گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم: واکاوی تطبیقی واقعه عاشورا با سایر جنگهای سرنوشتساز در طول تاریخ، جستوجویی است که پژوهشگر را به بنبستی مهم میرساند؛ چراکه یافتن مصداقی مانند این فاجعه، کاری ناممکن به نظر میرسد. حقیقت انکارناپذیر و درخشان تاریخ این است که امام حسین (ع) به عنوان احیاگر دین خدا، آگاهانه و با ارادهای راسخ، خانواده و اهل بیت خود را به قلب میدان جنگ برد و تمام هستی، جان و عزیزان خود را فدای اعتلای کلمه حق کرد.
این سطح از ایثار و جانفشانی در مسیر صیانت از حریم الهی، دلیلی است که مورخان و تاریخپژوهان منصف بر بیسابقه بودن آن اجماع دارند. تا پیش از این، تاریخ شاهد شخصیتی نبود که برای دفاع از دین خدا و احقاق حق، جان، مال و نزدیکان خود را به عنوان سپری مقدس و پیامرسانی زنده به خط مقدم جنگ بیاورد.
البته باید دقت شود که بررسی سیره نبوی نشان میدهد که پیامبر اکرم (ص) در سفرها معمولاً میان همسران خود قرعه میانداختند و تنها یکی را همراه میبردند که این اتفاق بیشترین تناسب را با مقتضیات یک سفر عادی داشت، نه یک جنگ تمامعیار.
اگرچه در برخی نبردهای تاریخ گذشته گزارشهایی مبنی بر همراهی لشکریان با خانوادههایشان وجود دارد، اما بخش عمده این موارد به سپاهیان و اقوامی برمیگردد که در جبهه کفر و با انگیزههای مادی یا قبیلهای میجنگیدند، نه در رکاب اسلام و با انگیزه الهی. از این منظر، همراهی خانواده امام حسین (ع) در کربلا، الگویی بیهمتاست که تاریخ، مانند آن را در فداکاری خانواده برای دفاع از حق ثبت نکرده است.
استنادات تاریخی درباره حضور خانواده در جنگها
با این وجود، برای درک عمیقتر این پدیده، باید به این پرسش بنیادین پرداخت که «آیا همراهی زنان و فرزندان با سپاهیان در نبردهای اعراب یک هنجار تاریخی و رسم مرسوم بوده است یا خیر؟»
پاسخ شایسته به این پرسش، نیازمند پژوهشی عمیق و همهجانبه است که متأسفانه تاکنون به طور مستقل و شایسته مورد واکاوی قرار نگرفته است. با این حال، اشارات پراکنده در منابع تاریخی وجود دارد که از جمله برجستهترین آنها دیدگاه «عباس محمود عقاد»، نویسنده و روشنفکر مصری، در کتاب «حسین (ع)؛ ابوالشهدا» است. عقاد که با وجود تفاوتهای مذهبی، گرایشی آشکار به اهل بیت (ع) دارد و تلاش میکند در تحلیلهای تاریخی خود انصاف را رعایت کرده و یکطرفه به قاضی نرود، یکی از دلایل حضور خانواده سیدالشهدا (ع) را «عادات و سنن اعراب در جنگها» دانسته است. به زعم او، این پدیده در تاریخ نبردهای اعراب سابقه داشته و نمیتوان ادعا کرد که حضور خانواده سپاهیان برای اولین بار در عاشورا رخ داده است.
برای اثبات این مدعا، عقاد به واقعه «جنگ طائف» استناد میکند. در این نبرد، پس از جنگ حنین، پیامبر اکرم (ص) به سمت طائف حرکت کرده و شهر را محاصره کردند. پس از حدود 15 روز محاصره، مدافعان شهر که پشت دیوارهای بلند سنگر گرفته بودند، مجبور به تسلیم شدند. عقاد با استناد به شواهد تاریخی معتقد است که زنان و کودکان طائفی در این محاصره حضور داشتهاند. البته تحلیل دقیقتر نشان میدهد که این حضور، نه از سر انتخاب و ایثار، بلکه به دلیل اجبار و ناچاری بوده است؛ چراکه خانوادههای سپاه کفر در حین جنگ و محاصره شهر، عملاً در دام محاصره گرفتار شده بودند و امکان جدایی از مردان را نداشتند.
حضور همسران پیامبر (ص) در برخی غزوات
از طرف دیگر در تاریخ صدر اسلام نمونههایی از حضور همسران پیامبر (ص) در برخی غزوات هم به چشم میخورد. برای نمونه، حضور عایشه در یکی از نبردها که منجر به وقوع ماجرای «افک» شد، نمونهای است که قرآن کریم نیز صراحتاً به حضور ایشان اشاره کرده و در نهایت با نزول آیاتی، برائت و پاکی ایشان را تأیید کرده است.
بنابراین از حیث صرفِ حضور فیزیکی زنان و کودکان در حاشیه یا متن جنگ، میتوان ردپای استثناهایی را یافت، اما این به آن معنا نیست که ماهیت و هدف این حضور در کربلا با آن موارد قابل مقایسه باشد.
دلیل تأکید امام حسین (ع) بر حضور خانواده در کربلا چه بود؟
نکته بسیار مهم در این میان «چرایی و فلسفه اصرار امام حسین (ع) بر حضور خانواده در کربلا» است. پژوهشگران و محققان برای این پرسش پاسخهای متعددی ارائه کردهاند. عباس محمود عقاد در همان کتاب، با بازگو کردن گفتوگوی امام حسین (ع) با پسرعمویش، عبدالله، که ایشان را از آوردن خانواده برحذر میداشت، به تحلیل این موضوع میپردازد.
عقاد با توجه به صحبتهای امام، مسئله «تعرض دشمن به اهلبیت (ع)» را پیش میکشد و به این نتیجه میرسد که اگر دشمن قصد اسارت و سختگیری بر خاندان پیامبر را داشته باشد، حضور در صحنه جنگ یا غیبت آنان در مدینه تفاوت چندانی در سرنوشت نهایی ایجاد نمیکند. به عبارت دیگر، دشمن میتوانست حتی در مدینه نیز خانواده امام را به اسارت بگیرد و حرمتها را بشکند.
اگرچه این استدلال از منظر تحلیل سیاسی و اجتماعی قابل اعتنا و تأمل است، اما صرفاً یک فرضیه تاریخی از سوی یک نویسنده غیرشیعه محسوب میشود و نمیتواند تمام ابعاد معنوی و راهبردی قیام عاشورا را پوشش دهد.
در مقابل این دیدگاه، تحلیل عمیقتر و مبتنی بر مبانی دینی نشان میدهد که فراتر از ملاحظات امنیتی یا اجتنابناپذیری اسارت، یک «هدف متعالیتر» در میان بوده است.
جهاد تبیین؛ مسئولیتی که بر عهده اسرای کربلا قرار داشت
بر اساس شواهد و قرائن تاریخی و روایی، حضرت سیدالشهدا (ع) به دلیل همان جنبه پیامرسانی، روشنگری و تبلیغی که مد نظر داشتند، اهلبیت را همراه خود بردند. امام حسین (ع) با بصیرتی الهی از عواقب و فرجام این واقعه مطلع بودند و اراده کرده بودند تا پیام عاشورا محدود به صحرای کربلا نماند. آن حضرت میخواستند حقیقت فاجعه و مظلومیت فرزند رسول خدا (ص) به گوش همه مردم و نسلهای آینده برسد.
در آن دوران که رسانهای جز زبان و اشک وجود نداشت، اهل بیت (ع) به عنوان زندهماندگان این نهضت، رسالت سنگین «جهاد تبیین» را بر عهده گرفتند تا با حضور خود در کوفه و شام، چهره واقعی حکومت اموی را افشا کنند و نگذارند خون شهدا در پشت پرده تحریفهای تاریخی گم شود.
بنابراین اگرچه از منظر ظاهری و صرفاً کمی، میتوان رد پای حضور خانوادهها را در بعضی جنگهای تاریخی پیدا کرد، اما از منظر کیفی، انگیزشی و رسالتمحور، واقعه عاشورا و همراهی اهل بیت با امام حسین (ع) نمونهای بیبدیل، منحصربهفرد و تکرارنشدنی در تاریخ بشریت است که تجلیگاه نهایی ایثار در راه خدا و هوشمندی راهبردی در حفظ پیام الهی بوده است.
انتهای پیام/