به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، بودجه در هر نظام حکمرانی، صرفاً یک سند حسابداری یا مجموعهای از اعداد و ارقام خشک ریاضی نیست؛ بلکه تجلی عینی، قطعی و بیواسطه «اولویتها»، «ارزشها» و «نگرشهای راهبردی» یک ساختار سیاسی و اقتصادی به مقوله توسعه است.
در نظامهای اقتصادی پیشرفته و مبتنی بر دانش (Knowledge-Based Economies)، تخصیص منابع به گونهای مهندسی میشود که بالاترین ضریب فزاینده (Multiplier Effect) را در تولید ثروت ملی، ارتقای تابآوری زیرساختی و حفظ نخبگان در جغرافیای ملی ایفا کند.
با این وجود، واکاوی ساختار بودجهریزی و تخصیص منابع در اقتصاد ایران، پرده از یک پارادوکس عمیق و دردناک برمیدارد: تقابل ویرانگر میان «دستاوردسازی حداکثری با منابع میکروسکوپی» در بخش علم و «اتلاف نجومی سرمایهها» در بخشهای غیرمولد، مصرفی و خدماتی.
نشست خبری دبیر ستاد توسعه فناوریهای نانو و میکرو در تاریخ سوم خرداد ماه 1405، یکی از مهمترین نقاط عطف برای درک این انحراف معیار بود. براساس گزارشهای رسمی ارائهشده در این نشست، کل بودجه مصوب ستاد توسعه فناوری نانو در سال 1404 رقمی معادل 330 میلیارد تومان بوده است که از این میزان، تنها حدود 70 درصد، یعنی رقمی معادل 250 میلیارد تومان محقق و به این نهاد حاکمیتی تخصیص یافته است.
همچنین، پیشبینی و مصوبه بودجه برای سال 1405 نیز رقمی در حدود 370 میلیارد تومان اعلام شده است. تخصیص رقم ناچیز 250 میلیارد تومان به نهادی که مسئولیت راهبری یکی از پیشرفتهترین، استراتژیکترین و افتخارآفرینترین حوزههای علمی کشور را بر عهده دارد، نه تنها با منطق توسعه پایدار همخوانی ندارد، بلکه نشاندهنده یک سندرم حاد در اقتصاد سیاسی ایران است.
این گزارش با رویکردی انتقادی و تطبیقی، تلاش میکند تا ابعاد پنهان و آشکار این «معجزه 250 میلیارد تومانی» را کالبدشکافی کند. برای درک عمیقتر کوچکی این عدد، چارهای جز همسنجی و مقایسه آن با سایر شریانهای مالی در اقتصاد ایران نیست.
بخش اول: واکاوی ارزشآفرینی اکوسیستم نانو؛ حداکثر استخراج از حداقل منابع
برای سنجش میزان غیرمنطقی بودن بودجه 250 میلیارد تومانی، ابتدا باید خروجیها (Outputs) و پیامدهای (Outcomes) این سیستم را به دقت مورد ارزیابی قرار داد. ستاد نانو به عنوان نهاد راهبر، صرفاً یک پژوهشکده تئوریک نیست، بلکه موتور محرک یک زنجیره ارزش کامل از ایده تا بازار است.
دستاوردهای کمی و کیفی در سال 1404
براساس دادههای ارائه شده در نشست خبری خرداد 1405، زیستبوم فناوری نانو در ایران در حال حاضر موفق به تولید 1965 محصول در مقیاس صنعتی شده است که این محصولات توسط 438 شرکت دانشبنیان داخلی تولید و روانه بازارهای داخلی و خارجی میشوند.
این آمار نشاندهنده تحقق 120 درصدی هدفگذاریهای ابتدای سال 1404 است؛ تعهدی که بر مبنای آن قرار بود در هر روز کاری، یک محصول نانویی جدید به سبد محصولات کشور اضافه شود، اما در عمل، 230 محصول جدید موفق به دریافت گواهینامه نانومقیاس شده و وارد بازار شدند.
این اثربخشی در شرایطی محقق شده است که ستاد نانو در سال گذشته حدود 137 پروژه توسعه فناوری و کسبوکار را تحت حمایت خود قرار داده است. این پروژهها شامل فرآیندهای پیچیدهای از اثبات فنی تا تجاریسازی بودهاند.
ورود فناوری نانو به صنایعی نظیر سلامت (توسعه کیتهای تشخیص سموم و آنتیبیوتیکها در شیر برای شرکتهای لبنی)، انرژی و نفت (تولید چندین نوع کاتالیست راهبردی)، مواد شیمیایی، و عمران (بتنهای خاص و ملزومات دیرگداز برای صنایع مس و فولاد)، نشان از نفوذ افقی این فناوری در تار و پود اقتصاد کشور دارد.
ارزآوری و مرجعیت علمی جهانی
یکی از درخشانترین پیامدهای اقتصادی این اکوسیستم، بهرهگیری از قانون «خرید بار اول» است. تنها در سال گذشته، حدود 17 میلیون دلار قرارداد از این طریق در صنعت نفت میان پالایشگاهها و شرکتهای تولیدکننده کاتالیست نانویی منعقد شده است.
این امر به معنای جلوگیری از خروج حداقل 17 میلیون دلار ارز از کشور، آن هم تنها در یک زیربخش خاص است. با یک محاسبه سرانگشتی، بازگشت سرمایه (ROI) این نهاد به اقتصاد ملی، دهها برابر بودجه تخصیصیافته به آن است.
در عرصه دیپلماسی علمی و زیرساختهای بینالمللی نیز، ایران تا پایان سال گذشته موفق به تدوین 199 استاندارد ملی و 13 استاندارد بینالمللی با راهبری خود شده است و در حال حاضر در کنار غولهای فناوری نظیر ایالات متحده آمریکا، کره جنوبی و ژاپن، در رتبه چهارم دنیا در تدوین استانداردهای بینالمللی نانو قرار دارد.
علاوه بر این، کسب مقام نخست مقتدرانه توسط دانشآموزان و دانشجویان ایرانی در المپیادهای جهانی نانو در سال گذشته، نشان از زایش مداوم استعدادها در این بستر دارد.
حمایتهای کلان و استراتژیک در تقابل با محدودیتهای بودجهای
همانطور که در گزارشها اشاره شده است، راهبری این حوزه طی 20 سال گذشته (1384 تا 1404) همواره مورد تاکید مستقیم رهبر شهید انقلاب اسلامی بوده است.
عکس یادگاری رهبر شهید انقلاب اسلامی با خانواده نانو
تاکید بر گفتمانسازی، تولید ثروت ملی و ورود به حوزههای استراتژیک نظیر کشاورزی برای نفی وابستگی به واردات نهادههای دامی، نشان از وزن استراتژیک نانو دارد.
پیامدهای این تاکیدات رهبر شهید انقلاب اسلامی به گونهای بوده است که رهبری جدید نیز در پیام روز ملی خلیج فارس، از فناوری نانو در کنار حوزههای هستهای، بیو و موشکی به عنوان اولین مصادیق ظرفیتهای نوین و سرمایههای ملی یاد کردهاند.
اما پارادوکس دقیقاً در همین نقطه شکل میگیرد: چگونه نهادی که بار مسئولیت چنین سرمایه ملی عظیمی را به دوش میکشد و وظیفه حراست از مرزهای علمی کشور را در کنار مرزهای خاکی و آبی بر عهده دارد، باید با بودجهای معادل 250 میلیارد تومان اداره شود؟
عماد احمدوند دبیر ستاد نانو به درستی اشاره کرد که بهرهگیری از ظرفیتهایی نظیر «اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه» (بالغ بر 600 میلیارد تومان در دو سال اخیر) توانسته بخشی از این خلأ را پوشش دهد؛ اما باید در نظر داشت که اعتبار مالیاتی صرفاً به کار شرکتهای بالغی میآید که به مرحله سودآوری و پرداخت مالیات رسیدهاند.
هستههای اولیه پژوهشی، استارتاپهای نوپا و فازهای بنیادین تحقیق و توسعه، تشنه نقدینگی و حمایتهای بلاعوض (Grants) هستند که بودجه فعلی ستاد، به هیچوجه توان پاسخگویی به آن را ندارد.
تراژدی فوتبال دولتی؛ غرامتهای نجومی به خارجیهای بنجل
یکی از دردناکترین بخشهای اتلاف بیتالمال که مستقیماً از جیب شرکتهای دولتی و عمومی پرداخت میشود، صنعت فوتبال است. فوتبال در ایران نمونهای بارز از اقتصاد غیرمولد است که در آن، سرمایههای ملی به جای تزریق در زیرساختهای توسعهای علم، صرف غرامت و دستمزدهای نجومی افراد ناکارآمد میشود.
پرونده ویلموتس؛ غرامت میلیون یورویی برای کمتر از 60 روز حضور!
یکی از تاریکترین پروندههای اتلاف بیتالمال در فوتبال ایران، قرارداد مارک ویلموتس، سرمربی اسبق تیم ملی است. ویلموتس که در مجموع کمتر از 60 روز در ایران حضور داشت، با شکایت به فیفا، فدراسیون فوتبال ایران را محکوم کرد.
دادگاه CAS حکم شکایت مارک ویلموتس سرمربی بلژیکی پیشین تیم ملی را صادر و ایران را به پرداخت مبلغ 3 میلیون و ٣25 هزار یورو محکوم کرد. به این مبلغ سالیانه 5 درصد سود اضافه میشود. علاوه بر دو میلیون یورو ابتدایی.
با یک محاسبه ساده بر اساس نرخ ارز در مرکز مبادله (که هر یورو در بهمن 1404 حدود 159 هزار تومان معامله شده است)، مجموع این رقم (5 میلیون و 325 هزار یورو بدون احتساب جریمه دیرکرد سالانه 5 درصدی) بالغ بر 846 میلیارد تومان ارزش دارد.
به بیانی دیگر، فوتبال ما تنها برای یک مربی پروازی و بیدستاورد، بیش از 3.4 برابر کل بودجه یکساله و محققشده ستاد توسعه فناوری نانو را نابود کرده است. این سرمایه عظیم ملی که از بیتالمال پرداخت شد، میتوانست دهها پروژه کلان ملی توسعه فناوری را در لبههای دانش به سرانجام برساند.
شاهکار باشگاه استقلال؛ پرونده 2 بازیکن بوسنیایی با صفر دقیقه بازی!
در رده باشگاهی نیز فجایع مشابهی به طور مستمر تکرار میشود. در تازهترین رسواییها که صورتهای مالی رسمی آن در سامانه کدال بورس افشا شده، باشگاه استقلال با شکایتی 1 میلیون و 300 هزار یورویی در فیفا از سوی دو بازیکن گمنام بوسنیایی (آلمدین زیلیکیچ و ودران کیوسفسکی) مواجه بوده است. زیلیکیچ بابت قرارداد خود شکایتی 815 هزار یورویی و کیوسفسکی شکایتی 485 هزار یورویی ثبت کرده بودند.
این دو بازیکن بنجل در زمان مدیریت سابق باشگاه و بدون هماهنگی کادر فنی جذب شدند، اما پیش از انجام حتی یک دقیقه بازی در مسابقات رسمی، قراردادشان فسخ شد و برای دریافت غرامت به فیفا شکایت کردند.
در جدیدترین محکومیتها، گزارش شده است که باشگاه استقلال در پرونده ودران کیوسفسکی به پرداخت 395 هزار یورو محکوم شده است؛ رقمی که با نرخ روز ارز به حدود 37 میلیارد تومان میرسد.
پرداخت 37 میلیارد تومان غرامت بابت گلری که حتی یک دقیقه هم برای تیم بازی نکرده، معادل 15 درصد از کل بودجه سالانه ستاد نانو است! کل ادعای 1.3 میلیون یورویی این دو بازیکن (حدود 206 میلیارد تومان) نیز تقریباً با 82 درصد از کل بودجه 250 میلیارد تومانی ستاد نانو برابری میکند.
صیانت از دستاوردهای نانو در گروی تصمیمات مجلس و دولت
پاسخ دبیر ستاد نانو به پرسش خبرنگار تسنیم مبنی بر اهمیت موضوع "نانو" بعد از 22 سال پیشرفت در این حوزه، کلیدواژه مهمی را در برداشت: «نانو یک مقیاس است، نه یک موضوع محصور در زمان». ادغام مأموریتهای میکرو در ستاد نانو، نشان از ورود کشور به فاز جدیدی از توسعه فناوری دارد.
تسلط بر حوزههای میکروالکترونیک، ساخت تراشهها، سنسورهای هوشمند اینترنت اشیا (IoT) و تجهیزات پیشرفته پزشکی، نیازمند سرمایهگذاریهایی است که از نظر مقیاس، دهها برابر زیرساختهای فعلی نانو هزینه دربردارد.
اگر کشور توانسته است با استفاده از کمتر از دو درصد ظرفیتهای نهفته در مقیاس نانو، 1965 محصول تولید کند و 17 میلیون دلار در قراردادهای خرید بار اول صنعت نفت صرفهجویی ارزی ایجاد کند، ورود به 98 درصد باقیمانده نیازمند تغییر نگرش بنیادین است.
تجهیز «اتاقهای تمیز» (Clean Rooms) برای تولید قطعات میکروالکترونیک، خریداری تجهیزات پیشرفته لیتوگرافی و میکروسکوپهای نسل جدید، نیازمند ارزی است که با بودجههای قطرهچکانی ریالی فعلی قابل تحقق نیست.
حفظ شتاب علمی کشور و صیانت از این «معجزه نانویی» در گذار به عصر فناوریهای میکرو، نیازمند آن است که نهادهای تصمیمساز نظیر مجلس شورای اسلامی و سازمان برنامه و بودجه، درک خود را از مفهوم سرمایهگذاری و زیرساخت تغییر دهند.
فداکاری و تابآوریای که اگرچه تا به امروز با 250 میلیارد تومان به حیات خود ادامه داده اما برای عبور از مرزهای جدید اقتصاد جهانی، تشنه منابعی متناسب با اهمیت استراتژیک نام «ایران» است.
بازنگری بنیادین در رویکرد بودجهریزی برای سالهای آتی و ایجاد ردیفهای متمرکز و چند هزار میلیارد تومانی برای فناوریهای لبه دانش، نه یک انتخاب، که تنها مسیر تضمینکننده بقای اقتصادی کشور در قرن حاضر خواهد بود.
انتهای پیام/