به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، تنش دیپلماتیک اخیر میان جمهوری آذربایجان و روسیه که به نظر میرسید در ماه آوریل پس از موافقت مسکو با پرداخت غرامت بابت سقوط هواپیمای مسافربری آذربایجان در قزاقستان فروکش کرده، وارد فاز جدیدی شده و پیامدهای آن اکنون فراتر از منطقه قفقاز جنوبی امتداد یافته است.
وزارت امور خارجه جمهوری آذربایجان، «میخائیل اودوکیموف» سفیر روسیه در باکو را احضار و یادداشت اعتراض رسمی را به وی تسلیم کرد. باکو مدعی است که پهپادهای روسی به یک جایگاه سوخت متعلق به شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار) در منطقه میکولایف اوکراین حمله کردهاند.
وزارت امور خارجه آذربایجان تصریح کرد که حمله به تأسیسات سوکار در اوکراین یک حادثه منحصر به فرد نبوده و به حملات قبلی به ایستگاه کمپرسور توزیع گاز و انبار نفت این شرکت در اودسا و همچنین آسیبهای قبلی به ساختمان سفارت آذربایجان در کییف اشاره کرد.
کنفرانس شوشا؛ پالسهای ضد روسی باکو و غیبت معنادار آسیای مرکزی
همزمان با این تنشهای دیپلماتیک، شهر شوشا در قرهباغ میزبان یک کنفرانس بینالمللی بود که شرکتکنندگان در آن به بررسی آنچه «سیاست استعماری روسیه»، «نسلکشی چرکسها» و وضعیت خلقهای غیرروسی در فدراسیون روسیه مینامیدند، پرداختند.
بیانیه پایانی این کنفرانس از روسیه خواست تا سیاستهای نژاد پرستانه خود را کنار بگذارد. کارشناسانی از آذربایجان، آمریکا، فرانسه، لیتوانی، لهستان، جمهوری چک، آلمان، رژیم صهیونیستی، ترکیه و گرجستان در این کنفرانس حضور داشتند؛ اما هیچیک از جمهوریهای آسیای مرکزی نمایندهای به این نشست اعزام نکردند.
این غیبت بسیار معنادار بود. دولتهای آسیای مرکزی اگرچه ممکن است در برخی حوزهها فاصله خود را با مسکو حفظ کنند، اما همچنان تمایلی به مشارکت در ابتکارات سیاسی آشکارا ضد روسی ندارند. برای قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان، مسئله اصلی این است که تا چه حد میتوانند بدون برانگیختن خشم و فشارهای روسیه، گام بردارند.
کریدور میانی؛ پیوند ژئوپلیتیک قفقاز و آسیای مرکزی
برای کشورهای آسیای مرکزی، این تنشها یک منازعه دوردست در قفقاز جنوبی نیست. جمهوری آذربایجان اکنون به حلقه مرکزی در مسیرهای غربی تبدیل شده که قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و قرقیزستان تلاش دارند آنها را به عنوان جایگزینهایی برای خاک روسیه تقویت کنند.
«کریدور میانی» از چین آغاز شده، از آسیای مرکزی عبور میکند، از دریای خزر میگذرد و از طریق آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل میشود. بنابراین، هرگونه وخامت در روابط باکو و مسکو، پیامدهای عملی مستقیمی بر ترانزیت، انرژی و فضای مانور دیپلماسی آسیای مرکزی خواهد داشت.
نخستین گسست جدی در روابط باکو و مسکو پس از آن رخ داد که پرواز خطوط هوایی آذربایجان (آذال) در مسیر باکو به گروزنی، در دسامبر 2024 هدف پدافند هوایی روسیه قرار گرفت و سقوط کرد.
روابط دو کشور در ژوئن 2025 با بازداشت آذربایجانیتبارها در یکاترینبورگ و پلمب دفاتر اسپوتنیک در باکو تیرهتر شد. اگرچه در آوریل 2026 مسکو با پرداخت غرامت موافقت کرد، اما حملات اخیر به تأسیسات سوکار نشان داد که باکو نگاه متفاوتی به روند مناسبات دارد.
دیپلماسی یادداشت اعتراض و واکنشهای داخلی در باکو
«راسیم مصابیگف»، نماینده مجلس جمهوری آذربایجان، در این رابطه به خبرنگاران گفت: «ما سفیر روسیه را احضار و یادداشت اعتراض تسلیم کردیم. بعید میدانم مسکو رفتار خود را تغییر دهد، اما آذربایجان آنچه را که در رویههای دیپلماتیک لازم بود، انجام داد. من معتقد نیستم این اتفاق به این دلیل رخ داده که تأسیسات متعلق به آذربایجان بوده است؛ اگر متعلق به قزاقستان هم بود، احتمالاً همین اتفاق میافتاد. با توجه به حملات گسترده روسیه به زیرساختهای غیرنظامی، شاید جنجال بزرگ به راه انداختن صرفاً برای خسارات مادی چندان مناسب نباشد؛ با این حال، آنچه باید گفته میشد، گفته شد.»
این اعتراض دیپلماتیک نباید برای مسکو غافلگیرکننده بوده باشد. دو هفته قبل از آن، دادگاهی در آذربایجان هشت شهروند روس را به اتهام قاچاق کلان مواد مخدر به حبس محکوم کرده بود؛ افرادی که بازداشت آنها در جریان تنشهای سال 2025 صورت گرفته بود و پرونده آنها به نماد دیگری از اختلافات سیاسی تبدیل شد.
ترانزیت ریلی به ارمنستان و اهداف ژئوپلیتیک بازیگران فرامنطقهای
مسکو تاکنون واکنش علنی به این اقدام دیپلماتیک باکو نشان نداده است. تشدید تقابل به نفع روسیه نیست؛ چرا که جمهوری آذربایجان مسیر ترانزیت ریلی کلیدی برای صادرات روسیه به ارمنستان (شامل غلات، کود و زغالسنگ) است. دقیقاً در همین نقطه ترانزیتی است که قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی به هم میرسند. اختلال در ترانزیت ریلی روسیه-آذربایجان مستقیماً کریدور میانی را تهدید نمیکند، اما به دولتهای آسیای مرکزی یادآوری میکند که تمامی مسیرهای غربی از دل یک ژئوپلیتیک پرمنازعه عبور میکنند.
به نظر میرسد محرک عمیقتر این تنشها، افزایش تحرکات اتحادیه اروپا و آمریکا در منطقه است. «اورسولا فون در لاین»، رئیس کمیسیون اروپا، با سفر به باکو از کمک 200 میلیون یورویی برای پروژههای ترانزیتی و انرژی قفقاز خبر داد.
از سوی دیگر، واشنگتن نیز پالسهای خود را ارسال کرده است؛ دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از کشورهای آذربایجان، قزاقستان و ازبکستان برای شرکت در اجلاس سران جی-20 در میامی (دسامبر 2026) دعوت به عمل آورده است.
دولتهای آسیای مرکزی بعید است راه باکو را در تقابل آشکار با مسکو دنبال کنند؛ چرا که وابستگیهای اقتصادی، بازار کارگران مهاجر و همکاریهای امنیتی مانع بزرگی است. غیبت آنها در کنفرانس شوشا موید همین محتاط بودن است، اما این احتیاط به معنای ایستایی نیست.
کشورهای آسیای مرکزی همانند جمهوری آذربایجان در حال توسعه گزینههای خود از طریق غرب، چین و ترکیه هستند. قفقاز با سرعت و سر و صدای بیشتری حرکت میکند و آسیای مرکزی با احتیاط؛ اما جهت حرکت هر دو روز به روز آشکارتر میشود.
انتهای پیام/