به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، منطقه قفقاز جنوبی به عنوان یک گلوگاه استراتژیک در تقاطع منابع غنی انرژی و مسیرهای حیاتی ترانزیتی قرار گرفته است. شبکههای درهمتنیده خطوط لوله نفت و گاز، خطوط راهآهن و شریانهای انتقال نیروی برق، این منطقه حساس را به جریانهای تجارت جهانی و انرژی متصل کرده است.
این زیرساختهای کلان نهتنها موتور محرک توسعه اقتصادی به شمار میروند، بلکه تعیینکننده سطح روابط دیپلماتیک و ثبات پایدار در میان کشورهای پیرامونی هستند.
در همین راستا، «توافقنامه میان دولت جمهوری آذربایجان و دولت گرجستان در خصوص تامین انرژی الکتریکی گرجستان و ترانزیت برق از طریق قلمرو این کشور» که در تاریخ 18 می در باکو به امضا رسید و با فرمان 9 جولای الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان به تایید نهایی رسید، از اهمیت راهبردی برخوردار است.
این توافقنامه جامع که برای یک دوره 20 ساله تدوین شده است، سازوکار صادرات مستقیم برق جمهوری آذربایجان و همچنین ترانزیت آن از خاک گرجستان (بهویژه به مقصد ترکیه) را تنظیم و قانونمند میکند. این سند، به عنوان بخش لاینفک و مکمل همکاریهای پیشین در حوزههای مبادلات گاز، نفت و ترانزیت ریلی، عنصر حیاتی در یک پکیج جامع انرژی و ترانزیت به شمار میآید.
این اقدام استراتژیک، ضمن تقویت پایههای امنیت انرژی در قفقاز جنوبی، میتواند مکانیزم ارتباطی و پیونددهنده نوینی را برای همگرایی و ادغام منطقهای خلق کند.
مفاد راهبردی توافقنامه و دستاوردهای اقتصادی
این پیمان دوجانبه، تضمینکننده تامین پایدار و مستمر جریان برق از سوی جمهوری آذربایجان به گرجستان و همچنین انتقال این انرژی از طریق زیرساختهای اراضی گرجستان به سوی کشورهای ثالث، به ویژه جمهوری ترکیه است.
اگرچه در حال حاضر نیز ظرفیتهای زیرساختی مشخصی نظیر «پل انرژی جمهوری آذربایجان-گرجستان-ترکیه» (AGT Power Bridge) در حال بهرهبرداری است، اما این توافقنامه جدید، روابط مذکور را در یک چارچوب حقوقی و قانونی بلندمدت تثبیت کرده و بستر لازم را برای افزایش چشمگیر حجم تبادلات فراهم میآورد.
از منظر اقتصاد سیاسی، دستاوردهای این توافق برای باکو بسیار چندوجهی و گسترده است. درآمدهای ارزی جدید حاصل از صادرات، از سیاست تنوعبخشی به درآمدهای بخش انرژی حمایت قاطع میکند؛ چرا که جمهوری آذربایجان همگام با توسعه شتابان منابع انرژی تجدیدپذیر (نظیر نیروگاههای خورشیدی و بادی)، پتانسیل صادرات برق خود را به شدت افزایش میدهد. علاوه بر این، فرصتهای مالی قابلتوجهی نیز از طریق دریافت حق ترانزیت و تعرفههای عبور انرژی برای این کشور ایجاد خواهد شد.
از سوی دیگر، مهمترین و حیاتیترین دستاورد برای دولت تفلیس، تنوعبخشی به منابع تامین انرژی است. گرجستان در حال حاضر نیز بخش مهمی از نیاز مصرفی خود را از طریق واردات از جمهوری آذربایجان تامین میکند؛ اما این قرارداد بلندمدت، وابستگی یادشده را بسیار پیشبینیپذیرتر و باثباتتر ساخته و در عین حال، به تفلیس کمک میکند تا وابستگی سنتی خود به منابع انرژی روسیه را به حداقل برساند.
هرچند ظرفیتهای فنی خطوط انتقال فعلی پاسخگوی حجم مشخصی از تبادلات هستند، اما هرگونه افزایش بالقوه در صادرات، مستقیماً به نوسازی و مدرنیزاسیون زیرساختها گره خورده است. در نتیجه اجرای این توافق، همکاریهای نهادی میان شرکتهای انرژی دو کشور عمیقتر شده و مسیر برای اجرای پروژههای سرمایهگذاری کلان هموارتر می شود.
البته باید در نظر داشت که سود واقعی و خالص این طرحها، در گرو حجم نهایی تبادلات، مکانیزمهای قیمتگذاری و شرایط حاکم بر بازار خواهد بود. به عنوان مثال، نوسانات فصلی (با توجه به وابستگی گرجستان به انرژیهای برقآبی) و یا تغییرات جهانی در قیمت انرژی میتواند بر بازدهی اقتصادی این طرحها تاثیر مستقیم بگذارد.
پیامدهای ژئوپلیتیک و تقویت همگرایی در «کریدور میانی»
کارشناسان معتقدند که شراکت استراتژیک و اتحاد راهبردی میان باکو و تفلیس با امضای این سند در حوزه انرژی بیش از پیش مستحکم خواهد شد. سالها همکاری موفق در پروژههای عظیم نفت، گاز و کریدورهای حملونقل (از جمله خط لوله باکو-تفلیس-جیحان، خط لوله گاز قفقاز جنوبی و راهآهن باکو-تفلیس-قارص) اکنون با ورود به حوزه حیاتی صادرات برق، وارد مرحله تکاملی خود میشود.
از دیدگاه مقامات دولتی دو کشور، این ابزار نه تنها سطح اعتماد متقابل را ارتقا میدهد، بلکه منجر به اتخاذ مواضع مشترک و واحد در برابر بازیگران ثالث در محیط بینالملل می شود.
در سطح کلانتر، این توافقنامه میتواند ضریب اطمینان و اعتبار مسیرهای انرژی و تجارت را در چارچوب «کریدور میانی» (کریدور شرق-غرب) به طور چشمگیری افزایش دهد. باید توجه داشت که دایره شمول کریدور میانی، صرفاً محدود به ترانزیت کالا و بار نیست، بلکه شبکههای انتقال انرژی را نیز در بر میگیرد. تامین پایدار و ترانزیت مطمئن برق، جذابیت کلی این شاهراه ارتباطی را مضاعف کرده و یک چشمانداز اقتصادی پیشبینیپذیر برای سرمایهگذاران و شرکای بینالمللی ترسیم میکند.
طرحهای بلندپروازانه جمهوری آذربایجان برای صادرات انرژی پاک و سبز (نظیر پروژه احداث کریدور انرژی سبز به مقصد رومانی و مجارستان) میتواند با بهرهگیری از چارچوب ترانزیتی همین قرارداد، مسیر خود را برای دسترسی به بازارهای وسیعتر اروپایی هموار سازد.
در این میان، پیوند این تحولات با استراتژی کلان آمریکا در قفقاز جنوبی نیز کاملاً مشهود است. واشنگتن همواره از سیاست کاهش وابستگی استراتژیک به روسیه حمایت کرده است. تقویت پایههای امنیت انرژی گرجستان نیز دقیقاً در راستای همین دکترین قرار دارد.
در عین حال، این گام نشاندهنده مدلی مبتنی بر همکاریهای سازنده اقتصادی است که به جای برهم زدن توازن قوای منطقهای، به دنبال تامین منافع مشترک است.
چشمانداز اتصال ارمنستان؛ پتانسیلها و ریسکهای پیشرو
با توجه به پیشرفتهای اخیر در روند مذاکرات صلح قفقاز، احتمال بسط و گسترش همکاریهای منطقهای در بخش انرژی الکتریکی قوت گرفته است. زیرساختهای ارتباطی که بر بستر این قرارداد شکل میگیرد، میتواند در آینده به عنوان یک الگوی موفق برای ترانزیت برق از طریق ارمنستان و یا تعریف پروژههای مشترک منطقهای با ایروان مورد استناد قرار گیرد.
در صورت نهایی شدن توافق صلح، بازگشایی مرزهای مسدود شده و احیای اعتماد سیاسی میان طرفین، همگامسازی شبکههای برق منطقهای در یک چارچوب سهجانبه یا چندجانبه، قادر است روند همگرایی اقتصادی در قفقاز را با شتابی بیسابقه به پیش براند. چنین رویدادی، فراتر از ابعاد تجاری و تبادل انرژی، نقش یک لنگرگاه ثباتساز را در معماری امنیتی منطقه ایفا خواهد کرد.
با این حال، تحقق این پتانسیل عظیم نیازمند اراده قاطع سیاسی، ارتقای ظرفیتهای فنی و تزریق سرمایههای کلان است. انطباق استانداردهای فنی شبکهها، احداث خطوط جدید انتقال نیرو و یا بهینهسازی زیرساختهای فرسوده موجود، زمانبر بوده و منابع مالی هنگفتی را میطلبد.
در کنار این فرصتها، ریسکها و تهدیدات جدی نیز در کمین این روند قرار دارند؛ تضعیف اراده سیاسی دولتها، بروز چالشهای پیچیده فنی و مهمتر از همه، مداخله و کارشکنی بر مبنای منافع بازیگران ثالث، میتواند این قطار توسعه را متوقف کند. اما فرصت طلایی در این واقعیت نهفته است که دیپلماسی انرژی، با خلق وابستگی متقابل اقتصادی، میتواند به عنوان موتور محرکی قدرتمند برای پیشبرد روند صلح عمل کند. یکپارچگی شبکههای انرژی، پتانسیل آن را دارد که قفقاز جنوبی را از یک کانون بحران، به منطقهای یکپارچه، درهمتنیده و رقابتپذیر در عرصه جهانی مبدل سازد.
انتهای پیام/