به گزارش خبرگزاری تسنیم از یزد، در سنت علمی جهان اسلام، بهویژه در حوزهٔ علوم عقلی، متون آموزشی مختصر و فشرده جایگاهی بنیادین در نظام تعلیم و تعلم داشتهاند. این متون غالباً برای تدریس در مدارس دینی تألیف میشدند و به دلیل ایجاز و فشردگی، بهتدریج شرحها، تعلیقات و حواشی متعددی بر آنها نگاشته میشد. علم منطق نیز از جمله علومی است که انتقال آموزشی آن در بسیاری از دورهها از طریق همین سنت شرحنویسی و حاشیهنگاری صورت گرفته است.
در این میان، متن تهذیب المنطق اثر سعدالدین تفتازانی از مهمترین متون آموزشی منطق به شمار میرود که طی قرون متمادی در مدارس اسلامی تدریس شده و شرحها و حواشی فراوانی بر آن نوشته شده است.
در میان این آثار، حاشیهٔ علامه ملاعبدالله یزدی جایگاهی ممتاز و کمنظیر یافته است. این اثر در طی بیش از چهار قرن بهعنوان یکی از متون اصلی تدریس منطق در حوزههای شیعه و سنی مورد استفاده قرار گرفته و عملاً به متنی معیار در نظام آموزشی علوم عقلی تبدیل شده است. نفوذ علمی و آموزشی این حاشیه به اندازهای بوده است که عالمان بسیاری در دورههای مختلف به نگارش حواشی و تعلیقات بر آن پرداختهاند. بر اساس گزارشهای کتابشناختی، بیش از پنجاه حاشیه بر حاشیهٔ ملاعبدالله یزدی نوشته شده است.
با این حال، با وجود این کثرت آثار، هیچیک از این حواشی نتوانستهاند جایگاه محوری و مرجعیت آموزشی حاشیهٔ ملاعبدالله را از میان ببرند و این اثر همچنان در بسیاری از حوزههای علمی بهعنوان متن اصلی تدریس منطق شناخته میشود.
در میان این مجموعهٔ گسترده از حواشی، حاشیهٔ البینجوینی بر حاشیهٔ ملاعبدالله یزدی جایگاه ویژهای دارد. این اثر به قلم العلّامة عبد الرحمن بن محمد بن الملا إبراهیم البینجوینی نگاشته شده است. نسبت «البینجوینی» به ناحیهٔ بینجوین در منطقهٔ کردستان بازمیگردد؛ منطقهای که در دورههای متأخر از مراکز فعال آموزش علوم دینی و عقلی به شمار میرفت.
البینجوینی در چنین محیطی پرورش یافت و با متون درسی رایج در مدارس دینی، از جمله متون منطقی، آشنایی عمیق پیدا کرد. تاریخ وفات او در منابع موجود سال 1319 هجری قمری ذکر شده است. هرچند اطلاعات تفصیلی دربارهٔ زندگی و آثار دیگر او اندک است، همین حاشیه نشان میدهد که وی با سنت منطقی مدارس اسلامی آشنا بوده و در تداوم این سنت نقش داشته است.
اثر البینجوینی در واقع حاشیهای است بر حاشیهٔ ملاعبدالله یزدی، و از این جهت در سطحی فراتر از شرح مستقیم بر متن اصلی قرار میگیرد. بدین معنا که مؤلف در این اثر نه تنها با متن تهذیب المنطق تفتازانی مواجه است، بلکه با تقریر و تفسیر ملاعبدالله از آن نیز تعامل دارد. از این رو، حاشیهٔ او را میتوان نوعی بازخوانی تفسیری از حاشیهٔ ملاعبدالله دانست؛ بازخوانیای که هدف آن روشنتر ساختن مراد شارح پیشین و رفع دشواریهای احتمالی عبارات اوست.
روش البینجوینی در این حاشیه را میتوان روشی توضیحی، تحلیلی و آموزشی دانست. او در مواجهه با عبارات حاشیهٔ ملاعبدالله، به نقل سادهٔ مطالب اکتفا نمیکند، بلکه میکوشد مقصود دقیق عبارت را روشن سازد و در موارد لازم، برخی نکات مفهومی را توضیح دهد. این توضیحات غالباً کوتاه اما دقیقاند و در بسیاری از موارد به فهم بهتر ساختار بحث منطقی کمک میکنند. همین ویژگی سبب شده است که حاشیهٔ او بیشتر در چارچوب آثار آموزشی قرار گیرد و در خدمت تسهیل فهم متن اصلی باشد.
در کنار این ویژگی عمومی، میتوان به برخی نوآوریها و ویژگیهای علمی این حاشیه نیز اشاره کرد: نخست آنکه البینجوینی در مواردی به توضیح و تفکیک دقیق اصطلاحات منطقی میپردازد و میکوشد تمایز میان مفاهیم نزدیک به یکدیگر را روشن سازد.
در علم منطق، بسیاری از مباحث بر پایهٔ تمایزهای دقیق میان اصطلاحات شکل میگیرد و همین امر سبب میشود که توضیح این تفاوتها نقش مهمی در فهم صحیح مباحث داشته باشد. توجه البینجوینی به این دقتهای مفهومی نشاندهندهٔ آگاهی او از ظرافتهای زبان منطقی است.
نوآوری دیگر او در روشنسازی عبارات فشردهٔ حاشیهٔ ملاعبدالله است. همانگونه که اشاره شد، عبارات ملاعبدالله غالباً موجز و متراکم است و همین ویژگی گاه فهم آن را برای دانشپژوهان دشوار میسازد. البینجوینی در حاشیهٔ خود میکوشد این فشردگی را با توضیحهای کوتاه و دقیق جبران کند و مراد شارح را بهگونهای روشنتر بیان نماید.
از سوی دیگر، در برخی مواضع میتوان نوعی تحلیل تکمیلی در تقریر استدلالهای منطقی مشاهده کرد. البینجوینی گاه مراحل استدلال یا لوازم منطقی یک عبارت را توضیح میدهد و بدین وسیله ساختار استدلالی بحث را آشکارتر میسازد. این شیوه، بهویژه برای خوانندگانی که در مراحل آغازین آموزش منطق قرار دارند، سودمند است؛ زیرا به آنان کمک میکند تا پیوند میان مقدمات و نتایج مباحث منطقی را بهتر درک کنند.
نکتهٔ مهم آن است که نوآوریهای البینجوینی بیشتر در شیوهٔ توضیح و تحلیل مطالب جلوه میکند، نه در ارائهٔ نظریهای مستقل در علم منطق. او در این اثر در مقام نقد بنیادین دیدگاههای ملاعبدالله یا تفتازانی ظاهر نمیشود، بلکه هدف اصلی او روشنسازی و تکمیل مطالب پیشین است. این رویکرد با ماهیت سنت حاشیهنگاری در علوم اسلامی سازگار است؛ سنتی که در آن بسیاری از آثار با هدف توضیح و تعمیق فهم متون پیشین نوشته میشدند.
بر این اساس، حاشیهٔ البینجوینی را باید بخشی از منظومهٔ گستردهٔ تفسیری دانست که پیرامون حاشیهٔ ملاعبدالله یزدی شکل گرفته است. این اثر نشان میدهد که متن ملاعبدالله در دورههای متأخر همچنان محور تدریس و مطالعهٔ منطق بوده و عالمان برای فهم دقیقتر آن به نگارش حواشی تازه ادامه دادهاند. از این رو، اهمیت این حاشیه تنها در محتوای آن نیست، بلکه در نقشی است که در تداوم سنت آموزشی منطق ایفا میکند.
در مجموع میتوان گفت که حاشیهٔ البینجوینی نمونهای از تلاش عالمان متأخر برای توضیح و تکمیل یکی از مهمترین متون آموزشی منطق در جهان اسلام است. این اثر ضمن آنکه به روشنتر شدن برخی مباحث منطقی کمک میکند، تصویری از شیوهٔ تعامل عالمان با متون درسی و استمرار سنت شرحنویسی و حاشیهنگاری در علوم عقلی را نیز در برابر ما قرار میدهد.
یادداشت از: دکتر حسین لطیفی، مدیر گروه احیای آثار منطقی حکیم بهابادی
انتهای پیام/