح میتواند فراتر از یک اثر تاریخی، به یکی از جاذبههای گردشگری مهم ملایر تبدیل شود؛ جایی که گردشگر نه فقط یک ساختمان قدیمی، بلکه بخشی از سبک زندگی ایرانیان در گذشته را مشاهده میکند.
بازدید از این بنا فرصتی است برای قدم زدن در کنار دیوارهایی که صدها سال داستان دارند، لمس آجرهایی که گرمای تابستان و سرمای زمستان را تجربه کردهاند و دیدن معماریای که بدون استفاده از برق، مفهوم خنکی را به زندگی مردم هدیه میداد.
ملایر با برخورداری از آثار تاریخی، باغها، صنایع دستی و ظرفیتهای طبیعی، توانایی تبدیل شدن به یکی از مقصدهای جذاب گردشگری غرب کشور را دارد. یخچال میرفتاح در کنار دیگر میراث فرهنگی این شهر میتواند نقشی مهم در جذب گردشگر، رونق کسبوکارهای محلی، ایجاد فرصتهای شغلی و تقویت اقتصاد منطقه داشته باشد.
میراثی که باید به فرصت اقتصادی تبدیل شود
آثار تاریخی تنها یادگارهایی برای تماشا نیستند، اگر به درستی معرفی، مرمت و بهرهبرداری شوند، میتوانند موتور محرک توسعه اقتصادی و فرهنگی یک منطقه باشند.
یخچال میرفتاح ملایر نمونهای روشن از ظرفیتهایی است که در دل تاریخ پنهان ماندهاند. این بنای قاجاری، روایتگر هوش معماری ایرانی و بخشی از زندگی اجتماعی گذشته است اما در کنار ارزش تاریخی، میتواند امروز به عنوان یک ظرفیت گردشگری، زمینهساز رونق اقتصادی، افزایش حضور گردشگران، حمایت از مشاغل محلی و معرفی فرهنگ و هویت ملایر به گردشگران داخلی و خارجی باشد.
حفاظت از چنین بناهایی تنها حفظ چند دیوار قدیمی نیست، حفظ داستان انسانهایی است که با اندیشه و خلاقیت، برای زندگی بهتر راههایی پیدا کردند. داستانی که اگر درست روایت شود، میتواند آیندهای تازه برای گردشگری و اقتصاد شهر رقم بزند.
گزارش از شکوفه رنجبر
انتهای پیام/