به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، 30 هزار مترمکعب پساب تصفیهخانه فاضلاب شهرک قدس تهران در هفته گذشته در بورس انرژی ایران معامله شد. این معامله با ارزشی بیش از 19 میلیارد ریال و قیمت هر مترمکعب 655 هزار و 194 ریال، نخستین معامله پساب در بورس انرژی طی سال جاری بود و گام دیگری در توسعه بازار آبهای نامتعارف به شمار میرود.
تجربهای که از دههها قبل آغاز شد
ایده تبدیل آب و پساب به یک دارایی قابل معامله، موضوع تازهای در اقتصاد جهان نیست. از دهه 1980 میلادی، کشورهایی که با کمبود منابع آب روبهرو بودند، به سمت ایجاد بازارهای آب حرکت کردند. استرالیا، بهویژه در حوضه ماری-دارلینگ (Murray–Darling Basin)، یکی از موفقترین نمونههای تجارت حقابه را ایجاد کرد؛ بازاری که به کشاورزان اجازه میدهد حق استفاده از آب را خرید و فروش کنند و منابع به سمت فعالیتهای با ارزش اقتصادی بالاتر هدایت شود.
در آمریکا نیز ایالتهای غربی مانند کالیفرنیا و کلرادو سالها است از سازوکارهای انتقال و معامله حقابه استفاده میکنند. علاوه بر آن، پروژههای گسترده بازیافت و فروش پساب تصفیهشده برای مصارف صنعتی و کشاورزی در این ایالتها توسعه یافته است.
سنگاپور نیز با پروژه مشهور NEWater توانسته آب بازیافتی را به یکی از منابع پایدار تامین آب صنایع و حتی بخشی از آب شرب تبدیل کند.
در منطقه خاورمیانه نیز برخی کشورها، فاضلاب شهری خود را تصفیه و عمدتا در بخش کشاورزی استفاده میکند؛ این تجربهها نشان میدهد پساب حالا از یک پسماند به کالایی اقتصادی تبدیل شده است.
بورس؛ ابزاری برای شفافیت بازار آب
به باور کارشناسان اقتصاد منابع طبیعی، ورود پساب به بورس، علاوه بر خرید و فروش یک محصول، میتواند سازوکار قیمتگذاری این منبع را شفافتر کند؛ چرا که در معاملات بورسی، قیمت براساس عرضه و تقاضا کشف میشود و امکان انعقاد قراردادهای استاندارد، کاهش رانت، افزایش رقابت و دسترسی برابر متقاضیان فراهم میشود.
از سوی دیگر، ایجاد بازاری رسمی برای پساب میتواند انگیزه سرمایهگذاری در احداث و توسعه تصفیهخانهها را افزایش دهد؛ زمانی که تولیدکننده از وجود بازاری مطمئن برای فروش پساب اطمینان داشته باشد، بازگشت سرمایه نیز قابل پیشبینیتر خواهد بود. این موضوع در شرایطی که ایران با تنش آبی گسترده روبهروست، اهمیت دوچندانی پیدا میکند.
مزایای اقتصادی و زیستمحیطی
از سوی دیگر، تجارت سازمانیافته پساب میتواند آثار متعددی برای اقتصاد و محیط زیست داشته باشد. جایی که کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی، تامین پایدار آب صنایع، کاهش هزینه تامین آب برای واحدهای صنعتی، افزایش بهرهوری مصرف آب و ایجاد درآمد جدید برای شرکتهای آب و فاضلاب از مهمترین مزایای این رویکرد است.
این در شرایطی است که در بسیاری از کشورها، صنایع بزرگ به جای استفاده از آب شیرین، از پساب تصفیهشده بهره میبرند؛ اقدامی که ضمن حفظ منابع آب شرب، هزینه تولید را نیز کاهش میدهد. در ایران نیز صنایعی مانند فولاد، پتروشیمی، نیروگاهها و معادن میتوانند از مهمترین متقاضیان این بازار باشند.
چالشها همچنان پابرجاست
با وجود ظرفیتهای قابل توجه، توسعه بازار پساب در ایران بدون رفع برخی موانع امکانپذیر نخواهد بود. محدود بودن زیرساختهای انتقال پساب، تفاوت کیفیت پساب در شهرهای مختلف، نبود استانداردهای یکپارچه برای مصارف صنعتی، قیمتگذاری یارانهای آب و همچنین محدود بودن تعداد عرضهکنندگان و خریداران، از جمله چالشهایی است که میتواند مانع تعمیق این بازار شود.
از سوی دیگر، موفقیت این بازار نیازمند هماهنگی میان وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیطزیست، بورس انرژی و صنایع بزرگ است؛ و بدون تدوین قراردادهای بلندمدت، توسعه شبکه انتقال و ایجاد مشوقهای سرمایهگذاری، معاملات پساب ممکن است به چند عرضه محدود باقی بماند و به بازاری عمیق و اثرگذار تبدیل نشود.
آغاز یک مسیر
با وجود این، نخستین معامله پساب در بورس انرژی در سالجای را شاید نتوان از نظر حجم، اتفاقی بزرگ دانست؛ اما از منظر سیاستگذاری اقتصادی، این رویداد میتواند نقطه آغاز شکلگیری بازاری باشد که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته سالهاست به یکی از ابزارهای مدیریت منابع آب تبدیل شده است. اگر تجربه جهانی بهدرستی بومیسازی شود و زیرساختهای لازم نیز توسعه یابد، پساب میتواند از یک هزینه زیستمحیطی به یک دارایی اقتصادی و سرمایهای ارزشمند برای اقتصاد ایران تبدیل شود.
مهدی حاجیوند، کارشناس بازار سرمایه
انتهای پیام/