به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، دودی که از میان انگشتان مصرفکنندگان سیگار و دخانیات بالا میرود، تنها به چشم خودشان نمیرود؛ پشت آن صنعتی چند میلیارد دلاری قرار دارد که سالهاست برای حفظ و گسترش بازار خود، از شیوههای متنوع و گاه پیچیده بازاریابی بهره گرفته تا هرروز با روشی جدید، بازار خود را تقویت و سلامتی مردم را تضعیف کند. صنعتی که با تغییر ذائقه نسلها، عرضه محصولات جدید، بهرهگیری از بسترهای نوین تبلیغاتی و تلاش برای عادیسازی مصرف، همواره در پی جذب مشتریان تازه و حفظ مصرفکنندگان فعلی بوده است.
در سالهای اخیر، همزمان با افزایش محدودیتهای قانونی برای تبلیغات مستقیم دخانیات، شیوههای غیرمستقیم ترویج مصرف نیز پررنگتر شدهاند؛ از تغییر شکل و بستهبندی محصولات گرفته تا حضور در فضای مجازی، استفاده از طعمهای متنوع، بی ضرر جلوه دادن برخی انواع محصولات نوپدید دخانی و پیوند زدن مصرف دخانیات با سبک زندگی و تعاملات اجتماعی. روندی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، چالشهای تازهای را پیش روی نظام سلامت و نهادهای ناظر قرار داده است.
31 ماه می هر سال، مصادف به دهم خردادماه، به عنوان روز جهانی بدون دخانیات نامگذاری شده است، این مناسبت سالانه با هدف آگاهسازی عموم مردم درباره خطرات مصرف دخانیات و همچنین شیوهها و اقدامات تجاری شرکتهای دخانیات برگزار میشود.
به همین مناسبت با دکتر شریف ترکمننژاد، مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران گفتوگو کردیم؛ مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
* 14 درصد ایرانیهای بالای 18 سال دخانیات مصرف میکنند
تسنیم: درباره مصرف دخانیات در کشور آمارهای متنوعی ارائه میشود؛ در حال حاضر برآوردی دارید که چند درصد ایرانیها از محصولات دخانی استفاده میکنند؟
طبق آخرین برآورد کشوری میزان مصرف دخانیات، کمی بالاتر از 14 درصد بوده است؛ این آمار مربوط به افراد بالای 18 سال است و بر اساس مطالعه «استپس» وزارت بهداشت در سال 1400 به دست آمده است؛ البته مطالعه تازهتری نیز در حال انجام بوده که نتایج جدید بر اساس تحلیل آن مشخص خواهد شد.
*رشد روند مصرف محصولات دخانی نوپدید در کشور
تسنیم: میزان مصرف مواد دخانی در سالهای اخیر افزایشی نیز داشته است؟
بله؛ با توجه به شواهد میدانی، مصرف همه انواع دخانیات رو به افزایش است؛ بهویژه قلیان در میان جوانان و خانمها و همچنین سیگار الکترونیک با افزایش مصرف مواجه بوده است. هرچند مصرف سیگار معمولی در سالهای اخیر ظاهراً وضعیت نسبتاً ثابتی داشت، اما به نظر میرسد به طور کلی روند مصرف دخانیات در کشور افزایشی باشد. البته برای اظهار نظر قطعی باید منتظر نتایج مطالعه سال 1404 وزارت بهداشت باشیم که در حال انجام است. با این حال، بر اساس شواهد میدانی، روند مصرف رو به افزایش به نظر میرسد.
تسنیم: علت افزایش مصرف محصولات دخانی در کشور چیست؟
یکی از دلایل این موضوع، گسترش بیضابطه عرضه قلیان و محصولات دخانی در سفرهخانههای سنتی، رستورانها و مراکز مشابه در سراسر کشور است. از سوی دیگر، کافهها نیز در این روند نقش دارند؛ بهگونهای که مصرف قهوه و سیگار برای برخی افراد به یک رفتار همراه با هم تبدیل شده است، گویی مصرف یکی بدون دیگری کامل نیست. حتی در برخی موارد، سیگار به عنوان واسطهای برای آغاز آشنایی و ارتباطات اجتماعی مورد استفاده قرار میگیرد که بسیار نگرانکننده است.
پلتفرمهای مجازی نیز نقش مهمی در این زمینه داشتهاند برای مثال اینستاگرام به شکل گستردهای در حال تبلیغ محصولات دخانی است و فروش اینترنتی و مجازی این محصولات نیز بهراحتی انجام میشود. در این فضاها هیچ محدودیت سنی جدی اعمال نمیشود و از خریداران نیز درباره سن آنها سؤالی پرسیده نمیشود. همین امر باعث شده تا علاوه بر افزایش بکارگیری روشهای جذاب برای تبلیغ محصولات دخانی، میزان استفاده از آنها نیز گسترش یابد.
*سالهاست ستاد کنترل دخانیات تشکیل جلسه نداده است!
تسنیم: یکی از نکاتی که در این زمینه وجود دارد فعالیت بارز و بدون محدودیت مراکز عرضه دخانیات است؛ اکنون اسموکشاپها بهراحتی فعالیت میکنند و حتی در فضای مجازی انواع پاد، سیگار و ویپ به فروش میرسد. چه نهادی باید بر این موضوع نظارت کند؟
مقابله با دخانیات موضوعی چندوجهی و چنددستگاهی است و نمیتوان تنها یک دستگاه را مقصر وضع موجود دانست اما نکتهای که وجود دارد این است که طی سالهای گذشته ستادی برای کنترل دخانیات تشکیل شد که دبیرخانه آن در وزارت بهداشت قرار دارد و وزارتخانههای مختلف عضو آن هستند و مصوبات این ستاد پس از تأیید رئیس جمهور قابل اجرا است اما متأسفانه سالهاست این ستاد جلسهای تشکیل نداده و از دستگاههای مسئول نیز درباره علت بروز این مشکلات پاسخخواهی نکرده است.
*کشورهای دیگر برای کنترل مصرف دخانیات چه میکنند؟
تسنیم: تجربه سالهای گذشته نشان داده است که صرف تشکیل ستادها بهتنهایی نمیتواند به حل مسائل اجتماعی منجر شود و آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، اجرای دقیق و مؤثر قوانین موجود است. در حوزه کنترل مصرف دخانیات، کشورهای دیگر چه سیاستهایی را در پیش گرفتهاند و کدام تجربیات در کاهش مصرف و کنترل این پدیده موفقتر بوده است؟
در این زمینه سازمان جهانی بهداشت چند اقدام اساسی را برای کنترل دخانیات توصیه میکند که در کشورهای دیگر نیز موفقیتآمیز بوده است؛ یکی از این اقدامات، رصد مستمر وضعیت دخانیات شامل مصرف، توزیع، فروش، تولید و الگوهای سنی مصرف است. دیگری حفاظت از افراد غیرسیگاری در برابر دود دست دوم است که این سیاست در کشور ما میتواند از طریق توسعه اماکن بدون دخانیات محقق شود. ایجاد و توسعه مراکز ترک دخانیات نیز از دیگر اقدامات و پیشنهاداتی است که مطرح است در حالی که در کشور ما چنین مراکزی بسیار محدود هستند و مراکز موجود نیز عملکرد مطلوبی ندارند. یک اقدام مهم دیگر، افزایش آگاهی عمومی است؛ این اقدام میتواند از طریق رسانهها، صداوسیما، بیلبوردهای شهری و سایر ابزارهای اطلاعرسانی صورت بگیرد اما متأسفانه در این زمینه نیز ضعفهایی وجود دارد از جمله این که سریالهای نمایش خانگی به تبلیغ مصرف دخانیات دامن میزنند. در مجموع آن چه اهمیت دارد، اجرای دقیق قانون است؛ ما در ایران قانونی نسبتاً مناسب داریم، هرچند برخی مواد آن نیازمند بازنگری است اما در صورتی که اجرا شود میتواند بسیار کمککننده باشد.
*قانونی که اجرا نمیشود...
تسنیم: مصادیق چالشهای موجود در اجرای قانون مرتبط با کنترل مصرف دخانیات چیست؟
بر اساس قانون فعلی، فروش دخانیات به افراد زیر 18 سال، فروش نخی، فروش در شعاع 100 متری مدارس و مراکز فرهنگی و آموزشی و همچنین افزودن عطر و طعم به توتون و تنباکو ممنوع است اما شاهد عدم اجرای صحیح و کامل آنها هستیم. یکی دیگر از بندهای قانون، «بستهبندی ساده» است که هنوز دولت نتوانسته صنعت دخانیات را ملزم به اجرای آن کند.
راهبرد دیگر اعمال مالیات قابل توجه بر دخانیات است که در سالیان اخیر افزایش یافته اما هنوز به اندازهای بر قیمتها اثر نگذاشته که بازدارنده باشد.
*بهانهجویی صنعت دخانیات برای فرار از زیر بار مالیات
تسنیم: درباره افزایش مالیات بر دخانیات اختلاف نظرهایی میان صنعت دخانیات و کارشناسان این حوزه وجود دارد؛ فعالان صنعت دخانیات مدعی هستند که افزایش مالیات باعث افزایش قاچاق محصولات به کشور میشود. این ادعا صحت دارد؟
کنترل قاچاق مسئول مشخص دارد و دستگاههای مسئول باید وظایف خود را بهدرستی انجام دهند. این استدلال در واقع بهانهای است که صنعت دخانیات همواره برای جلوگیری از سیاستگذاری صحیح مطرح میکند.
واقعیت این است که بسیاری از کشورها، حتی برخی کشورهای همسایه، توانستهاند هم قاچاق را کنترل کنند و هم مالیات دخانیات را افزایش دهند بنابراین این دو موضوع منافاتی با یکدیگر ندارند.
جالب اینجاست که در بسیاری از کشورها، خود شرکتهای بزرگ دخانیاتی که تولید و توزیع را بر عهده دارند، در پشت پرده قاچاق نیز نقش دارند. به همین دلیل وقتی قیمت یک برند افزایش پیدا میکند، همان برند از مسیرهای دیگر وارد بازار میشود.
این بهانهها در حالی مطرح میشود که بر اساس آمارهای جهانی، به ازای هر 10 درصد افزایش مالیات که منجر به افزایش قیمت شود، مصرف دخانیات در کشورهای توسعهیافته 4 درصد و در کشورهای با درآمد متوسط و پایین 8 درصد کاهش مییابد. ایران نیز در گروه کشورهای با درآمد متوسط قرار میگیرد بنابراین طبیعتاً این راهبرد در کاهش مصرف اثرگذار خواهد بود.
تسنیم: به نظر شما مالیات وضع شده بر دخانیات طی سالیان اخیر اثر قابل توجه و بازدارندهای داشته است؟
افزایش قیمت سیگار و دخانیات ناشی از افزایش وضع مالیات، هم از شروع مصرف در افراد جدید جلوگیری میکند و هم مصرفکنندگان فعلی را به کاهش یا ترک مصرف ترغیب میکند.
در سالهای اخیر افزایش مالیات نسبتاً مناسبی اتفاق افتاده، اما هنوز تا سطح بازدارنده فاصله زیادی وجود دارد. به جرأت میتوان گفت بیش از 50 درصد مالیات واقعی دخانیات هنوز دریافت نمیشود. از سوی دیگر گردش مالی صنعت دخانیات بسیار بالاست. بیش از 80 درصد این صنعت در ایران در اختیار شرکتهای خارجی و بینالمللی است که در داخل کشور تولید سیگار انجام میدهند. تنها حدود 10 تا 12 درصد بازار در اختیار شرکت دخانیات ایران است و بنابراین بخش عمده بازار در اختیار شرکتهایی مانند بریتیش امریکن توباکو (British American Tobacco) قرار دارد.
این شرکتها از روشهای مختلفی برای کاهش بار مالیاتی خود استفاده میکنند. برای مثال، استدلال میکنند چون در ایران تولید انجام میدهند، باید مشمول نرخ مالیات محصولات داخلی شوند. در حال حاضر سیگار تولید داخل حدود 45 درصد و سیگار خارجی حدود 90 درصد مالیات دارد. شرکتها تلاش میکنند از افزایش بیشتر مالیات جلوگیری کنند، هرچند دستگاههای مسئول نیز برای دریافت مالیات واقعی در حال پیگیری هستند.
*دارو تحریم است، سیگار نه!
تسنیم: با توجه به تحریمها، چگونه شرکتهای خارجی در حوزه دخانیات در ایران فعالیت میکنند؟
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بسیاری از کالاهای مورد نیاز کشور، از جمله دارو، تحت تأثیر تحریمهای کشورهای خارجی قرار گرفتند؛ اما دخانیات هرگز جزو کالاهای تحریمی نبوده است. دلیل آن روشن است. چرا باید کشورهای متخاصم محصولی را تحریم کنند که مصرف آن به سلامت مردم آسیب میزند و بازار بزرگی برای شرکتهای تولیدکننده ایجاد میکند؟ وقتی جامعهای خود برای خرید محصولات دخانی صف میکشد، سلامت خود و خانوادهاش را به خطر میاندازد و حتی گاهی مصرف آن را نوعی پرستیژ تلقی میکند، طبیعی است که شرکتهای دخانی هیچ انگیزهای برای محدود کردن این بازار نداشته باشند. به همین دلیل، نه در گذشته و نه در آینده، انتظار نمیرود کشورهایی مانند آمریکا یا سایر کشورها دخانیات و تجهیزات مرتبط با آن را تحریم کنند؛ زیرا سود این صنعت بسیار زیاد است و سلامت مردم ایران را نشانه رفته است.
انتهای پیام/