به گزارش خبرگزاری تسنیم از چابهار، در شرایطی که امنیت غذایی، کاهش وابستگی به واردات و حرکت بهسوی کشاورزی دانشبنیان به یکی از اولویتهای اصلی کشور تبدیل شده، دستیابی پژوهشگران ایرانی به فناوریهای نوین تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، میتواند افقهای تازهای را پیشروی بخش کشاورزی بگشاید. در این میان، موفقیت محققان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان در دستیابی به دانش فنی تولید نهال آناناس به روش کشت بافت، گامی مهم در مسیر خودکفایی و توسعه اقتصاد کشاورزی به شمار میرود.
استان سیستان و بلوچستان که سالها با چالشهایی همچون کمآبی، خشکسالیهای پیدرپی و محدودیت در الگوی کشت مواجه بوده، اکنون به یکی از کانونهای امیدبخش کشاورزی نوین کشور تبدیل شده است؛ استانی که ظرفیتهای اقلیمی منحصربهفرد آن، امکان تولید محصولات گرمسیری ارزشمند را فراهم کرده و میتواند نقش مؤثری در تنوعبخشی به تولیدات کشاورزی ایران ایفا کند.
آناناس، میوهای که تا همین چند سال پیش تقریباً بهطور کامل از طریق واردات تأمین میشد، امروز در سایه تلاش پژوهشگران داخلی و بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته زیستی، از مرحله تحقیقات آزمایشگاهی عبور کرده و به آستانه تولید تجاری رسیده است. دستاوردی که نهتنها وابستگی کشور به واردات نهال را کاهش میدهد، بلکه زمینه ایجاد اشتغال، کاهش خروج ارز و توسعه کسبوکارهای نوین کشاورزی را نیز فراهم میسازد.
کارشناسان معتقدند توسعه کشت محصولات گرمسیری در محیطهای کنترلشده، یکی از پاسخهای هوشمندانه به تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع آبی کشور است. از این منظر، تجربه موفق چابهار در ارزیابی و تکثیر ارقام تجاری آناناس، میتواند الگویی برای سایر استانها باشد تا با تکیه بر فناوری، بهرهوری را افزایش داده و مسیر کشاورزی آیندهنگر را هموار کنند.
در همین راستا، ابراهیم سابکی، عضو هیأت علمی و معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم ضمن تشریح جزئیات این موفقیت علمی، از ظرفیتهای تولید نهال آناناس، الزامات توسعه این محصول و چشمانداز پیشروی آن در کشور سخن گفته است؛ چشماندازی که میتواند آغازگر فصل تازهای در کشاورزی دانشبنیان ایران باشد.
دانش فنی تولید نهال آناناس؛ نقطه عطفی برای کشاورزی کشور
تسنیم: مهمترین دستاورد اخیر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان در حوزه کشت آناناس چیست؟
ابراهیم سابکی: خوشبختانه با تلاش همکاران مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان، به دانش فنی تولید نهال آناناس به روش کشت بافت دست یافتهایم؛ دستاوردی که میتواند نقطه عطفی در توسعه این محصول گرمسیری در کشور باشد.
این فناوری امکان تولید نهال سالم، عاری از آلودگی و اصیل را در مدتزمان کوتاهتر و با هزینه کمتر فراهم میکند و از وابستگی کشور به واردات گسترده نهال میکاهد. پیش از این، تامین نهال مورد نیاز توسعه کشت آناناس با محدودیتهایی همراه بود و بخش قابل توجهی از نیاز کشور از طریق واردات تامین میشد، اما اکنون شرایط متفاوت شده و ظرفیت تولید داخلی فراهم آمده است. این موفقیت علاوه بر جنبه علمی، دارای آثار اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی نیز خواهد بود.
کاهش وابستگی ارزی و ایجاد اشتغال در استان
تسنیم: این فناوری چه تاثیری بر اقتصاد کشاورزی کشور خواهد داشت؟
سابکی: در صورت نیاز به ورود ارقام جدید آناناس از خارج کشور، دیگر نیازی به واردات گسترده نهال نخواهد بود و تنها تعداد محدودی گیاه مادری برای تکثیر کافی است. این موضوع از خروج ارز جلوگیری میکند و هزینه تمامشده تولید نهال را به شکل محسوسی کاهش میدهد.
از سوی دیگر، امکان تولید نهال در داخل استان و عرضه آن به سایر نقاط کشور فراهم خواهد شد که میتواند فرصتهای شغلی جدیدی ایجاد کند. این فرآیند علاوه بر کاهش هزینه تامین نهال برای بهرهبرداران، زمینه شکلگیری زنجیرهای جدید از فعالیتهای اقتصادی در منطقه را نیز فراهم میکند.
توسعه آناناس نیازمند آموزش و زیرساخت
تسنیم: پس از دستیابی به دانش فنی، مهمترین نیاز برای توسعه کشت آناناس چیست؟
سابکی: اکنون مهمترین نیاز کشور، توسعه آموزش و ترویج این محصول و فراهم شدن زیرساختهای لازم برای تولید انبوه است. اگرچه دانش فنی تولید نهال حاصل شده، اما بدون حمایت اجرایی و ایجاد زیرساختهای مناسب، توسعه این محصول با دشواری مواجه خواهد شد.
تامین آب، واگذاری زمین مناسب، ارائه تسهیلات برای احداث گلخانه و سایبان و همچنین تسهیل در صدور مجوزها از جمله اقداماتی است که باید مورد توجه دستگاههای اجرایی قرار گیرد. بدون همراهی بخشهای مختلف، تبدیل این دستاورد پژوهشی به یک جریان اقتصادی گسترده امکانپذیر نخواهد بود.
آمادگی مرکز تحقیقات برای آموزش بهرهبرداران
تسنیم: مرکز تحقیقات چه برنامهای برای انتقال دانش به کشاورزان دارد؟
سابکی: در راستای تحقق شعار سال سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با محوریت «آموزش و ترویج»، آمادگی کامل داریم دورههای آموزشی مرتبط با کشت آناناس را برگزار کنیم. این آموزشها شامل مراحل کشت، داشت و برداشت محصول خواهد بود و به شیوههای مختلف ارائه میشود.
برگزاری دورههای حضوری، آموزش مجازی، اجرای روز مزرعه و ایجاد باغهای الگویی از جمله روشهایی است که برای انتقال دانش به بهرهبرداران در نظر گرفته شده است. هدف ما این است که دانش تولید آناناس صرفاً در سطح آزمایشگاه باقی نماند و به عرصه تولید منتقل شود.
از آزمایشگاه تا مزرعه؛ نهال آناناس چگونه تولید میشود؟
تسنیم: فرآیند تولید نهال آناناس به روش کشت بافت چگونه انجام میشود؟
سابکی: این فرآیند از مراحل کشت و پرآوری ریزنمونه در محیط آزمایشگاه آغاز میشود. پس از آن، مرحله ساقهزایی و ریشهزایی گیاهچهها در شرایط کنترلشده انجام میشود تا نهالهای سالم و یکنواخت تولید شوند.
در ادامه، گیاهچهها برای سازگاری به گلخانه منتقل میشوند تا بتوانند با شرایط طبیعی تطبیق پیدا کنند. پس از طی این دوره سازگاری و اطمینان از سلامت و کیفیت نهالها، در اختیار بهرهبرداران قرار میگیرند.
مزیتهای کشت بافت در تولید آناناس
تسنیم: مهمترین مزیتهای این روش چیست؟
سابکی: کاهش هزینه تولید نهال یکی از مهمترین مزایای این فناوری است. همچنین یکنواختی محصول، حذف خطر انتقال آفات و بیماریها و امکان دسترسی متقاضیان به نهال در زمانهای مختلف سال از دیگر مزیتهای این روش به شمار میرود.
نهالهای حاصل از کشت بافت از کیفیت بالاتری برخوردار هستند و مدیریت باغ را برای تولیدکنندگان آسانتر میکنند. به همین دلیل این فناوری در بسیاری از کشورهای پیشرو در تولید آناناس مورد استفاده قرار میگیرد.
ارزیابی موفق مهمترین رقم تجاری آناناس
تسنیم: چه ارقامی از آناناس در چابهار مورد بررسی قرار گرفتهاند؟
سابکی: رقم MD2 که یکی از مهمترین ارقام تجاری آناناس در جهان محسوب میشود، در ایستگاه تحقیقاتی چابهار مورد ارزیابی قرار گرفته است. خوشبختانه این رقم سازگاری مطلوبی با شرایط منطقه نشان داده است.
ظاهر بازارپسند، عملکرد بالا، عطر و طعم مطلوب و تعادل مناسب مواد قندی و اسیدی از مهمترین ویژگیهای این رقم است. همین ویژگیها موجب شده MD2 در بازارهای جهانی جایگاه ویژهای داشته باشد.
مدت زمان تولید آناناس چقدر است؟
تسنیم: آیا تفاوتی میان نهال داخلی و وارداتی از نظر زمان تولید وجود دارد؟
سابکی: خیر. دوره زمانی کاشت تا برداشت آناناس حدود 18 ماه است. از این نظر تفاوتی میان نهالهای تولیدشده در داخل کشور و نمونههای وارداتی وجود ندارد. بنابراین تولید داخلی نه تنها کیفیت مطلوبی دارد، بلکه از نظر زمانبندی نیز کاملاً رقابتی است. این موضوع میتواند انگیزه سرمایهگذاری در این بخش را افزایش دهد.
آناناس؛ گزینهای برای آینده کشاورزی جنوب استان
تسنیم: توسعه آناناس چه نقشی در کشاورزی استان خواهد داشت؟
سابکی: بخش عمده تولیدات گلخانهای استان به محصولاتی مانند خیار اختصاص دارد. آناناس میتواند به تنوعبخشی الگوی کشت جنوب سیستان و بلوچستان کمک کند.
این محصول در محیطهای کنترلشده بهصورت متراکم کشت میشود و با مصرف آب کمتر، بهرهوری آبی بالاتری نسبت به بسیاری از محصولات رایج دارد. بنابراین توسعه آن میتواند هم از منظر اقتصادی و هم از منظر مدیریت منابع آب اهمیت داشته باشد.
تسنیم: آیا آناناس محصولی مقاوم به کمآبی محسوب میشود؟
سابکی: این گیاه نسبت به خشکی مقاومت قابل قبولی دارد، اما برای دستیابی به تولید اقتصادی نیازمند آبیاری است. میزان مصرف آب آن در مقایسه با بسیاری از محصولات گلخانهای کمتر است.
البته نیاز آبی دقیق این گیاه در مراحل مختلف رشد و شرایط اقلیمی متفاوت بوده و همچنان نیازمند بررسیهای بیشتر است. با این حال، نتایج موجود نشان میدهد آناناس میتواند گزینه مناسبی برای توسعه کشاورزی در محیطهای کنترلشده باشد.
زیرساختهای مورد نیاز توسعه آناناس
تسنیم: چه زیرساختهایی برای توسعه این محصول ضروری است؟
سابکی: فراهم کردن بستر مناسب کشت از جمله تأمین پیت پالم از منابع داخلی، ایجاد سایبان، تأمین آب و توسعه واحدهای تولیدی از اولویتهای اصلی است. پس از شکلگیری ظرفیت مناسب تولید، میتوان به ایجاد کارگاههای بستهبندی و فرآوری نیز اندیشید.
در حال حاضر بازار کشور بیشتر بر مصرف تازهخوری متمرکز است، اما در آینده ظرفیت توسعه صنایع وابسته نیز وجود دارد. برنامهریزی مرحلهای برای توسعه زنجیره ارزش این محصول ضروری است.
مزیت آناناس ایرانی نسبت به نمونههای وارداتی
تسنیم: آیا آناناس تولید داخل توان رقابت با نمونههای وارداتی را دارد؟
سابکی: بدون تردید آناناس تولید داخل به دلیل تازگی، کیفیت، عطر و طعم مطلوبتری نسبت به نمونههای وارداتی دارد. محصول وارداتی معمولاً زمان قابل توجهی را در فرآیند حملونقل سپری میکند، اما محصول داخلی تازهتر به دست مصرفکننده میرسد.
در صورت افزایش سطح تولید، میتوان برای توسعه صنایع تبدیلی نیز برنامهریزی کرد. هرچند در افق پنجساله فعلی، نیاز فوری به این صنایع احساس نمیشود.
نقش دانشبنیانها و آینده کشاورزی گرمسیری
تسنیم: نقش مراکز تحقیقاتی و شرکتهای دانشبنیان در این موفقیت چیست؟
سابکی: رسالت مراکز تحقیقاتی، انجام پژوهشهای کاربردی برای رفع نیازهای بخش کشاورزی است. همکاری با شرکتهای دانشبنیان میتواند روند انتقال فناوری و تجاریسازی دستاوردهای پژوهشی را تسریع کند.
این تعامل، فاصله میان پژوهش و تولید را کاهش میدهد و زمینه بهرهبرداری اقتصادی از یافتههای علمی را فراهم میسازد.
تجربه موفق چابهار؛ الگویی برای کشور
تسنیم: آینده کشت آناناس در ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
سابکی: با توجه به تغییرات اقلیمی، حرکت به سمت تولید محصولات در محیطهای کنترلشده ضرورتی اجتنابناپذیر است. مدیریت دما، کاهش مصرف آب و افزایش بهرهوری از مهمترین مزایای این رویکرد محسوب میشود.
توسعه محصولات گرمسیری باید بر اساس مطالعات اقلیمی و اقتصادی انجام شود، اما بسیاری از استانهای کشور ظرفیت تولید محصولاتی مانند آناناس، موز و پاپایا را در این شرایط دارند. تجربه موفق چابهار میتواند الگویی ارزشمند برای توسعه این مسیر در سطح ملی باشد.
از یک دستاورد پژوهشی تا افق جدید کشاورزی جنوب شرق کشور
دستاورد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی بلوچستان در تولید نهال آناناس به روش کشت بافت را نمیتوان صرفاً یک موفقیت آزمایشگاهی یا پژوهشی تلقی کرد؛ این اتفاق در صورت حمایت هدفمند دستگاههای اجرایی، میتواند به نقطه آغاز شکلگیری یک زنجیره ارزش جدید در بخش کشاورزی سیستان و بلوچستان تبدیل شود. استانی که سالها با محدودیت منابع آبی، نوسانات اقلیمی و وابستگی به الگوهای تکراری کشت مواجه بوده، اکنون این فرصت را در اختیار دارد که با تکیه بر دانش بومی، مسیر تازهای را در توسعه کشاورزی دانشبنیان تجربه کند.
تولید نهال سالم و اصیل آناناس در داخل کشور، علاوه بر کاهش وابستگی به واردات و جلوگیری از خروج ارز، زمینه دسترسی آسانتر و ارزانتر بهرهبرداران به مواد اولیه تولید را فراهم میکند. این موضوع بهویژه برای کشاورزان مناطق جنوبی استان که همواره با هزینههای بالای تامین نهادهها مواجه بودهاند، میتواند تحولی اقتصادی محسوب شود و انگیزه ورود به تولید محصولات جدید را افزایش دهد.
از سوی دیگر، توسعه کشت آناناس صرفاً به افزایش تولید یک محصول گرمسیری محدود نمیشود؛ بلکه میتواند زمینه ایجاد فرصتهای شغلی جدید در بخشهای مختلف از جمله تولید نهال، احداث و بهرهبرداری از گلخانهها و سایبانها، خدمات فنی و مشاورهای، حملونقل، بستهبندی و در مراحل بعد صنایع فرآوری را فراهم سازد. چنین زنجیرهای، بهویژه در مناطق کمتر برخوردار جنوب استان، ظرفیت قابل توجهی برای اشتغالزایی پایدار خواهد داشت.
نکته مهم دیگر، همراستایی این الگوی تولید با الزامات عصر تغییرات اقلیمی است. حرکت به سمت کشت محصولات با بهرهوری آبی بالاتر در محیطهای کنترلشده، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ امنیت غذایی و پایداری منابع طبیعی کشور محسوب میشود. تجربه موفق چابهار نشان میدهد که با اتکا به پژوهش، آموزش و فناوری، میتوان حتی در شرایط محدودیت منابع نیز به تولید اقتصادی و رقابتپذیر دست یافت.
آنچه این دستاورد را ارزشمندتر میکند، پیوند میان پژوهش و میدان عمل است؛ جایی که دانش تولیدشده در مراکز تحقیقاتی، از قفسه کتابخانهها خارج شده و به مزرعه، گلخانه و سفره مردم راه پیدا میکند. اگر زیرساختهای لازم، حمایتهای مالی و سیاستگذاریهای تسهیلگر در کنار این دانش فنی قرار گیرد، آناناس میتواند نهتنها به محصولی نوآورانه در سبد کشاورزی سیستان و بلوچستان، بلکه به الگویی موفق از تجاریسازی تحقیقات کشاورزی در کشور تبدیل شود؛ الگویی که نشان میدهد سرمایهگذاری بر علم، میتواند ثمرهای شیرینتر از یک محصول گرمسیری به همراه داشته باشد؛ ثمرهای به نام توسعه پایدار، اشتغال و امید.
انتهای پیام/