به گزارش خبرگزاری تسنیم از بروجرد، سقاخانه در بروجرد تنها یک مکان برای عزاداری نیست، بلکه بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی مردم به شمار میرود؛ آیینی که سالها در کوچهپسکوچههای بروجرد جریان داشته و هنوز هم در برخی خانهها زنده نگه داشته شده است.
با فرارسیدن ماه محرم، خانههایی که سقاخانه دارند بر سردر خود پرچمهایی مزین به نام ائمه اطهار نصب میکنند و در ساعاتی از شبانهروز درهای خانه را به روی عزاداران میگشایند.
سقاخانه معمولاً بخشی از خانه است که با پارچههای مشکی پوشانده شده و منبری در کنار آن قرار دارد. بر روی منبر چراغهای نفتی روشن میشود و گاه تصاویر درگذشتگان خانواده صاحب سقاخانه نیز در کنار دیگر نمادهای مذهبی جای میگیرد.
عزاداران هنگام ورود با گلاب مورد استقبال قرار میگیرند و فضای آکنده از عطر گلاب، دود چراغهای نفتی و نوای مرثیه، حال و هوایی خاص به این محافل میبخشد.
آیین سقاخانههای خانگی بروجرد در دیماه سال 1391 بهعنوان میراث معنوی کشور به ثبت رسید. در گذشته بسیاری از کوچههای بروجرد با پرچمهای سیاه آذین میشد و مردم پس از پایان مراسم عزاداری در مساجد و تکایا راهی سقاخانهها میشدند.
رسم بر این است که عزاداران هنگام ورود با ذکر «بر قاتلان سیدالشهدا لعنت» وارد شوند و صاحب خانه با پاسخ «بیش باد» از آنان استقبال کند. میهمانان با چای، شیر، شربت، خرما و شیرینی پذیرایی میشوند.
فضای سقاخانهها اغلب با تصاویر ائمه اطهار(ع)، صحنههای حماسه عاشورا و پارچهنوشتههایی با مضامین مذهبی و حماسی تزئین میشود. منبرهای بلند با چراغها و شمعدانهای قدیمی در مقابل قبله قرار میگیرد و تصاویر درگذشتگان خانواده نیز بر روی آن دیده میشد.
از باورهای رایج در این آیین، نذر و حاجتخواهی است؛ بهگونهای که برخی افراد برای برآورده شدن حاجات خود، تکهای پارچه، قند یا چراغی را به امانت از سقاخانه میبرند و سال بعد هدیهای به سقاخانه تقدیم میکنند.
سقاخانهها بدون تشریفات و دعوت رسمی برپا میشوند و همین سادگی، زمینهساز دیدارهای مردمی، تقویت روابط اجتماعی و آشنایی بیشتر خانوادهها با یکدیگر است.
بسیاری از بروجردیهایی که در شهرهای دیگر سکونت دارند، با فرارسیدن دهه محرم به زادگاه خود بازمیگردند تا در آیینهای عزاداری این شهر حضور یابند.
سقاخانههای خانگی در این ایام علاوهبر کارکرد مذهبی، به محلی برای دیدار دوباره خویشاوندان و تازه شدن صلهرحم تبدیل میشوند و اعضای خانواده و اقوام پس از مدتها در کنار یکدیگر گرد هم میآیند.
در میان آیینهای سقاخانهداری بروجرد، رسم جالبی برای ورود به سقاخانه وجود دارد. افرادی که قصد ورود دارند، با صدای بلند از صاحبخانه میپرسند: «قلیچه یا قلوچه؟» این پرسش در واقع بهمعنای باز بودن یا بستهبودن سقاخانه است. اگر صاحب سقاخانه پاسخ دهد «قلیچه»، میهمانان اجازه ورود پیدا میکنند و وارد مجلس عزاداری میشوند.
آیین کهن و مردمی
آمار دقیقی از تعداد سقاخانههای بروجرد وجود ندارد، زیرا این آیین کهن بدون متولی رسمی و بهصورت مردمی و خودجوش نسل به نسل منتقل شده است. با این حال، هنوز هم در بافت قدیمی شهر میتوان نشانههای پررنگ این سنت را مشاهده کرد؛ بهگونهای که در برخی کوچههای قدیمی، اکثر خانهها در کنار یکدیگر سقاخانه برپا میکنند.
بوی اسپند نیز از نشانههای آشنای برپایی سقاخانههای خانگی در بروجرد است. صاحبان سقاخانه پیش از گشودن درهای منزل بهروی عزاداران، اسپند را دود کرده و ظرف آن را در ورودی خانه قرار میدهند تا عطر آن در کوچه و محله بپیچد و آغاز مجلس عزاداری را به رهگذران و همسایگان خبر دهد.
آیین سقاخانهداری در بروجرد بیش از هر زمان دیگری در دهه نخست محرم رونق دارد، اما در برخی محلهها و خانهها این سنت در دهههای دوم و سوم محرم و حتی در ایام ماه صفر نیز ادامه پیدا میکند.
در میان سقاخانههای شهر، سقاخانه حضرت ابوالفضل(ع) واقع در سهراه جعفری بروجرد جایگاه ویژهای دارد. این سقاخانه بهصورت دائمی فعالیت میکند و در تمام روزهای سال پذیرای زائران، رهگذران و ارادتمندان اهلبیت(ع) است.
خانههای علما؛ پناهگاه معنوی عزاداران حسینی در بروجرد
بروجرد از دیرباز به شهر خانههای تاریخی شهرت داشته است؛ خانههایی که بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی این شهر را شکل دادهاند. در میان این بناهای ارزشمند، خانههای برخی از شخصیتهای برجسته دینی و مذهبی نیز قرار دارند که در مناسبتهای مذهبی، بهویژه ایام محرم، به محلی برای گردهمایی و عزاداری مردم تبدیل میشوند. خانه آیتالله بروجردی، خانه آیتالله طباطبایی و خانه آیتالله مواهبی از جمله این بناهای تاریخی هستند.
در دهه نخست محرم، این خانهها میزبان مراسم قرائت زیارت عاشورا، نوحهخوانی و عزاداری برای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) هستند و هر ساله جمع زیادی از مردم در این آیینها حضور مییابند.
در این میان، خانه آیتالله مواهبی(ره) که در میان مردم بروجرد با نام «خانه آقابزرگ» شناخته میشود، آیینی خاص و ریشهدار را نیز در خود جای داده است. در کنار مراسم عزاداری، سنت «نذر استکان و شمع» در این خانه برگزار میشود؛ رسمی که قدمتی طولانی در بروجرد دارد.
بر اساس این آیین، استکانهایی در حوض بزرگ حیاط خانه قرار داده میشود و مردم در روزهای تاسوعا و عاشورا به نیت برآورده شدن حاجات خود، استکانی را با خود میبرند. سپس افرادی که در طول سال به حاجت خود رسیدهاند، در سال بعد به نشانه ادای نذر و شکرگزاری، یک دست ششتایی استکان تهیه کرده و در حوض خانه آقابزرگ قرار میدهند تا این سنت معنوی همچنان تداوم یابد.
دستانی کوچک و نذری بزرگ
این روزها در گوشهوکنار شهر بروجرد، تکیههای کوچک اما پرشوری برپا شده که مدیریت و گرداندن آنها بر عهده کودکان و نوجوانان است. ایستگاههایی که با همت و عشق نسل جدید به ساحت حضرت اباعبدالله الحسین شکل گرفته و پذیرای رهگذران و عزاداران حسینی است.
دستان کوچک کودکان، لیوانهای شربت و بستههای نذری را میان مردم توزیع میکند و شور خدمت را از همان سالهای نخست زندگی به نمایش میگذارد. برخی از این نوجوانان با پساندازهای شخصی، کمک خانوادهها و همراهی همسایهها تکیههای محلی خود را برپا کردهاند تا سهمی در برگزاری آیینهای ماه محرم داشته باشند.
در این تکیههای کودکانه، در کنار عزاداری مفاهیمی همچون همکاری، مسئولیتپذیری، ایثار و عشق به اهلبیت دیده میشود. صحنههایی که نشان میدهد فرهنگ عاشورا همچنان زنده است و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود.
محرم امسال در بروجرد، علاوهبر سقاخانهها، هیئتهای بزرگ و مراسمهای گسترده، شاهد جلوههای زیبایی از حضور کودکان و نوجوانانی است که با تمام توان پایکار آمدهاند تا نام و یاد امام حسین(ع) را زنده نگه دارند و در مسیر خدمت به عزاداران حسینی گام بردارند.
از حسینیه تا مرکز شهر
بروجرد از دیرباز به شهر هیئتها و حسینیههای مردمی شناخته میشود و بسیاری از طایفهها، خاندانها و محلههای این شهر دارای حسینیههای اختصاصی هستند که در طول سال بهویژه در دهه محرم میزبان آیینهای عزاداری و نذری هستند.
در شبهای دهه نخست محرم، این حسینیهها با برگزاری مراسم سوگواری و پذیرایی از عزاداران زن و مرد، حال و هوایی ویژه به شهر میبخشند. اوج این مراسم در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی است؛ زمانی که اعضای هیئتها پس از تجمع در حسینیههای خود، در قالب دستههای منظم سینهزنی و زنجیرزنی بهسمت مرکز شهر حرکت کرده و پس از شرکت در آیینهای مشترک عزاداری، به حسینیههای خود بازمیگردند.
در برخی حسینیهها نیز پس از بازگشت دستههای عزاداری در ظهر عاشورا، نماز ظهر عاشورا اقامه میشود و آیین نمادین خیمهسوزان بهیاد وقایع عصر عاشورا و مصائب اهل بیت(ع) برگزار میشود.
پس از پایان آیینهای ظهر عاشورا، مراسم عزاداری دیگری در بعدازظهر این روز در میدان قیام بروجرد برگزار میشود. در این آیین که بهصورت عمومی و با حضور اقشار مختلف مردم برگزار میشود، عزاداران از نقاط مختلف شهر در میدان قیام گرد هم میآیند و با نوحهخوانی و سینهزنی، یاد و خاطره حماسه عاشورا را گرامی میدارند.
گزارش از فاطمه پیرزادی
انتهای پیام/