به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، عاشورا، در حافظه فرهنگی ایرانیان، تنها یک واقعه تاریخی نیست؛ زخمی است که قرنها در جان ادبیات فارسی زنده مانده است. در این وادی، عموماً شعر فارسی بوده است که رسالت رساندن شکوه حماسه ظهر روز دهم را بر دوش کشیده است. طی سدههای متمادی، شاعران بسیاری در ادب فارسی، فارغ از مذهب و آیین، کلام خود را به ذکر مصیبت اهل بیت(ع) متبرک کردند. اگر شعر فارسی در قالبهایی چون مرثیه، تعزیه و نوحه را سرشار از نام و نفس عاشورا میبینیم، در قلمرو ادبیات داستانی، این حضور کمرنگتر است؛ حضوری که بیشتر از آنکه نشانه بیتوجهی نویسنده به این واقعه باشد، نشانه قدسی بودن ساحت عاشورا و ثقل موضوع برای نویسنده است.
این موضوع را میتوان در دلایل مختلفی جستوجو کرد. یکی از نخستین علتها، قداست بیمانند درباره واقعه عاشوراست. رمان، قلمرو تخیل است؛ جایی برای بازسازی، مکاشفه و افزودن جزئیات انسانی. اما وقتی سخن از عاشورا به میان میآید، هر واژه زیر نگاه تاریخ، ایمان و عاطفه قرار میگیرد. از سوی دیگر، عاشورا رویدادی است که روایت آن، نیازمند ایجاد تعادل میان تاریخ و هنر است. رمان باید زنده باشد، شخصیت داشته باشد و از گفتوگو، تعلیق و کشمکش برخوردار باشد، اما عاشورا، در عین دارا بودن همه عناصر دراماتیک، از آنچنان قطعیت و حرمت تاریخی برخوردار است که نویسنده نمیتواند آزادانه هر آنچه میخواهد به آن بیفزاید. در نتیجه، خلق رمانی درباره عاشورا، به مثابه حرکت روی تیغ و راه رفتن روی خط باریک وفاداری و آفرینش است؛ خطی که همه نویسندگان توان عبور از آن را ندارند.
از سوی دیگر، سنت ادبی ما سالهاست که عاشورا را بیشتر در شعر و آیینهای سوگ تجربه کرده است. شعر، با ایجاز و موسیقی و عاطفه، توانسته است بار این مصیبت را به خوبی به دوش بکشد. تعزیه، با صحنه و صدا، آن را به نمایش درآورده است. نثر مذهبی، با روایت و سوگواری، حافظ آن بوده است. در چنین بستری، رمان به عنوان قالبی مدرنتر، دیرتر فرصت یافته تا جای خود را باز کند؛ و شاید هنوز هم در برابر شکوه قالبهای سنتی، با نوعی احتیاط حرکت میکند. اگرچه در دهههای گذشته تلاشهایی در جهت خلق داستان درباره حماسه حسینی صورت گرفته و نویسنده تلاش کرده تا با پرداختن به برخی از زوایای عاشورا، دِین خود به این حوزه را ادا کند، اما همچنان دست ادب فارسی از ارائه رمانی درباره عاشورا خالی است.
منصور انوری، نویسنده پیشکسوت و صاحبنام، تلاش دارد در رمانی دو جلدی با عنوان «عاشورا» بخشی از دین ادبیات داستانی به حماسه امام حسین(ع) در ظهر عاشورا را ادا کند. این اثر که قرار است از سوی بهنشر منتشر شود، اولین رمان درباره حماسه حسینی است.
به گفته نویسنده؛ قصه «عاشورا» از زمانی آغاز میشود که حضرت ابراهیم(ع) به جزیرهالعرب آمدند و بنای کعبه را با حضرت اسماعیل (ع) ساختند؛ سپس به بعثت پیامبر (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع) میرسیم و بعد وارد عاشورا میشویم. اما هسته اصلی رمان از زمانی آغاز میشود که معاویه از دنیا میرود و یزید به حکومت میرسد و به حاکم مدینه نامه مینویسد تا از امام حسین (ع) بیعت بگیرد. نقطه شروع واقعی رمان همان امتناع امام از بیعت و حرکت ایشان بهسوی مکه همراه با خانواده است. روایت، منزل به منزل جلو میآید؛ در هر منزل گفتوگوها، آمدنها و رفتنها، ریزشها و رویشها ثبت میشود.
انوری در گفتوگویی با تسنیم درباره آخرین خبرها درباره این پروژه جدید در ادبیات داستانی و سختی کار برای نویسنده گفت. مشروح این گفتوگو را میتوانید در ادامه بخوانید:
*تسنیم: آقای انوری رمان «عاشورا» اولین رمانی است که درباره این واقعه نوشته شده. در حال حاضر در چه مرحلهای قرار دارد و فکر میکنید که کار کی به اتمام برسد؟
در حال حاضر «عاشورا» را یک بار نوشتهام، اما نیاز است که یک دور دیگر بازنویسی کنم تا به آن قالب ایدهآلی که مد نظرم است، برسم. در حال حاضر، دو سالی است که درگیر بیماری هستم، تمام آرزویم این است که بتوانم این کار را به اتمام برسانم.
*تسنیم: چه شد که از میان موضوعات مختلفی که در تاریخ اسلام وجود دارد و قابلیت پرداختن به یک کار داستانی فاخر دارد، واقعه عاشورا را با همه سختیهایی که دارد، انتخاب کردید؟
من یک بار از علامه جعفری- خدایش رحمت کناد- مطلبی را شنیدم. ایشان فرموده بود که حاضرم هر ثوابی که کردم، بدهم به کسی که بتواند رمانی برای عاشورا بنویسد. زمانی که این مطلب را از ایشان شنیدم، مشغول نوشتن رمان «گذرگاه» بودم. فکر میکردم وقتی این رمان را تمام کردم، به سراغ واقعه عاشورا خواهم رفت، اما همزمان به بیماری سفت و سختی درگیر شدم. امید دارم با عنایت اباعبدالله الحسین(ع) بتوانم کار را ادامه دهم. قصد دارم کاری عالی در این زمینه ارائه دهم که نه فقط مخاطب فارسیزبان که مخاطبان دیگر زبانها را نیز به خود جلب کند.
شخصیت امام حسین(ع) و شکوه واقعه عاشوران آنچنان است که فقط مسلمانان از آن الهام نگرفتهاند. این واقعه غیرمسلمانان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به عنوان نمونه، وقتی از گاندی میپرسند که انگلیسیها را چطور از هندوستان خارج کردید؟ گفت که من از امام حسین(ع) مسلمانان الگو گرفتم.
*تسنیم: ساحت عاشورا، متفاوت با دیگر وقایع تاریخ اسلام است. ساحتی است که نزدیک شدن به آن کار دشواری است و از سوی دیگر، چالشهای متعددی برای نویسنده رمان و ادبیات داستانی در این مسیر وجود دارد. مرز بین تاریخنگاری و آغاز تخیل نویسنده در این حوزه کجاست؟ درباره چالشهایی که در این کار با آن مواجه هستید، بفرمایید.
نوشتن از عاشورا کار سختی است. برای روایت کردن این واقعه در قالب رمان، آثار متعدد تحقیقی و پژوهشی را مطالعه کردم و در این مسیر از کمکها و راهنماییهای دکتر محمدرضا سنگری استفاده کردم، اما عاشورا حساسیت موضوعی دارد و خیلی نمیتوان حالت رمان به آن داد. عشق من عاشوراست. تمام آرزوی من در گروِ این است که بتوانم این کار را به سرانجام برسانم و اثری ارائه دهم که آرزوی علامه جعفری بود.
برای تحقق این آرزو، تمام کتابهایی را که در این حوزه نوشته شده، خواندهام. کار، بسیار سخت است. اما در مجموع میتوانم در پاسخ به سؤال شما بگویم که بخشی از کار بر مبنای پژوهشهایی است که مطالعه کردهام و مابقی، تخیل است که به تناسب موضوع، میزان تخیل متفاوت است. نکته مهم است که عاشورا به خاطر حساسیتهای خاصی که دارد، دست نویسنده را باز نمیگذارد؛ به همین دلیل است که کمتر کسی جرأت میکند که قدم در این وادی مقدس بگذارد. نویسنده در دیگر موضوعات مجاز است که تخیل خود را وارد کند، شخصیتپردازی و گفتوگوها را وارد کند، اما در رمان عاشورا به خاطر حساسیتهای بالایی که وجود دارد، کار از این نظر دشوار است و نویسنده اجازه ندارد دخل و تصرف کند.
*تسنیم: کارهای داستانی را که تا پیش از این نوشته شده بود، چطور ارزیابی میکنید؟ به نظر شما مهمترین خلأیی که در این آثار دیده میشود، چیست؟
تاکنون رمانی درباره عاشورا نوشته نشده است. اما درباره آثار داستانی، باید بگویم که عمده آثار جذابیت داستانی لازم برای این واقعه مهم را نداشتند. برای نگارش درباره عاشورا باید این را در نظر بگیریم که کار در کنار جذابیت داستانی، حق مطلب از منظر تاریخی نیز ادا شود؛ از این رو سبک کار خیلی مهم است.
سبک کار من در «عاشورا» رئال است. تلاش کردهام اگر قرار است تخیلی وارد کار شود، هماهنگی لازم با تم اصلی را داشته باشد. من تاکنون حدود 30 جلد کتاب در حوزه ادبیات داستانی نوشتهام، از 10 سالگی کارم در حوزه داستان و رمان بوده است. میتوانم بگویم که تمام عمرم را صرف این حوزه کردهام، اما با تجربهای که داشتهام میتوانم بگویم که نوشتن درباره امام حسین(ع) و عاشورا، کار بسیار سختی است و پیچیدگیهای خاص خود را دارد.
*تسنیم: با توجه به اینکه مخاطب تمام جزئیات تاریخی مربوط به واقعه عاشورا را میداند، روش شما برای ایجاد حس تعلیق در کار چه بوده است؟
این موضوعات باید در خلال داستان لحاظ شود. واقعه عاشورا از جمله آن وقایعی است که روایت درباره آن از همان سال آغاز شده است. مقاتل متعددی در این زمینه نوشته شده است. به دلیل همین تعدد روایت، لحاظ کردن جذابیت در رمان کار هر کسی نیست و از جمله چالشهای کار نویسنده است.
بزرگی شخصیت امام حسین(ع)، مسائل و اتفاقاتی که در دوره زندگانی ایشان رخ داد، دشمنان و افراد مختلفی که در واقعه عاشورا حضور داشتند و ... مسائلی است که پرداختن به آنها در قالب رمان کار را سخت میکند. امیدوارم این اثر مورد عنایت خود حضرت اباعبدالله(ع) قرار گیرد و به سرانجام برسد. تمام آرزوی من این است که با این اثر، بخشی از شکوه شخصیت امام(ع) را به مخاطب معرفی کنم.
*تسنیم: کاری که قرار است منتشر شود، به چه صورت خواهد بود؟
در دو جلد حداکثر 400 صفحهای منتشر خواهد شد.
*تسنیم: در خلال نگارش این کار به وقایع مختلفی برخوردید، درباره موضوعات مختلف مطالعه داشتید. تأثربرانگیزترین بخش واقعه عاشورا از منظر خود شما چه بود؟
دردناکترین بخش واقعه عاشورا، شهادت امام، فرزندان ایشان به ویژه حضرت علیاصغر(ع) بود. دشمنی شمر لعین با خاندان پیامبر(ص) از نکات عبرتآموز تاریخ است.
عظمت عاشورا جهانی است. در جهان هیچ حادثه و اتفاقی در هیچ برههای از تاریخ رخ نداده که همگان را اینطور تحت تأثیر خود قرار دهد. امیدوارم با دعای محبان اهل بیت(ع) بتوانم این کار را به سرانجام برسانم.
انتهای پیام/