به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، در روزهایی که فصل امتحانات با فشارهای روانی، نگرانیهای بیرونی و حجم بالای مطالب درسی همزمان شده است، بسیاری از دانشجویان از افت تمرکز، خستگی ذهنی و کاهش انگیزه گلایه دارند؛ وضعیتی که گاه باعث نگرانی و حتی سرزنش خود میشود. با این حال، متخصصان علوم اعصاب و روان تأکید میکنند این واکنشها در چنین شرایطی نه تنها غیرعادی نیست، بلکه نتیجه طبیعی عملکرد مغز در مواجهه با استرس و نااطمینانی است. در همین زمینه، دکتر رومینا حمزهپور، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی بابل، در گفتوگویی تفصیلی به تشریح سازوکار مغز در شرایط بحران و ارائه راهکارهای عملی برای افزایش تمرکز و مدیریت اضطراب دانشجویان میپردازد.
مغز در بحران؛ وقتی «بقا» جای «یادگیری» را میگیرد
تسنیم: بسیاری از دانشجویان میگویند این روزها تمرکز ندارند و نمیتوانند مثل قبل درس بخوانند. از نگاه علمی چه اتفاقی در مغز رخ میدهد؟
دکتر حمزهپور: برای اینکه این موضوع را درست بفهمیم باید کمی ساده اما دقیق به عملکرد مغز نگاه کنیم. مغز انسان در حالت طبیعی بین چند کارکرد اصلی تعادل برقرار میکند؛ یادگیری، تصمیمگیری، حافظه و تنظیم هیجانات. اما وقتی فرد وارد شرایط استرس، نااطمینانی یا بحران میشود، یک سیستم بسیار قدیمیتر در مغز فعال میشود که هدفش «بقا» است.
در این وضعیت، مغز بهطور ناخودآگاه فرض میکند که انسان در معرض خطر است؛ حتی اگر این خطر واقعی فیزیکی نباشد. در نتیجه، انرژی ذهنی از بخشهای مربوط به تمرکز و یادگیری به سمت مدیریت اضطراب، تحلیل تهدیدها و آمادهباش روانی منتقل میشود.
به همین دلیل است که فرد احساس میکند:
زود خسته میشود
مطالب را سریع فراموش میکند
نمیتواند روی یک موضوع ثابت بماند
مدام ذهنش به سمت اخبار یا نگرانیها میرود
اینها «اختلال» نیستند؛ بلکه واکنش طبیعی مغز برای حفاظت از خود هستند.
کاهش تمرکز؛ نشانه ضعف نیست، نشانه سازگاری است
تسنیم: در چنین شرایطی دانشجویان معمولاً خودشان را سرزنش میکنند. این نگاه چقدر درست است؟
دکتر حمزهپور: یکی از بزرگترین خطاها در این دوره، همین خودسرزنشی است. دانشجو فکر میکند چون قبلاً بهتر درس میخوانده، پس اکنون دچار ضعف یا افت شخصی شده است. در حالی که واقعیت این است که شرایط بیرونی تغییر کرده و مغز در حال تطبیق با یک وضعیت جدید است.
اگر فردی قبلاً 10 ساعت مطالعه مفید داشته و اکنون 4 یا 5 ساعت توان دارد، این کاهش الزاماً نشانه افت نیست؛ بلکه نشانه این است که بخش زیادی از انرژی ذهنی او درگیر مدیریت استرس شده است.
در روانشناسی ما این را «کاهش ظرفیت شناختی در شرایط فشار» مینامیم؛ یعنی مغز ظرفیت دارد، اما بخشی از آن درگیر مسائل دیگری شده است.
بنابراین معیار درست در این دوره، «پیشرفت نسبت به شرایط فعلی» است، نه مقایسه با گذشته.
چرا مطالعه طولانیمدت در بحران جواب نمیدهد؟
تسنیم: بعضی دانشجویان تلاش میکنند بیشتر درس بخوانند تا جبران کنند. این روش مؤثر است؟
دکتر حمزهپور: در ظاهر ممکن است منطقی به نظر برسد که وقتی تمرکز کم شده، با افزایش ساعت مطالعه جبران کنیم. اما در عمل نتیجه برعکس میشود.
در شرایط استرس، مغز توان پردازش طولانیمدت اطلاعات را از دست میدهد. یعنی اگر فرد ساعتها پشت میز بنشیند، بعد از مدتی وارد حالت «مطالعه مکانیکی» میشود؛ چشم روی متن حرکت میکند اما پردازش واقعی اتفاق نمیافتد.
به همین دلیل توصیه میکنیم مطالعه به بازههای کوتاه تقسیم شود:
30 تا 45 دقیقه مطالعه متمرکز
5 تا 10 دقیقه استراحت واقعی
این استراحت نباید همراه با موبایل و شبکههای اجتماعی باشد، چون دوباره مغز را درگیر تحریکهای بیرونی میکند. بهتر است فرد در این زمان کمی راه برود، آب بنوشد یا محیط خود را تغییر دهد.
این چرخه باعث میشود مغز دوباره به حالت تمرکز برگردد و کیفیت یادگیری حفظ شود.
هنر انتخاب در شرایط محدودیت ذهنی
تسنیم: با توجه به کاهش تمرکز، دانشجویان چگونه باید مطالب درسی را مدیریت کنند؟
دکتر حمزهپور:در شرایط عادی، دانشجو فرصت دارد همه منابع را عمیق بخواند، اما در شرایط بحرانی، باید نگاه استراتژیک داشته باشد.
مطالعه هوشمندانه یعنی:
تشخیص مباحث پرتکرار
تمرکز بر سرفصلهای اصلی
استفاده از نمونه سوالات
حذف مطالب کماهمیت یا فرعی
بسیاری از دانشجویان فکر میکنند اگر همه چیز را کامل نخوانند، عقب میافتند. در حالی که در شرایط فشار، «کاملخوانی وسواسگونه» خودش عامل افت عملکرد است.
در واقع باید بین «کامل بودن» و «کارآمد بودن» یکی را انتخاب کرد؛ و در این دوره، کارآمد بودن مهمتر است.
اخبار و شبکههای اجتماعی؛ بمب خاموش تمرکز
تسنیم: نقش اخبار و فضای مجازی در این وضعیت چیست؟
دکتر حمزهپور: مغز در شرایط استرس، بهطور طبیعی به دنبال اطلاعات بیشتر برای کاهش ابهام میگردد. اما مشکل اینجاست که حجم بالای اخبار، بهجای کاهش اضطراب، آن را تشدید میکند.
وقتی فرد مدام در معرض خبرهای نگرانکننده قرار میگیرد:
سیستم هشدار مغز خاموش نمیشود
سطح اضطراب بالا میماند
تمرکز به شدت کاهش پیدا میکند
خواب و آرامش ذهنی مختل میشود
به همین دلیل توصیه میکنیم:
فقط یک یا دو بازه زمانی کوتاه در روز برای اخبار در نظر گرفته شود
هنگام مطالعه، گوشی کنار گذاشته شود
نوتیفیکیشنها خاموش باشند
این کار ساده، تأثیر بسیار بزرگی در بازگشت تمرکز دارد.
خواب، تغذیه و حرکت؛ سه ستون پنهان موفقیت
تسنیم: بسیاری از دانشجویان در دوران امتحانات خواب و تغذیه را فدا میکنند. این موضوع چه اثری دارد؟
دکتر حمزهپور:یکی از اشتباهات رایج همین است. بعضی دانشجویان تصور میکنند اگر کمتر بخوابند و بیشتر درس بخوانند، موفقتر خواهند بود. اما از نظر علمی، این دقیقاً نتیجه معکوس دارد.
خواب نقش بسیار مهمی در تثبیت حافظه دارد. یعنی مغز در زمان خواب، اطلاعات روز را طبقهبندی و ذخیره میکند. اگر خواب کافی وجود نداشته باشد:
یادگیری ناقص میشود
فراموشی افزایش مییابد
تمرکز روز بعد کاهش پیدا میکند
همچنین تغذیه مناسب و فعالیت بدنی سبک (مثل پیادهروی کوتاه) باعث میشود سیستم عصبی از حالت تنش خارج شود.
در واقع بدن و مغز یک سیستم واحد هستند؛ اگر بدن خسته باشد، ذهن هم کارایی خود را از دست میدهد.
موفقیت در بحران؛ تعریف جدیدی از پیروزی
تسنیم: در نهایت، موفقیت در چنین شرایطی چگونه تعریف میشود؟
دکتر حمزهپور:باید نگاه سنتی به موفقیت را کمی اصلاح کنیم. در شرایط عادی، موفقیت معمولاً با نمره یا نتیجه سنجیده میشود. اما در شرایط بحرانی، موفقیت مفهوم عمیقتری پیدا میکند.
موفقیت یعنی:
ادامه دادن مسیر با وجود سختی
حفظ امید
حفظ سلامت روان
انجام بهترین عملکرد ممکن در شرایط موجود
گاهی خواندن چند صفحه با تمرکز واقعی، ارزشمندتر از چند ساعت مطالعه پراکنده است.
انتهای پیام/