به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، امید جعفری عضو هیات علمی پژوهشکده علوم انسانی اسلامی در نشست علمی با موضوع الزامات بازدارندگی در جهان بیقاعده؛ بررسی مؤلفههای سخت و نرم که در پژوهشگاه علوم انسانی برگزار شد، با تاکید بر اینکه بازدارندگی در جهان امروز صرفا به توان نظامی محدود نمیشود، امنیت در جهان کنونی را حاصل شبکهای پیچیده از ظرفیتهای اقتصادی، اجتماعی، فناورانه، فرهنگی، رسانهای و دفاعی دانست.
جعفری در ابتدای این نشست با اشاره به تحولات عمیق محیط بینالملل اظهار داشت: جهان معاصر وارد مرحلهای شده که میتوان آن را بیقاعدگی راهبردی نامید، وضعیتی که در آن بسیاری از قواعد تثبیت شده گذشته کارایی خود را از دست دادهاند و مرزهای سنتی میان جنگ و صلح، اقتصاد و امنیت، فناوری و سیاست، رسانه و میدان نبرد، روز به روز کمرنگتر میشود.
وی افزود: اگر در دهههای گذشته قدرت نظامی مهمترین شاخص سنجش امنیت دولتها محسوب میشد، امروز امنیت ملی حاصل تعامل مجموعهای از مؤلفههای درهمتنیده است که هر یک بخشی از قدرت یک کشور را تشکیل میدهند و هیچکدام بهتنهایی قادر به تأمین امنیت پایدار نیستند. همچنین یکی از ویژگیهای اصلی جهان معاصر، فروپاشی مرزهای سنتی میان حوزههای مختلف قدرت است، به طوری که در گذشته، اقتصاد، فرهنگ، سیاست، امنیت و فناوری هر یک در چارچوبی مستقل تحلیل میشدند، اما اکنون این حوزهها چنان در هم تنیدهاند که کوچکترین اختلال در یکی از آنها میتواند سایر بخشها را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، فهم امنیت ملی بدون شناخت این پیوندهای پیچیده و چندلایه امکانپذیر نخواهد بود.
عضو هیات علمی پژوهشکده علوم انسانی اظهار داشت: مفهوم بازدارندگی نیز متناسب با این تحولات دچار دگرگونی شده است. بازدارندگی در جهان بیقاعده تنها به معنای توان پاسخ نظامی نیست، بلکه به ظرفیت یک ملت برای حفظ پایداری، استمرار، ابتکار عمل و مدیریت فشارهای ترکیبی مربوط میشود، ظرفیتی که از همافزایی تمامی ارکان قدرت ملی شکل میگیرد. محدودسازی دسترسی به فناوریهای پیشرفته، اعمال تحریمهای اقتصادی، جنگ شناختی، عملیات رسانهای، حملات سایبری، اخلال در زنجیرههای تأمین و تلاش برای اثرگذاری بر افکار عمومی، همگی به ابزارهایی برای اعمال قدرت تبدیل شدهاند و همین مسئله نشان میدهد که بازدارندگی نیز باید متناسب با ماهیت این تهدیدهای نوین بازتعریف شود. بنابراین، کشوری که تنها بر قدرت سخت تکیه کند، در برابر جنگهای ترکیبی و چندلایه آسیبپذیر خواهد بود و از سوی دیگر، کشوری که صرفاً به ابزارهای نرم دل ببندد نیز توان ایستادگی در برابر تهدیدهای عینی و مستقیم را از دست خواهد داد، پس بازدارندگی جدید، حاصل همافزایی همه ظرفیتهای ملی است.
وی با اشاره به تجربه جمهوری اسلامی ایران در چهار دهه گذشته بیان داشت: ایران یکی از کشورهایی است که بهصورت مستمر با فشارهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و رسانهای مواجه بوده و همین تجربه نشان داده است که امنیت ملی دیگر در پادگانها متوقف نمیشود. هر کارخانهای که چرخه تولید را حفظ میکند، هر دانشگاهی که دانش بومی تولید میکند، هر شرکت دانشبنیانی که وابستگی کشور را کاهش میدهد، هر رسانهای که روایت ملی را تقویت میکند و هر سطحی از اعتماد عمومی که جامعه را در کنار یکدیگر نگه میدارد، بخشی از منظومه بازدارندگی کشور محسوب میشود، و همین امر نشان میدهد که، امنیت، پیش از آنکه محصول تجهیزات باشد، نتیجه سازمانیافتگی قدرت ملی است.
این استاد دانشگاه در ادامه اقتصاد را یکی از ارکان اصلی امنیت ملی توصیف کرد و بیان داشت: در جهان بیقاعده، اقتصاد دیگر حوزهای مستقل از امنیت نیست. همچنین قدرت اقتصادی صرفاً به معنای رشد تولید ناخالص داخلی یا افزایش شاخصهای مالی نیست، بلکه توانایی حفظ چرخه تولید، تأمین نیازهای اساسی، توسعه فناوریهای راهبردی، کاهش وابستگی و تابآوری در برابر فشارهای خارجی را نیز شامل میشود، و اقتصادی که در شرایط بحران نیز بتواند به حرکت خود ادامه دهد، نه تنها رفاه عمومی ایجاد میکند، بلکه هزینه هرگونه فشار خارجی را نیز افزایش میدهد و همین افزایش هزینه، یکی از مهمترین کارکردهای بازدارندگی به شمار میرود.
امید جعفری در بخش دیگری از سخنان خود، سرمایه اجتماعی را همسنگ قدرت نظامی دانست و اظهار داشت: جامعهای که از اعتماد، مشارکت، همبستگی و احساس تعلق برخوردار باشد، ظرفیت عبور از پیچیدهترین بحرانها را خواهد داشت. تجربههای تاریخی نیز نشان میدهد بسیاری از دولتها نه در میدان نبرد، بلکه بر اثر فرسایش انسجام داخلی دچار بحران شدهاند. از این رو، هر اندازه فاصله میان دولت و ملت کاهش یابد و مشارکت عمومی در حل مسائل ملی افزایش پیدا کند، توان بازدارندگی کشور نیز تقویت خواهد شد؛ زیرا امنیت پایدار بدون حضور و همراهی مردم معنا پیدا نمیکند.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی با اشاره به اهمیت حکمرانی کارآمد خاطرنشان کرد: حکمرانی، حلقه اتصال همه مؤلفههای قدرت ملی است. هر اندازه نظام تصمیمگیری از انسجام، سرعت، شفافیت و قدرت حل مسئله بیشتری برخوردار باشد، امکان بهرهگیری از ظرفیتهای اقتصادی، علمی، فرهنگی و دفاعی نیز افزایش خواهد یافت و در مقابل، ضعف در حکمرانی میتواند حتی بزرگترین ظرفیتهای ملی را نیز با کاهش کارآمدی مواجه سازد.
وی در ادامه این نشست به نقش فناوری در معماری جدید بازدارندگی پرداخت و اظهار داشت: رقابت قدرتها دیگر صرفاً بر سر شمار تجهیزات نظامی نیست، بلکه بر سر تسلط بر هوش مصنوعی، امنیت سایبری، زیرساختهای دیجیتال، زیستفناوری، صنایع پیشرفته و اقتصاد دانشبنیان جریان دارد. پس کشوری که در این حوزهها وابسته باشد، حتی اگر از توان دفاعی قابل توجهی برخوردار باشد، همچنان در معرض فشارهای مستمر قرار خواهد گرفت.
این استاد دانشگاه افزود: توسعه علمی و فناوری کشور باید بخشی از راهبرد امنیت ملی تلقی شود. البته نقش دانشگاهها در این مسیر بسیار مهم است، چرا که دانشگاهها صرفاً محل آموزش نیستند، بلکه کانون تولید اندیشه، فناوری و راهحل برای مسائل راهبردی کشور به شمار میروند، هر اندازه ارتباط میان دانشگاه، صنعت، شرکتهای دانشبنیان و مراکز تصمیمسازی تقویت شود، ظرفیت کشور برای مواجهه با بحرانهای آینده نیز افزایش خواهد یافت.
جعفری در ادامه نشست با اشاره به کارکردهای نوین دیپلماسی اظهار داشت: دیپلماسی در جهان بیقاعده تنها ابزار مدیریت روابط سیاسی نیست، بلکه به یکی از مؤلفههای افزایش قدرت ملی تبدیل شده است. توسعه همکاریهای منطقهای، تنوعبخشی به شرکای اقتصادی، حضور فعال در ترتیبات نوظهور بینالمللی و کاهش وابستگی به ساختارهای انحصاری جهانی، بخشی از فرآیند تقویت بازدارندگی محسوب میشود. از این رو، هر اندازه شبکه تعاملات یک کشور گستردهتر، متوازنتر و هوشمندانهتر باشد، امکان اعمال فشارهای یکجانبه علیه آن نیز کاهش پیدا خواهد کرد. همچنین، مهمترین تحول عصر حاضر انتقال بخشی از میدان بازدارندگی به عرصه شناخت و روایت است، چرا که جنگها پیش از آنکه در میدان نظامی آغاز شوند، در ذهن انسانها شکل میگیرند و به همین دلیل نبرد روایتها به یکی از اصلیترین عرصههای رقابت قدرتها تبدیل شده است.
وی افزود: رسانه، فرهنگ، هنر، آموزش و تولید روایت معتبر دیگر صرفاً فعالیتهایی فرهنگی نیستند، بلکه بخشی از زیر ساخت امنیت ملی محسوب میشوند. تصویرسازی از قدرت یا ضعف یک کشور، امید یا ناامیدی جامعه و تقویت یا تضعیف اعتماد عمومی، تأثیر مستقیمی بر معادلات امنیتی دارد. این نشان دهندهی این است که هر ملتی که روایت خود را واگذار کند، بخشی از قدرت بازدارندگی خویش را نیز از دست خواهد داد.
این پژوهشگر حوزه علوم ارتباطات همچنین امید اجتماعی را یکی از عناصر مهم بازدارندگی دانست و خاطرنشان کرد: جامعهای که نسبت به آینده امیدوار باشد، در برابر فشارهای خارجی ظرفیت بیشتری برای مقاومت خواهد داشت، اما اگر ناامیدی بر فضای عمومی غلبه کند، دشمن بدون نیاز به رویارویی مستقیم نیز میتواند بخشی از اهداف خود را دنبال کند. به همین دلیل، تقویت امید، اعتماد و سرمایه اجتماعی باید بخشی از راهبرد امنیت ملی تلقی شود.
امید جعفری در پایان این نشست بیان داشت: آینده بازدارندگی ایران در افزایش یک مؤلفه خاص خلاصه نمیشود، بلکه در هماهنگی و همافزایی تمامی مؤلفههای قدرت ملی نهفته است. قدرت دفاعی، اقتصاد پویا، فناوری پیشرفته، سرمایه اجتماعی، حکمرانی کارآمد، دیپلماسی هوشمند و اقتدار فرهنگی اضلاع یک معماری واحد را تشکیل میدهند و حذف یا تضعیف هر یک از این اضلاع، کل سازه امنیت ملی را آسیبپذیر خواهد کرد. از این رو، تفاوت اصلی میان انباشت قدرت و معماری قدرت در همین نکته نهفته است، به این صورت که، انباشت قدرت مجموعهای از امکانات پراکنده است، اما معماری قدرت، نظامی هماهنگ برای تبدیل ظرفیتهای ملی به امنیت پایدار به شمار میرود. بنابراین، آینده رقابتهای جهانی متعلق به کشورهایی است که بتوانند همه ظرفیتهای مادی و معنوی خود را در قالب یک منظومه منسجم سازماندهی کنند و بازدارندگی دیگر صرفاً توان پاسخ به تهدید نیست، بلکه هنر ساختن نظمی درونی است که هر تهدید بیرونی را از دستیابی به هدف خود بازدارد.
انتهای پیام/