به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، قرنهاست زیر پاهای ما راه میرود، باران میبیند، برف را تاب میآورد، ریشه درختان را در آغوش میگیرد و بیآنکه سخنی بگوید، خاطره آدمها را در لایههای خود نگه میدارد. گاهی اما خسته میشود از این همه سکوت دهان باز میکند و بخشی از آنچه را قرنها پنهان کرده، آرام به جهان نشان میدهد.
ارزانفود، یکی از همان جاهایی است که زمین، راز خود را دیگر نتوانست پنهان کند.سال 1389، کسی برای یافتن تاریخ به این نقطه از دامنههای الوند نیامده بود. معدنکاران به دنبال سیلیس بودند، همان سنگی که سالها نان مردم این روستا را تأمین کرده بود. اما کلنگ و ماشین حفاری، بهجای معدن، به شهری رسید که نزدیک به دو هزار سال، در تاریکی نفس کشیده بود، این کشف، بیشتر شبیه بیدار شدن تاریخ بود تا پیدا شدن چند اتاق زیر خاک.
روستایی که کوه، آن را در آغوش گرفته است
پیش از آنکه به شهر زیرزمینی برسی، باید خود ارزانفود را ببینی.روستا در دامنههای شرقی الوند، آرام نشسته است؛ جایی که کوه، افق را کوتاه کرده و باد، همیشه بوی علف و سنگ را با خود میآورد. خانهها سادهاند، زمینهای کشاورزی تا پای ارتفاعات ادامه پیدا کردهاند و سکوت، آنقدر طبیعی است که صدای عبور یک تراکتور، برای چند دقیقه در فضای روستا میپیچد.
این مسیر، روزگاری گذرگاه کاروانهایی بود که از همدان به سوی ملایر و نواحی گرمسیر میرفتند. امروز هم جاده همان است تنها مسافرانش تغییر کردهاند اما هرچه از خانههای روستا دورتر میشوی، منظره رنگ دیگری میگیرد.
صدها و شاید هزاران گودال حاصل حفاریهای معدن، چهره زمین را دگرگون کردهاند، زخمهایی که انسان بر خاک گذاشته است. میان این همه فرورفتگی، تپهای کوچک و خاموش کنار امامزادهای گمنام دیده میشود آنقدر معمولی که اگر کسی از راز آن خبر نداشته باشد، شاید حتی نگاهش هم نکند عجیب است گاهی بزرگترین شگفتیهای جهان، هیچ نشانی برای دیده شدن ندارند.
پایین رفتن از نردبان، بالا رفتن در تاریخ است
ورود به مجموعه، از دهانهای انجام میشود که باستانشناسان برای رسیدن به فضای زیرزمینی در سقف ایجاد کردهاند پا که روی نخستین پله میگذاری، نور روز آرامآرام پشت سرت جا میماند.
چند متر بیشتر پایین نمیروی، اما احساس میکنی فاصلهات با جهان بیرون، به اندازه چند قرن شده است هوای خنک، بوی خاک نمخورده، زبری سنگهای تراشخورده و سکوتی که در هیچ غاری نمیتوان مشابهش را پیدا کرد، همزمان به استقبالت میآیند. اینجا تاریکی، ترسناک نیست، سنگین است سنگینیِ زمان را بر شانههایش حمل میکند.
نور چراغ، روی دیوارها میلغزد و رد قلم انسانهایی را آشکار میکند که شاید هفده یا هجده قرن پیش، ساعتهای بیشماری را صرف تراشیدن همین سنگها کردهاند بیآنکه بدانند روزی کسانی از قرن بیستویکم، دست بر همان دیوارها خواهند کشید.
معماری برای زنده ماندن، نه برای دیده شدن دالانها، با دقتی شگفتانگیز در دل خاک شکل گرفتهاند. سقفها درست به اندازه قد یک انسان ارتفاع دارند؛ نه بیشتر، نه کمتر. عرض راهروها میان دو تا سه متر تغییر میکند و کف آنها با سنگهایی پوشیده شده که از رودخانه مجاور آورده شدهاند.
همین سنگها، روایتگر سختترین بخش ساخت این مجموعهاند.باید تصور کرد مردمانی را که بدون ماشین، بدون ابزارهای امروزی، هزاران قطعه سنگ را از بستر رودخانه جدا کرده، بر دوش کشیده و چند متر زیر زمین رساندهاند.
وقتی دست روی این سنگها میگذاری، بیش از آنکه سردیشان را حس کنی، رنج انسان را لمس میکنی، رنجی که تبدیل به معماری شده است.
شهری که هنوز پاسخ پرسشهایش را نداده است
دریچههای کوچک میان اتاقها، تنها پنجره نیستند، نشانه اندیشهاند.هوای جاری در دالانها، چاه عمیق آب، آبشخورها و شبکه منظم فضاها نشان میدهد سازندگان این مجموعه، تنها به کندن زمین فکر نکرده بودند؛ آنها برای زندگی در دل زمین برنامه داشتند.
اما چرا؟این همان پرسشی است که هنوز پاسخ قطعی ندارد، شاید اینجا نیایشگاهی پنهان بوده است، شاید بعدها به پناهگاهی امن تبدیل شده باشد و یا شاید هر دو.
باستانشناسان از دوره اشکانی تا ساسانی، رد زندگی را در این مجموعه یافتهاند، از پیسوزهای فلزی گرفته تا سفالهای رنگارنگ، خمرههای بزرگ، سکههای ایلخانی و صفوی و استخوان حیوانات. اما هیچ نوشتهای پیدا نشده که راز این شهر را کامل فاش کند، همین سکوت تاریخی، ارزش این مجموعه را دوچندان کرده است.
تا امروز حدود هشتاد اتاق از دل خاک بیرون آمده است اما باستانشناسان میگویند این تنها آغاز راه است، وسعت مجموعه نزدیک به پنج هکتار برآورد میشود و بخش بزرگی از آن هنوز زیر زمین باقی مانده، گویی ارزانفود، هر بار تنها گوشهای از حافظه خود را آشکار میکند و بقیه را برای آیندگان نگه میدارد در کمتر محوطهای میتوان چنین احساسی داشت که زیر پاهایت، هنوز تاریخِ کشفنشده خوابیده باشد.
ارزانفود، فقط یک اثر تاریخی نیست، گفتوگویی است با زمان
وقتی دوباره از نردبان بالا میآیی و نور آفتاب صورتت را روشن میکند، چند لحظه طول میکشد تا به زمان حال برگردی، کوههای الوند همانجا ایستادهاند، باد همچنان میان علفها میپیچد و روستا زندگی آرام خود را ادامه میدهد؛ انگار هیچ اتفاقی نیفتاده است.
اما تو میدانی که تنها چند متر پایینتر، شهری وجود دارد که قرنها در تاریکی دوام آورده؛ شهری که نه برای نمایش، بلکه برای زیستن ساخته شده است.ارزانفود را نمیتوان تنها با متر و تاریخ و آمار معرفی کرد.
اینجا، جایی است که انسان، در برابر صبوری زمین، احساس کوچکی میکند شاید به همین دلیل است که وقتی از آن دور میشوی، بیش از آنکه تصویر دالانها در ذهنت بماند، سکوتشان همراهت میآید، سکوتی که هنوز، بعد از نزدیک به دو هزار سال، چیزی از عظمت خود را از دست نداده است.
ارزانفود، فرصتی برای تولد دوباره گردشگری همدان
ارزانفود امروز تنها یک محوطه تاریخی مدفون در دل زمین نیست، ظرفیتی است که میتواند به یکی از قطبهای جدید گردشگری همدان تبدیل شود. قرار گرفتن این شهر زیرزمینی در دامنههای شرقی الوند، در کنار طبیعت بکر روستا، نزدیکی به شهر همدان و پیوند آن با دیگر جاذبههای تاریخی و طبیعی استان، فرصتی فراهم کرده است تا این منطقه از یک مقصد ناشناخته به یک مسیر گردشگری اثرگذار تبدیل شود.
تجربه گردشگران در سالهای اخیر نشان داده است که جاذبههایی مانند شهرهای زیرزمینی، به دلیل ترکیب تاریخ، رمز و راز و تجربه متفاوت حضور در فضایی کمتر دیدهشده، توان جذب گردشگران داخلی و خارجی را دارند. ارزانفود نیز با وسعت قابل توجه، قدمت تاریخی و بخشهای کشفنشده، میتواند به یکی از روایتهای مهم گردشگری تاریخی ایران تبدیل شود به شرط آنکه از مرحله کشف و معرفی عبور کرده و زیرساختهای لازم برای حضور گردشگران در آن فراهم شود.
برای تبدیل ارزانفود به یک مقصد گردشگری پایدار، توسعه مسیر دسترسی، ساماندهی جاده روستا، ایجاد پارکینگ مناسب، امکانات رفاهی، سرویسهای بهداشتی، تابلوهای راهنمای گردشگری و فضای معرفی تاریخچه مجموعه از نخستین نیازهاست. همچنین ایجاد مرکز بازدیدکنندگان، استفاده از راهنمایان آموزشدیده، نورپردازی اصولی داخل مجموعه و طراحی مسیر بازدید ایمن میتواند تجربه حضور گردشگران را ارتقا دهد.
از سوی دیگر، توسعه گردشگری ارزانفود نباید تنها به بازدید از شهر زیرزمینی محدود شود. ظرفیتهای روستا، صنایع دستی، محصولات محلی، غذاهای بومی و طبیعت اطراف میتواند زنجیرهای از فرصتهای اقتصادی برای ساکنان منطقه ایجاد کند و گردشگری را به عاملی برای رونق معیشت روستایی تبدیل کند.
ارزانفود میتواند نمونهای موفق از پیوند میراث فرهنگی و توسعه اقتصادی باشد جایی که تاریخی نزدیک به دو هزار ساله، نه فقط در موزهها و کتابها، بلکه در زندگی امروز مردم منطقه جریان پیدا کند. این میراث خاموش، اگر با برنامهریزی، سرمایهگذاری و نگاه بلندمدت همراه شود، میتواند سکوت هزارساله خود را بشکند و به یکی از صداهای بلند گردشگری همدان در سالهای آینده تبدیل شود.
گزارش از شکوفه رنجبر
انتهای پیام/