به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، تحرکات دیپلماتیک آمریکا در منطقه آسیای مرکزی وارد فاز جدیدی شده است؛ جایی که واشنگتن تلاش میکند با استفاده از ابزارهای اقتصادی و امنیتی، نفوذ خود را در حیاط خلوت روسیه و چین گسترش دهد.
در همین راستا، «مارکو روبیو» وزیر امور خارجه آمریکا، در 30 ژوئن با «سراجالدین مهرالدین» وزیر امور خارجه تاجیکستان در واشنگتن دیدار و گفتگو کرد. روبیو از این فرصت برای اعمال فشار جهت گسترش همکاریهای تجاری در زمینه مواد معدنی حیاتی و همچنین تعمیق همکاریهای امنیتی و ضد تروریسم استفاده کرد.
وزیر خارجه آمریکا در فضای مجازی نیز این نشست را بر محور مواد معدنی و تروریسم بازتاب داد. در همان روز، دو دولت رایزنیهای دوجانبه سالانه خود را برگزار کردند که نخستین نشست در دولت دوم ترامپ و به اذعان وزارت خارجه آمریکا، شروعی دوباره پس از یک وقفه چهار ساله به شمار میرود.
آنتیموان؛ هدف پنهان و استراتژیک واشنگتن در دوشنبه
اگرچه بیانیه طرف تاجیکستانی درباره این دیدار بسیار گستردهتر بود و حوزههای تجارت، سرمایهگذاری، انرژی، زیرساختهای حملونقل و اقتصاد دیجیتال را در کنار عبارات مرسوم درباره مبارزه با افراطگرایی و جنایات فراملی در بر میگرفت؛ اما منافع واقعی واشنگتن بسیار محدودتر و ملموستر است: عنصر حیاتی «آنتیموان».
این فلز استراتژیک برای سختسازی مهمات نظامی، ساخت نیمههادیها و مواد بازدارنده شعله استفاده میشود و در چندین کاربرد دفاعی، هیچ جایگزین آسانی برای آن وجود ندارد.
تاجیکستان دومین تولیدکننده بزرگ آنتیموان در جهان است و تقریباً یکچهارم از کل تولید جهانی این ماده را به خود اختصاص داده است. ذخایر آنتیموان این کشور در رتبه سوم جهان قرار دارد و این در حالی است که تا کنون تنها 6 درصد از خاک تاجیکستان تحت نقشهبرداریهای زمینشناسی قرار گرفته است.
جنگ سرد معدنی؛ چین شریانهای آمریکا را قطع میکند
در دسامبر 2024، چین که بازار جهانی این ماده را در انحصار خود دارد، صادرات آنتیموان به آمریکا را ممنوع کرد؛ کشوری که سالانه بین 20 تا 25 هزار تن آنتیموان وارد میکند و بخش عمده آن پیش از این از سوی تامینکنندگان چینی تامین میشد.
در پی این اقدام پکن، قیمت این فلز حیاتی تقریباً دو برابر شد. برای دولتی در واشنگتن که زنجیرههای تامین مواد معدنی را در اولویت برنامههای خود قرار داده، دوشنبه ناگهان به مهرهای حیاتی تبدیل شده است؛ هرچند آمریکا تنها خریدار این بازار نیست و اتحادیه اروپا نیز در حال حاضر بیش از نیمی از آنتیموان خود را از تاجیکستان تامین میکند و به دنبال جذب همین منابع است.
نگاهی به تاریخچه روابط دو کشور نشان میدهد که آمریکا همواره نگاهی ابزاری به این منطقه داشته است. اگرچه واشنگتن نزدیک به 35 سال پیش استقلال تاجیکستان را به رسمیت شناخت، اما در بخش نخست قرن حاضر، آمریکا و متحدانش در ناتو، آسیای مرکزی را عمدتاً به عنوان یک سکوی لجستیکی برای جنگ در افغانستان میدیدند.
نتیجه این نگاه، شکلگیری «شبکه توزیع شمالی»، کمکهای امنیتی غیرمرگبار و ایجاد یک پایگاه فرانسوی در فرودگاه دوشنبه بود که تا سال 2014 کاملاً تخلیه شد؛ در همان سال، آمریکا پایگاه خود در قرقیزستان همسایه را نیز ترک کرد.
از خلاء امنیتی ناشی از خروج آمریکا تا تنوعبخشی اجباری به مسیرهای تجاری
پلتفرم «C5+1» که در سال 2015 توسط جان کری، وزیر وقت امور خارجه آمریکا در دولت اوباما پایهگذاری شد، هدفش تعامل با منطقه فراتر از پرونده افغانستان بود، اما برای یک دهه خروجی ملموسی نداشت.
در این میان، جنگ روسیه در اوکراین و تحریمهای ناشی از آن، بیش از هر ابتکار عمل آمریکایی، جذابیت واشنگتن را احیا کرد؛ چرا که این بحران منجر به تغییر مسیرهای تجاری شد و کشورهای آسیای مرکزی را به سمت تنوعبخشی به شرکای خود سوق داد.
نشست سران دهمین سالگرد C5+1 در نوامبر 2025، دومین گردهمایی از این دست در سطح سران کشورها بود. اما نشست سال 2025 نخستین نشستی بود که هر پنج رئیسجمهور آسیای مرکزی را به کاخ سفید آورد.
برای دوشنبه، این نشست دستاوردهای ملموسی داشت: بیش از 3 میلیارد دلار قرارداد تجاری میان شرکتهای آمریکایی و تاجیکستانی، در کنار میلیاردها دلار توافق دیگر با سایر کشورهای آسیای مرکزی.
پل کاپور، معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی، از نقش تاجیکستان در امنیت مرزها تمجید کرد و دوشنبه با میزبانی مجمع تجاری آتی B5+1 موافقت کرد. با این حال، علیرغم تمام این تفاهمنامهها، آمریکا و تاجیکستان هنوز حتی یک قرارداد رسمی برای خرید آنتیموان امضا نکردهاند؛ یعنی همان ماده معدنی که در صدر دستور کار واشنگتن قرار دارد.
سایه سنگین چین و روسیه بر تاجیکستان؛ سهم ناچیز 2 درصدی آمریکا
واقعیتهای اقتصادی منطقه نشان میدهد که چین اکثریت مجوزهای استخراج معدن را در تاجیکستان در اختیار دارد و بخش عمدهای از آنچه از زمین استخراج میشود را خریداری میکند؛ روسیه نیز مابقی آن را به خود اختصاص میدهد.
بزرگترین عملیات استخراج آنتیموان در مجتمع «کونچوچ» متعلق به شرکت «تالکو گولد» (TALCO Gold)، یک سرمایهگذاری مشترک با شریک چینی است و خروجی آن به سمت شمال و شرق حرکت میکند، نه غرب. آمریکا تنها 2.1 درصد از صادرات مواد معدنی حیاتی آسیای مرکزی را به خود اختصاص داده است.
تاجیکستان دلایل خاص خود را برای حرکت محتاطانه دارد. در اکتبر گذشته، این کشور میزبان ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه بود و 16 توافقنامه برای تعمیق اتحاد با مسکو امضا کرد؛ کشوری که حدود 1.2 میلیون کارگر مهاجر تاجیک در آن مشغول به کار هستند و حوالههای ارزی آنها معادل یکسوم تولید ناخالص داخلی (GDP) تاجیکستان است.
چند روز پیش از دیدار روبیو، قزاقستان به عنوان نخستین پایتخت آسیای مرکزی به بلوک «پکس سیلیکا» (Pax Silica) به رهبری آمریکا پیوست؛ بلوکی که برای خارج کردن مواد معدنی حیاتی، نیمههادیها و زیرساختهای هوش مصنوعی از مدار چین ایجاد شده است. اما تاجیکستان که دارنده همان ماده معدنی است که این ابتکار عمل برای تامین آن طراحی شده، عضو آن نیست.
گشایش روابط تاجیکستان با آمریکا، در حال حاضر تنها به یک بیانیه، یک تفاهمنامه بهداشتی و یک دعوتنامه مجمع تجاری محدود میشود، در حالی که شریان حیاتی آنتیموان همچنان به سمت چین روان است.
انتهای پیام/