به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،فرونشست زمین در دشت دامغان دیگر صرفاً یک مسئله محیطزیستی یا یک هشدار کارشناسی نیست، بلکه به یکی از جدیترین تهدیدهای پیش روی توسعه پایدار در شرق استان سمنان تبدیل شده است؛ پدیدهای که متخصصان از آن با عنوان «زلزله خاموش» یاد میکنند و آثار آن بهتدریج در قالب ایجاد شکافهای گسترده در سطح زمین، آسیب به زیرساختها، کاهش توان تولیدی اراضی کشاورزی و تهدید سکونتگاههای انسانی نمایان میشود.
دشت دامغان در کانون یکی از جدیترین بحرانهای زیستمحیطی کشور
در شرایطی که بخش قابل توجهی از اقتصاد دامغان بر کشاورزی و بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی استوار است، تشدید فرونشست میتواند پیامدهایی فراتر از یک بحران زیستمحیطی داشته و ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی پیدا کند. گزارشهای رسمی سازمان زمینشناسی و سازمان نقشهبرداری کشور نیز نشان میدهد که دشت دامغان اکنون در زمره مناطق فوقبحرانی کشور از نظر فرونشست قرار گرفته و روند کنونی نیازمند مداخلات فوری و مؤثر مدیریتی است.
کارشناسان حوزه آب و زمینشناسی معتقدند ریشه اصلی این بحران را باید در افت مستمر سطح آبهای زیرزمینی جستوجو کرد؛ موضوعی که طی دو دهه گذشته به دلیل خشکسالیهای متوالی، کاهش بارندگی، افزایش برداشت از سفرههای زیرزمینی و وابستگی شدید فعالیتهای کشاورزی به منابع آب زیرسطحی تشدید شده است.
افت 48 سانتیمتری آبهای زیرزمینی؛ نشانه آشکار تشدید بحران
دشت دامغان به عنوان یکی از مهمترین قطبهای تولید محصولات کشاورزی استان سمنان سالهاست فشار سنگینی را بر منابع آب زیرزمینی تحمل میکند و تداوم این روند موجب شده است که آبخوانهای منطقه با افت چشمگیری مواجه شوند.
بر اساس آمارهای رسمی، افت سالانه سطح آب زیرزمینی در این دشت به حدود 48 سانتیمتر رسیده که از نگاه متخصصان یک هشدار جدی و کمسابقه محسوب میشود.
اهمیت این عدد زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم فرونشست زمین تنها به معنای پایین رفتن سطح خاک نیست، بلکه نشاندهنده تخریب تدریجی ساختار آبخوانها و فشرده شدن لایههای زیرزمینی است؛ فرآیندی که در بسیاری از موارد برگشتناپذیر تلقی میشود.
به بیان دیگر، حتی در صورت افزایش بارندگی یا تغذیه دوباره سفرههای زیرزمینی، ظرفیت ذخیرهسازی آب در بخشهایی از آبخوان برای همیشه از بین میرود.
این مسئله نه تنها امنیت آبی منطقه را تهدید میکند، بلکه میتواند آینده کشاورزی، منابع طبیعی و توسعه اقتصادی دامغان را نیز با مخاطرات جدی روبهرو سازد.
برداشتهای بیرویه؛ متهم اصلی فرونشست در دامغان
در کنار برداشتهای مجاز، فعالیت چاههای غیرمجاز نیز یکی از عوامل مهم تشدید بحران فرونشست در دامغان عنوان میشود.
اگرچه طی سالهای اخیر اقدامات نظارتی برای شناسایی و مسدودسازی این چاهها افزایش یافته و بخشی از بهرهبرداریهای غیرقانونی متوقف شده است، اما کارشناسان معتقدند مقابله با این پدیده به تنهایی کافی نیست و مدیریت مصرف آب در تمامی بخشها باید به یک اولویت جدی تبدیل شود.
تجربه دشتهای بحرانی کشور نشان داده است که ادامه برداشتهای بیرویه از منابع زیرزمینی میتواند در مدت کوتاهی نرخ فرونشست را به سطوح نگرانکننده برساند و خسارتهای سنگینی به زیرساختهای عمومی وارد کند.
فرونشست؛ تهدیدی فراتر از منابع آب و کشاورزی
پیامدهای فرونشست تنها به اراضی کشاورزی محدود نمیشود. ایجاد ترک و شکاف در زمین، تهدید جادهها، خطوط انتقال آب، شبکههای برق و گاز، تأسیسات صنعتی و حتی مناطق مسکونی از جمله آثار شناختهشده این پدیده است.
در برخی مناطق کشور، فرونشست موجب خسارتهای قابل توجه به زیرساختهای حیاتی شده و هزینههای هنگفتی را برای ترمیم و بازسازی به دستگاههای اجرایی تحمیل کرده است. از همین رو کارشناسان هشدار میدهند که بیتوجهی به نشانههای اولیه فرونشست در دامغان میتواند در آینده هزینههای بسیار سنگینتری را به منطقه تحمیل کند.
بررسی روندهای ملی نیز نشان میدهد ایران در میان کشورهای دارای بیشترین نرخ فرونشست زمین قرار دارد و دهها دشت کشور در شرایط بحرانی یا ممنوعه قرار گرفتهاند.
استان سمنان به دلیل اقلیم خشک و نیمهخشک، محدودیت منابع آبی و وابستگی بالا به آبهای زیرزمینی، از جمله مناطقی است که بیش از سایر نقاط در معرض این تهدید قرار دارد.
در چنین شرایطی، دامغان به عنوان یکی از دشتهای راهبردی استان، نیازمند برنامهریزی ویژه برای حفاظت از منابع آب و جلوگیری از تشدید بحران است.
متخصصان مدیریت منابع آب بر این باورند که کنترل فرونشست تنها از طریق مجموعهای از اقدامات هماهنگ امکانپذیر است؛ از اصلاح الگوی کشت و توسعه سامانههای نوین آبیاری گرفته تا افزایش بهرهوری مصرف آب، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوانها.
به اعتقاد آنان، هرچه اجرای این برنامهها با تأخیر بیشتری همراه شود، احتمال بازگشتناپذیری خسارتها افزایش خواهد یافت و فرصتهای احیای منابع زیرزمینی محدودتر خواهد شد.
حمید احسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای سمنان ،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، گفت: بر پایه گزارشهای تخصصی تهیهشده از سوی مراجع ذیصلاح ملی، دشت دامغان اکنون با شرایطی فوقبحرانی در زمینه فرونشست زمین مواجه است و ادامه این روند میتواند پیامدهای گستردهای برای منابع طبیعی، زیرساختها و فعالیتهای اقتصادی منطقه به همراه داشته باشد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای سمنان، با هشدار نسبت به تشدید پدیده فرونشست زمین در دشت دامغان، اعلام کرد که این منطقه براساس گزارشهای رسمی سازمان زمینشناسی و سازمان نقشهبرداری کشور در وضعیت فوقبحرانی قرار گرفته و نیازمند توجه و اقدام فوری است.
وی با اشاره به روند نگرانکننده افت منابع آب زیرزمینی افزود: کاهش سالانه سطح آبهای زیرزمینی در دشت دامغان به 48 سانتیمتر رسیده که این میزان افت، زنگ خطری جدی برای استان سمنان و بهویژه مناطق وابسته به منابع آب زیرزمینی به شمار میرود.
احسانی یکی از مهمترین عوامل بروز و تشدید فرونشست را برداشت بیش از ظرفیت از سفرههای آب زیرزمینی عنوان کرد و اظهار داشت: بهرهبرداری بیرویه از منابع آبی و استمرار برداشتهای غیرمجاز، فشار سنگینی بر آبخوانهای منطقه وارد کرده و زمینهساز تشدید این پدیده شده است.
او همچنین حفر و بهرهبرداری از چاههای غیرمجاز را از دیگر عوامل اثرگذار در کاهش سطح آبهای زیرزمینی دانست و تصریح کرد: مقابله با این تخلفات در دستور کار قرار دارد و اقدامات نظارتی با جدیت دنبال میشود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای سمنان خاطرنشان کرد: از ابتدای سال جاری تاکنون هشت حلقه چاه غیرمجاز در محدوده دشت دامغان شناسایی شده که پس از طی مراحل قانونی و با دستور مراجع قضایی، مسدود و از چرخه بهرهبرداری خارج شدهاند.
وی تأکید کرد: مدیریت مصرف آب و صیانت از منابع زیرزمینی، مهمترین راهکار برای جلوگیری از گسترش فرونشست زمین است و تحقق این هدف نیازمند همکاری همه بهرهبرداران و شهروندان خواهد بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای سمنان،از کشاورزان و عموم مردم خواست با رعایت الگوی مصرف و صرفهجویی در استفاده از منابع آبی، در حفظ ذخایر زیرزمینی و کاهش آثار ناشی از فرونشست زمین مشارکت کنند.
زلزله خاموشی که زیر پای دامغان جریان دارد
اعلام قرار گرفتن دشت دامغان در وضعیت «فوقبحرانی» فرونشست زمین را نمیتوان صرفاً یک هشدار فنی یا یک گزارش تخصصی در حوزه منابع آب تلقی کرد، بلکه این موضوع نشانهای از تشدید یکی از مهمترین بحرانهای زیستمحیطی و توسعهای کشور در قلب استان سمنان است.
فرونشست زمین که از آن با عنوان «زلزله خاموش» یاد میشود، طی سالهای اخیر به یکی از چالشهای جدی ایران تبدیل شده و اکنون دامغان نیز در زمره مناطقی قرار گرفته است که آثار این پدیده به شکل نگرانکنندهای در آن مشاهده میشود.
بررسیهای سازمان زمینشناسی کشور نشان میدهد از میان بیش از 600 دشت مطالعاتی ایران، حدود 400 دشت با پدیده فرونشست مواجه هستند و دهها دشت نیز در شرایط بحرانی قرار دارند؛ آماری که نشان میدهد دامغان بخشی از یک بحران ملی است که هر سال ابعاد گستردهتری پیدا میکند.
آبخوانهای در حال فروپاشی و خسارتهای برگشتناپذیر
در این میان، آنچه وضعیت دامغان را نسبت به گذشته متفاوت کرده، سرعت افت منابع آب زیرزمینی و شدت فشار بر آبخوانهای منطقه است.
اعلام کاهش سالانه 48 سانتیمتری سطح آب زیرزمینی در دشت دامغان، هشداری جدی درباره آینده منابع آبی این منطقه محسوب میشود. کارشناسان معتقدند فرونشست زمین در واقع نتیجه نهایی سالها برداشت بیش از ظرفیت از سفرههای زیرزمینی است؛ روندی که در اثر خشکسالیهای پیدرپی، کاهش بارندگی، افزایش نیاز آبی بخش کشاورزی و تداوم برداشتهای غیرمجاز تشدید شده است. به همین دلیل، فرونشست را باید معلول مجموعهای از عوامل مدیریتی، اقلیمی و اقتصادی دانست که طی سالهای گذشته به تدریج زمینه بروز وضعیت کنونی را فراهم کردهاند.
اهمیت این بحران زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم فرونشست تنها به معنای پایین رفتن سطح زمین نیست.
در فرآیند فرونشست، لایههای زیرزمینی که طی هزاران سال شکل گرفتهاند، در اثر تخلیه منابع آبی متراکم میشوند و بخشی از ظرفیت ذخیرهسازی آب برای همیشه از دست میرود. به بیان دیگر، حتی اگر در سالهای آینده بارندگیها افزایش یابد یا منابع آبی جدیدی در اختیار منطقه قرار گیرد، امکان بازگشت کامل ظرفیت آبخوانها وجود نخواهد داشت. این ویژگی، فرونشست را به یکی از معدود بحرانهای محیطزیستی تبدیل کرده که آثار آن در بسیاری از موارد غیرقابل جبران و برگشتناپذیر است.
از سوی دیگر، دامغان به عنوان یکی از قطبهای مهم کشاورزی استان سمنان وابستگی قابل توجهی به منابع آب زیرزمینی دارد و همین مسئله حساسیت شرایط را دوچندان کرده است.
طبق آمارهای ملی، حدود 90 درصد مصرف آب کشور در بخش کشاورزی انجام میشود و بخش عمده این نیاز از طریق آبخوانها تأمین میشود.
در چنین شرایطی، هرگونه کاهش ذخایر آب زیرزمینی نه تنها امنیت آبی منطقه را تهدید میکند، بلکه میتواند تولیدات کشاورزی، اشتغال روستایی و معیشت هزاران بهرهبردار را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از این منظر، بحران فرونشست تنها یک مسئله زمینشناسی نیست، بلکه به طور مستقیم با اقتصاد محلی و امنیت غذایی منطقه پیوند خورده است.
پیامدهای این پدیده نیز فراتر از بخش کشاورزی است. تجربه سایر دشتهای کشور نشان داده است که فرونشست میتواند موجب ایجاد شکافهای عمیق در سطح زمین، آسیب به راههای ارتباطی، خطوط انتقال آب، شبکههای برق و گاز، ساختمانها و سایر زیرساختهای حیاتی شود.
در برخی مناطق کشور خسارتهای ناشی از فرونشست هزینههای سنگینی را به دستگاههای اجرایی تحمیل کرده و روند توسعه را با چالش مواجه ساخته است. به همین دلیل کارشناسان هشدار میدهند که اگر روند کنونی در دامغان ادامه پیدا کند، آثار آن به تدریج از حوزه منابع طبیعی فراتر رفته و به یک چالش زیرساختی و اقتصادی تبدیل خواهد شد.
نکته قابل تأمل آن است که برخی متخصصان حوزه زمینشناسی معتقدند کاهش نرخ فرونشست در بعضی از دشتهای کشور الزاماً نشانه بهبود شرایط نیست.
در مواردی، افت سرعت فرونشست ناشی از آن بوده که بخش عمده منابع آب زیرزمینی تخلیه شده و عملاً ظرفیت برداشت بیشتری وجود ندارد. این موضوع نشان میدهد که سیاستگذاران نباید صرفاً بر نرخ فرونشست تمرکز کنند، بلکه باید روند تغییرات منابع آب زیرزمینی و وضعیت آبخوانها را نیز به طور مستمر مورد پایش قرار دهند.
در مورد دامغان نیز حفظ تعادل میان برداشت و تغذیه منابع آب زیرزمینی مهمترین عامل در جلوگیری از تشدید بحران خواهد بود.
مهار بحران با اصلاح الگوی مصرف و مدیریت منابع آب
در کنار اقدامات نظارتی، برخورد با چاههای غیرمجاز و کنترل برداشتهای غیرقانونی از منابع آب زیرزمینی نیز از الزامات مدیریت این بحران به شمار میرود.
هرچند مسدودسازی چاههای غیرمجاز میتواند بخشی از فشار وارد شده بر آبخوانها را کاهش دهد، اما کارشناسان تأکید دارند که حل ریشهای مسئله بدون اصلاح الگوی مصرف آب امکانپذیر نیست.
توسعه سامانههای نوین آبیاری، افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی، استفاده از الگوهای کشت متناسب با شرایط اقلیمی و کاهش هدررفت منابع آب از جمله راهکارهایی است که میتواند در بلندمدت به کنترل روند فرونشست کمک کند.
واقعیت آن است که بحران فرونشست امروز به یکی از شاخصهای سنجش وضعیت منابع آب کشور تبدیل شده است.
هرجا افت شدید سطح آبهای زیرزمینی رخ داده، نشانههای فرونشست نیز ظاهر شده و هرجا مدیریت مصرف آب با چالش مواجه بوده، سرعت این پدیده افزایش یافته است. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان بر این باورند که آینده دشت دامغان بیش از هر عامل دیگری به نحوه مدیریت منابع آب وابسته است و هرگونه تعلل در اجرای برنامههای اصلاحی، هزینههای بیشتری را در سالهای آینده به همراه خواهد داشت.
دامغان در نقطه تصمیم؛ اقدام فوری یا تشدید خسارتهای آینده
در نهایت، قرار گرفتن دشت دامغان در وضعیت فوقبحرانی را باید زنگ خطری جدی برای استان سمنان و حتی کشور دانست. افت 48 سانتیمتری سطح آب زیرزمینی، تداوم فشار بر آبخوانها و هشدارهای مکرر متخصصان نشان میدهد این دشت در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود قرار گرفته است.
اگرچه اقدامات اخیر برای مقابله با برداشتهای غیرمجاز و مدیریت منابع آب قابل توجه است، اما مهار این بحران نیازمند برنامهای جامع، مشارکت بهرهبرداران، اصلاح الگوی مصرف و تصمیمگیریهای بلندمدت است.
آینده دامغان و پایداری منابع حیاتی آن، بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهایی وابسته است که امروز برای مدیریت آب و حفاظت از آبخوانهای منطقه اتخاذ میشود.
انتهای پیام/363/