خبرگزاری تسنیم _ گروه امام و رهبری: یکی از آثار تازهمنتشرشده در زمینه فهم و تبیین اندیشه امام شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی خامنهای (ره)، کتاب «در آغوش نیل» نوشته مشترک مهران کریمی و آزاده محبی است. این کتاب که در 208 صفحه از سوی انتشارات انقلاب اسلامی روانه بازار نشر شده است، به واکاوی مبحث مهم سنتهای الهی در اندیشه رهبر شهید انقلاب (ره) میپردازد و موضوعاتی چون: تعریف سنت الهی و تبیین ویژگیهای آن، اهمیت سنتهای الهی، اقسام سنتها، بررسی شرایط تحقق آنها، تشریح نتایج مثبت اعتماد به سنتهای الهی و بررسی مصادیق عینی تحقق سنتها در تاریخ انبیاء (علیهمالسلام) را در بر میگیرد.
به مناسبت انتشار این اثر مکتوب، با مهران کریمی، نویسنده کتاب «در آغوش نیل» به گفتوگو نشستهایم.
.
در ادامه، مشروح این گفتوگو را از نظر میگذرانید:
تسنیم: ایده نگارش و دغدغه گردآوری اثری با محوریت سنتهای الهی در اندیشه امام شهید انقلاب اسلامی چگونه در ذهن شما شکل گرفت و در چه روندی به کتاب «در آغوش نیل» تبدیل شد؟
کریمی: مقدمتاً لازم است اشاره کنم که بنده این توفیق را داشتم تا سالیانی در حوزه نظام فکری و بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره) کار کنم و این حوزه، حوزه کاری، تولید محتوا، تدریس و تبیین بنده محسوب میشود. در کنار آن، مقداری هم به بحث اندیشه امام راحل (ره) پرداختهایم اما بیشتر تمرکزم طی سالهای اخیر معطوف به شخصیت، زندگی، مبارزات، اندیشه و مطالبات رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره) بوده است.
وجوه معرفتی امام خامنهای (ره) تحتالشعاع وجوه سیاسی ایشان قرار گرفته است
در تبیین و صورتبندی اندیشه امام شهید (ره)، ما با مسائلی روبهرو بوده و هستیم. یکی از این مسائل، فقر نظری و کمبود آثار علمی متقن و اندیشهپژوهانه است. این مشکل از سالیان قبل وجود داشته و بهرغم آنکه در سالهای اخیر، اتفاقات خوبی در این حوزه رخ داده است، اما همچنان چنین مظلومیتی وجود دارد و اندیشه ایشان آنگونه که باید به جامعه علمی ما اعم از دانشگاه، حوزه علمیه، فرهنگ و عرصه عمومی، دانشجویان، جوانان و علاقهمندان به انقلاب اسلامی چه در داخل و چه در خارج از کشور عرضه نشده است.
اگر بخواهیم آسیبشناسی کنیم، وجه فکری، علمی و معرفتی و تئوریک امام خامنهای (ره) کاملاً تحتالشعاع وجه سیاسی و جایگاه رهبری ایشان قرار گرفته است؛ یعنی متأسفانه ما نتوانستهایم ابعاد شخصیتی، ظرفیتهای علمی، محتوایی و نظام فکری ایشان را به جامعه منتقل کنیم یا دستکم بسیار حداقلی این کار را انجام دادهایم.
در اینجا علاوه بر اینکه ما با فقر محتوا روبهرو هستیم، با فقر پژوهشگر هم مواجهیم، با فقر آثار علمی متقن و مدون هم به همین ترتیب؛ همچنین بمباران تبلیغاتی، پمپاژ دروغ و تحریفگریهای دشمن را هم داریم که اجازه نمیدهد شخصیت ولی جامعه شناسانده شود؛ زیرا محوریت جریان حق بر اساس نظام امت و امامت است. لذا دغدغهای که بنده داشته و دارم و شاید حدود 20 سال آن را دنبال کردهام این است که بتوانم وجوه علمی، محتوایی، معرفتی و اندیشهای ایشان را در کنار خصوصیات، سبک زندگی، مطالبات و دیگر وجوه شخصیتیشان به جامعه عرضه کنم.
یکی از سرفصلهای اصلی ما در این زمینه عبارت از مطالعه، تتبع و پژوهش در حوزه بیانات رهبر شهید (ره) است. ایشان عمده مطالب علمی و محتوایی خود را در قالب سخنرانیهایشان به جامعه عرضه میکردند. بدین معنا، سخنرانیهایشان از جنس سخنرانیهای معمول و متداول خطابهای نیست. درست است که وجه خطابه هم در این سخنرانیها وجود دارد اما بسیار عمیق و علمی است و نکات معرفتی خاص خود را از جهات قرآنی، روایی، تاریخی و ابعاد مختلف دیگر داراست. بنابراین برای اینکه بتوانیم وجه علمی، معرفتی و تئوریک ایشان را به جامعه عرضه کنیم، تتبع و پژوهش در بیانات ایشان امر بسیار لازمی است و اصلیترین عرصه کار پژوهشی و راهکار اساسی این عرصه محسوب میشود.
وجه قرآنی در نظام فکری رهبر شهید (ره) بسیار پررنگ است
نکته دیگر این است که ما بر اساس تجربه سالهایی که توفیق داشتیم در حوزه نظام فکری رهبر شهید (ره) کار کنیم، میدانستیم که وجه قرآنی در اندیشه ایشان بسیار پررنگ است. به یک معنا اگر ایشان را «حکیم قرآنی» بنامیم، کلیدواژه درستی به کار بردهایم. یکی از وجوه بسیار برجسته در اندیشه ایشان، نوع ممارستشان با قرآن، نوع ارجاعات، استنادات و به یک معنا بینش و نگرش قرآنی است که این صرفا به جنبه علمی مباحث دینی و اعتقادی محدود نیست. سبک حکمرانی امام شهید (ره) قرآنی است. سبک مواجهه حکومت اسلامی و جمهوری اسلامی با استکبار جهانی، نظام سلطه، صهیونیسم جهانی و امثالهم بر اساس مبانی و آموزههای قرآنی است. لذا قرآن نمود بسیار پررنگی در اندیشه امام شهید (ره) دارد و ایشان در بسیاری از مباحث علمی مانند همین بحث سنتهای الهی و نوع نگرش و صورتبندی فلسفه تاریخ، حرف دارند اما به این حرفها کمتر پرداخته شده است.
مجموع این عوامل، چنین دغدغهای را در بنده و خواهر گرامی سرکار خانم محبی به وجود آورد و با تلاشی مشترک، کار را در این حوزه که یکی از اصلیترین مبانی شاکله فکری امام شهید انقلاب (ره) محسوب میشود، پیش بردیم. در حقیقت یکی از موارد بر زمین مانده در اندیشه رهبر شهید (ره)، نوع نگرش ایشان به تاریخ، صورتبندیشان از حرکت جوامع بشری و مدنیتهایی است که در صحنه تاریخ حضور پیدا کردهاند که تلاش شد در کتاب «در آغوش نیل» براساس بیانات ایشان این موارد تاحدودی تبیین شود.
این پژوهش تقریباً از یک سال و نیم پیش از شهادت ایشان کلید خورد. کار طی چند مرحله از طرف گروه پژوهشی مورد بازبینی و اصلاح و تکمیل قرار گرفت. مشورتها و مباحثات مفصلی داشتیم، آثار مختلفی را از ایشان دیدیم و در نهایت، تقدیر اینگونه رقم خورد که این کتاب پس از شهادت حضرت آقا منتشر شود؛ وگرنه در حالت عادی بنا داشتیم که این اثر به نمایشگاه کتاب برسد اما به دلیل آنچه حادث شد، آئین رونمایی از کتاب را در نزدیکی مقتل امام شهید (ره) در رواق کشوردوست برگزار کردیم.
تسنیم: اشاره داشتید که جهانبینی امام شهید امت (ره) به سیر و فلسفه تاریخ، منبعث از قرآن کریم است. این عبارت را بیشتر مورد واکاوی و تبیین قرار دهیم. اساساً اگر بخواهیم تعریف و تصویر معینی از سنتهای الهی در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره) داشته باشیم، به نحوی که مخاطب بتواند ادراک ملموسی از آن پیدا کند، این تعریف یا تصویر، واجد چه رئوس و مختصاتی است؟
کریمی: اساساً یکی از مباحث علمی و معرفتی جدی در حوزه علوم اجتماعی، فلسفه تاریخ است. ما یک بار از تاریخ به عنوان نقل رخدادها، حوادث و هر آنچه که مربوط به گذشته بوده است، صحبت میکنیم که به آن تاریخ نقلی گفته میشود. گاهی درباره معرفتشناسی علم تاریخ و اینکه چگونه میتوان نسبت به مباحث، معرفت تاریخی پیدا کرد، سخن میگوییم. و از منظری دیگر گاهی تاریخ را به عنوان سیر و صیرورت حرکت جوامع بشری در نظر میگیریم و در واقع حرکت کلان تاریخ را تحلیل میکنیم که در اینجا تاریخ از آن تاریخ نقلی، تقویمی و مفاهیم اینچنینی جدا میشود. اینکه اساساً از کجا آمدهام، آمدنم بهر چه بود، به کجا میروم آخر ننمایی وطنم، اینکه غایت حرکت بشر کجاست، غایت حرکت تاریخ کجاست، محرکها و مؤلفههای حاکم بر حرکت تاریخ چه هستند، پیشرانهای حرکت تاریخ چیست و سؤالاتی از این دست در عرصه فلسفه تاریخ پاسخ میگیرد و بحث بسیار مهمی است. اینکه یک مکتب یا تفکر، حرکت انسانها را چگونه تشریح و صورتبندی میکند. مثلاً آیا پیشران و لوکوموتیو حرکت تاریخ، مسائل مادی است یا مسائل الهی و غیرمادی. اینها دو نگرش متفاوت به زندگی، حرکت انسان و تحولات جوامع انسانی است. در ادیان تولیدی به نحو معینی به تاریخ نگاه میشود، در ادیان غیرتوحیدی هم نگرشها متفاوت است، میان مکاتب مختلف نیز چالشهای جدی وجود دارد.
در تمدن غرب، متفکرین زیادی به این بحث ورود کرده و درباره فلسفه تاریخ سخن گفتهاند. مانند هگل و مارکسیستها که نکات مفصلی در باب فلسفه تاریخ دارند. در اینجا صورتبندیهای مادی از تاریخ مثل صورتبندیهای مارکسیستی کمونیستی را شاهد هستیم که در دورهای هم بازارشان بسیار داغ بود اما غیر از اینها هم تئوریهای مختلفی وجود دارد که محل بحث بنده نیست.
در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی خصوصاً طی یکی دو سده اخیر، التفات به این مسئله جدیتر شده است. اینکه ما تاریخ را چطور میبینیم و حرکت جوامع بشر و صیرورت آن را چگونه توضیح میدهیم. تحولاتی که در تاریخ انسانها، جوامع و حکومتها اتفاق میافتد، چگونه قابل توضیح است و عوامل پیروزی و شکست چیست. متفکرینی مثل شهید مطهری، شهید محمدباقر صدر، مرحوم آیتالله مصباح و دیگران وارد این بحث شدهاند و نکات بسیار خوبی را طرح کردهاند.
نگاه امام شهید (ره) به تاریخ و حرکت جوامع بشری منبعث از حکمت قرآنی است
رهبر شهید انقلاب (ره) هم در این حوزه حرفهای زیادی برای گفتن دارند و همانگونه که عرض کردیم، نگاهشان نسبت به تاریخ و حرکت جوامع بشری منبعث از بینش و حکمت قرآنی است. در واقع طرح این بحث از سوی رهبر شهید انقلاب بیش از آنکه ادبیات فلسفی داشته باشد، حائز ادبیات و رویکرد قرآنی است؛ یعنی ایشان با همان نگاه منظومهوار قرآنی وارد بحث شدهاند. یکی از مبادی و خاستگاههای اصلی نگرش رهبر شهید (ره) به این بحث، موضوعی است که از آن ذیل عنوان «سنتهای الهی» یاد میکنیم. یعنی ایشان بهواسطه کلیدواژه سنتهای الهی، نگرش اسلامی-شیعی خود را صورتبندی کردهاند و بر همین اساس، حرکت جوامع بشری و حکومتها را توضیح میدهند. اینکه اساساً عوامل اعتلا و پیشرفت حکومتها و جوامع چیست، علل سقوط، اضمحلال و شکست چیست. امام شهید (ره) این موارد را بر اساس همین دیدگاه و ذیل بحث سنتهای الهی توضیح میدهند.
نکته مهم دیگر این است که آن فراتاریخی که بر تاریخ حاکم است و به یک معنا عنصر پیشران هست و مدیریت و راهبری میکند و حرکت را شکل میدهد «اراده الهی» است. یعنی اراده الهی هست که حاکم بر حرکت تاریخ و جوامع انسانی هست. بر اساس همین نگرش اسلام شیعی ایشان بحث سنتهای الهیشان را مطرح کردند. از حیث حکمرانی هم دلالتهای این بحث بسیار پررنگ است که در ادامه اگر فرصت شد من اشاره میکنم.
در این حوزه این کتاب اولین پژوهش جامعی است که منتشر شده و نکات رهبر شهید انقلاب را منتشر کرده است. ما تعمد داشتیم که این کار به شکل روشمند و براساس سیر و دستهبندی صحیح بیانات ایشان باشد تا بتواند یک اقدام خطشکنانه إنشاءالله باشد که متفکرین، نخبگان، پژوهشگران، اساتید حوزه و دانشگاه و اهالی علم و فرهنگ ادامه این موضوع مهم را بتوانند دنبال کنند و قدمهای بعدی را إنشاءالله در این زمینه بردارند.
تسنیم: با توجه به اینکه اشاره داشتید این کتاب، نخستین پژوهش جدی است که حول محور «سنتهای الهی» در اندیشه امام شهید انقلاب اسلامی (ره) صورت پذیرفته است، قدری راجع به شیوه پژوهش و گردآوری مطالب توضیح دهید.
کریمی: از حیث روش، برای ما بسیار مهم بود که چند اصل را رعایت کنیم. اولاً بکوشیم تا جایی که میشود «جامعیت» کار را بالا ببریم. شما میدانید که در حوزه بیاناتپژوهی، تمام سخنرانیها و بیانات رهبر شهید انقلاب (ره) منتشر نشده است. بخش زیادی از آنها به صورت عمومی منتشر شده و بخش قابل توجهی هم به دلایل مختلف فنی و موارد دیگر منتشر نشده است.
مبنای ما در این پژوهش، آثار و سخنرانیهای منتشرشده و قابل دسترس ایشان بود. البته تصور ما این است که اگر بیانات منتشرنشده رهبر شهید انقلاب (ره) هم کار شود، شاید موارد خیلی زیادی به آنچه در کتاب جمعآوری شده اضافه نشود. لذا جامعیت برای ما مهم بود و فکر میکنم تا حد خوبی توانستهایم به جامعیت برسیم.
التزام به جامعیت، مانعیت و دقت در بیان مطالب
نکته بعدی این بود که «مانعیت» را هم رعایت کنیم و مواردی که ذیل این بحث جای نمیگیرد، در کار نباشد. به همین دلیل برای التزام به جامعیت، مانعیت و دقت در بیان مطالب، این راهکار را در پیش گرفتیم که اولاً حوزهها و مولفههای معنایی مرتبط با سنتهای الهی، یعنی کلیدواژههای مستقیم و هممضمون را به صورت مفصل در پایگاه اطلاعرسانی رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره) مورد جستوجو قرار دادیم. در پایگاه اطلاعرسانی ایشان، مداخل موضوعی هم وجود داشت و آنها هم به صورت مفصل مورد مطالعه و فیشبرداری قرار گرفت. همچنین به کتابهای ایشان بهویژه آثاری که موضوعاتی چون تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را دربرمیگرفت و توسط دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید (ره) منتشر شده بود هم رجوع کردیم و این کتابها را هم مورد فیشبرداری قرار دادیم. با وجود این، تصور کردیم که ممکن است مواردی جاافتاده باشد. مثلاً برخی متفکرین مثل شهید صدر، مضامین دیگری را هم ذیل بحث سنتهای الهی مطرح کرده بودند که بعضا در محتوای استخراج شده نبود. ما اینجا یک کار تطبیقی را هم پیش بردیم و آیات و مفاد قرآنی که توسط متفکرین دیگر استفاده شده بود را در بیانات رهبر شهید انقلاب پیدا کردیم. مباحثی که ایشان ذیل آن آیات مطرح ساخته بودند و شاید در طرح آنها الزاماً از لفظ سنت یا سنتهای الهی استفاده نشده اما مضمونشان همین بود را هم مورد بررسی قرار دادیم. لذا برخی سنتها هم اینگونه به دست آمد و به کار اضافه شد. همچنین مشورت علمی با بعضی عزیزان و اساتیدی که روی روش تفسیری رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره) کار کرده بودند هم مورد توجه ما قرار گرفت.
کار را با «نگاه منطوقمحور» پیش بردیم
نکته آخر هم این است که ما سعی کردیم با «نگاه منطوقمحور» کار را پیش ببریم؛ یعنی آنچه از ظاهر کلام، استخراج و استنباط میشود را مبنا قرار دهیم و از مفهومپردازیهایی که ممکن است نگاه پژوهشگر را دخیل کند و پژوهش را از قصد و معنای مدنظر گوینده کلام دور سازد، اجتناب کرده و با روشمندی کار را دنبال کنیم.
تسنیم: یکی از کلیدواژههای مهمی که در اثر و اظهارات شما وجود داشت، «حکمرانی قرآنی» است و اشاره کردید که سبک و سیاق ویژه حکمرانی رهبر شهید انقلاب اسلامی از چنین جنسی است. قدری بیشتر درباره نسبت این مفهوم کلیدی با اندیشههای حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای (ره) توضیح دهید و حتیالامکان برای ملموستر شدن بحث، مصادیقی را بیان کنید.
کریمی: برای فهم صحیح حکمرانی قرآنی که اتکا به سنتهای الهی یکی از مبانی و ابعاد اصلی آن است، باید نگرش رهبر شهید (ره) به دین، مفاهیم و آموزههای قرآنی را به درستی فهم کنیم. نگاه ایشان در این زمینه نگاهی «تحققگرا» است؛ نگرشی که اسلام را به تمامه دنبال میکند. وقتی به مباحث قبل از انقلاب رهبر شهید (ره) رجوع میکنیم، میبینیم که ایشان اسلام را به عنوان طرحی عملی، مسلکی سیاسی و تفکر و ایدئولوژیای حکومتساز و جامعهپرداز مطرح میکنند. شما این نگاه را به صورت کامل در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» هم میبینید. مبتنی بر این نگاه، دین شامل مفاهیم، کلمات و تعابیری که در قرآن و روایت آمده باشد و روی طاقچه جای بگیرد نیست. این مفاهیم باید به «عینیت اجتماعی» بدل شود، به نظام تبدیل شود، به سازوکار اداره کشور بدل شود، در نظامهای مختلفی چون تعلیم و تربیت، اقتصاد، روابط بینالملل و... نمود پیدا کند. لذا مضمون و دال مرکزی اندیشه ایشان، «حاکمیت اسلام» است و این یعنی نظامسازی اسلامی، نظریه نظام انقلابی و امثال این مفاهیم در اندیشهی ایشان محوریت دارند. لذا اسلامی که بخواهد تقلیل یابد، صرفا برخی مفاهیم را به شکل عقیدتی یا اخلاقی مطرح کند و در عینحال، به سازوکار و عینیت زندگی بشر، نظامسازی، ترتیبات تمدنی و... تبدیل نشود، هرگز مدنظر رهبر شهید ما نبوده و نگاه حضرت امام (ره) هم اینگونه است. اگر ما این موضوع را به درستی فهمیده باشیم، طبیعتاً مبنای حکمرانیمان قرآنی میشود. بدینمعنا در نگاه ایشان، حکومت اسلامی، طریقیت دارد تا مفاهیم، ارزشها، آرمانها، مضامین قرآنی، روایی و در یک کلام، «اسلام ناب» در جامعه محقق شود و به متن زندگی انسانها راه یابد.
محور حرکت رهبر شهید (ره) از دوران مبارزه تا لحظه شهادت
حرکتی که رهبر شهید ما از دوران مبارزه تا لحظه شهادت شکل داد، همه حول همین بود که اسلام در جامعه، در زندگی، در نظامسازی و جامعهپردازی محقق و عملیاتی شود. شاید این تمایز ویژه ایشان با برخی علما و برجستگان حوزوی ما محسوب میشود که رهبر شهید انقلاب، اسلام منهای حکومت و نظامسازی را اساسا اسلام نمیدانند. اینجاست که قرآن مبنا میشود. حکمرانی قرآنی از چنین فلسفه و عقبهای برخوردار است و اگر ما به ادبیات رهبر شهید (ره) مراجعه کنیم، میبینیم آنجا که درباره مسئله حکومت از منظر قرآنی سخن میگویند، دائماً همین فضاها را بازتولید میکنند. مثلاً ایشان در دورهای کلیدواژه «جهاد کبیر» را مطرح میکنند. در حالی که ما در ادبیات رایج، جهاد اکبر و جهاد اصغر را داریم، ایشان کلیدواژه قرآنی جهاد کبیر را مطرح کرده و تاکید میکنند که در حکومت اسلامی، نباید نفوذ، سیطره و غلبه اراده مستکبرین بر مسلمین اتفاق بیفتد. این ایستادگی در مقابل خط نفوذ و نرفتن زیر سلطه دیگران، همان جهاد کبیر و نمونهای از بهرهگیریهای قرآنی ایشان است. رهبر شهید ما از این قسم بهرهگیریها بسیار دارند. در بحث سنتهای الهی هم همینطور است؛ یعنی زیربنا و شاکله مواجهه ایشان با استکبار جهانی مبتنی بر همین نگاه قرآنی و بحث سنتهای الهی است.
دوگانگی سنتهای الهی در اندیشه امام شهید (ره)
در اینجا برای عینیتر شدن بحث، به مصادیقی اشاره میکنم. برای مثال، نگاه ایشان به مقوله سنتهای الهی ذیل دو دسته کلی تقسیمبندی میشود. یکی سنتهای الهی که خارج از اراده انساناند و البته زیاد نیستند، مثل سنت تحول. جوامع بشری متحول میشوند و این تحول، وابسته به این نیست که منِ انسان، بخواهم یا نخواهم. تحول، سنت گزیزناپذیری است که خداوند در این عالم قرار داده است. این قسم سنتها بخش کمتری از موارد مورد بحث رهبر شهید انقلاب را شکل میدهند.
بخش عمده نظرات ایشان ذیل موضوع سنتهای الهی، سنتهایی هستند که اراده انسان در آنها مؤثر است. تقریباً از حدود چهل و اندی سنتی که ما در کتاب «در آغوش نیل» استخراج کردیم، 40 مورد، مواردی هستند که اراده انسان در آنها اثرگذار است. مثلا در نسبت با مبحث حکمرانی که موضوع سوال شما بود، اینکه اگر مؤمنان مقابل مستکبران، کافران و دشمنان مقاومت کنند، نصرت الهی شامل حالشان میشود. این یک مبنای قرآنی و سنتی الهی است. یا برای رسیدن مؤمنین به خواستههایشان، دعا یک سنت است. یا وحدت میان مؤمنین و اصطلاحاً به تعبیر قرآنی امام شهید (ره)، ولایت میان مؤمنین، عامل قدرت و پیروزی است و در نقطه مقابلش از هم گسیختگی، تفرقه و تشتت، عامل شکست برابر دشمن محسوب میشود.
اگر این موارد را در مباحث رهبر شهیدمان ببینید، مثلاً در جنگ تحمیلی 12روزه و پس از آن تا ایامی که منجر به شهادت ایشان شد، درمییابیم یکی از کلیدواژههای بسیار بسیار پررنگی که امام شهید (ره) در حکمرانی خود مورد توجه قرار میدهند، اتحاد و وحدت ملی است که از آن تحت عنوان «اتحاد مقدس» یاد کردند. مبنایش این است که اگر بین خودتان ولایت داشتید و متحد بودید، دشمن نمیتواند به شما صدمهای بزند اما اگر این اتحاد دچار خدشه شود، از دشمن ضربه خواهید خورد.
تاکید بر اتحاد در اندیشه امام شهید (ره) بحثی مبنایی است
امام شهید ما حین طرح مسائل در بستر جنگ تحمیلی 12روزه فرمودند که اتحاد مقدس مردم در حکم سپری فولادین عمل کرد و سبب شد دشمنی که برای نابودی شما و نظام اسلامی آمده بود، به هدف خود نرسد. لذا اتحاد در اینجا بحثی تزئینی، فرعی یا تبلیغاتی نیست، بحثی مبنایی است. اتحاد، شاکله ایستادگی در مقابل جبهه کفر، استکبار و صهیونیسم جهانی و یکی از مبانی اصلی است. ایشان دائماً میگفتند که اتحاد، عامل پیروزی است، سپری فولادین است، نگذارید این اتحاد از بین برود، آن را حفظ کنید. ما در وقایع دی ماه سال گذشته دیدیم که دشمن به صورت جدی روی مسئله اقتصاد کار کرد. با شیطنتها و طراحیهای خبیثانهای که جبهه کفر و ائتلاف ترامپ-نتانیاهو انجام دادند، باعث جهش قیمت ارز شدند، نارضایتی شکل گرفت و برخی به خیابان آمدند و اعتراض کردند. در ادامه، این اعتراض اقصادی بعضی از مردم به جاهای بد و خشونتباری کشیده شد. از پس این نارضایتی و اعتراض، شکاف، درگیری و تنازع سنگینی به وجود آمد که اتحاد را مخدوش ساخت. ضدانقلاب، آمریکا و رژیم صهیونیستی فراخوان دادند، و وقتی اتحاد از بین رفت، مسئله ضربه، شرارت و دخالت دشمن خارجی شکل گرفت و همه مردم نتیجه آن را دیدند. از شهادت رهبر عزیز ما تا کودکان میناب و زن خانهدار و کارگر و کارمند و معلم و نظامی و غیرنظامی. خب این یک قاعده قرآنی است که اگر در مقابل دشمن متحد باشید، پیروز میشوید اما اگر اتحاد از بین برود آسیب میبینید و ممکن است شکست بخورید.
از سوی دیگر اما در جریان جنگ تحمیلی 40 روزه شاهد ترمیم اتحاد بودیم. وقتی اتحاد، ترمیم و صفوف ملت به هم پیوسته شد، مردم به میدان آمدند و تصویر منسجمی از اتحاد ملی ساختند. حتی بسیاری از کسانی که منتقد بودند و شاید نسبت به رهبر شهید هم مواضع انتقادی داشتند، متحول شدند و از فضای قبلی خود برگشتند و پیروزی دوباره حاصل شد. شاید خسارات و مخاطرات جنگ تحمیلی 40 روزه در مقایسه با جنگ تحمیلی 12روزه خیلی بیشتر بود و دشمن میخواست ظرف دو سه روز کار را تمام کند اما وقتی اتحاد شکل گرفت، خداوند نصرت خود را روانه کرد و صحنهای که دشمنان میخواستند با شکست ملت ایران و نظام اسلامی همراه باشد، به عرصه پیروزی ما بدل شد. این نمونهای از سنتهای الهی است که نشان میدهد اراده الهی در عالم کار میکند.
سنت در نگاه رهبر شهید (ره) همان قوانین الهی است
این را هم بگویم که مقصود رهبر شهید از سنن الهی همان قوانین الهی است. ما در عالم طبیعی و مادی قوانینی داریم، مثل قانون جاذبه. بر اساس این قانون، اگر شما چیزی را به سمت زمین رها کنید، اگر مانعی سر راهش نباشد به زمین میافتد. رهبر شهید ما هم در بحث سنتهای الهی میفرمایند که غیر از قوانین مادی، طبیعی و تکوینی، در زمینه حرکت جوامع هم قوانین معینی وجود دارد که نزدیک به 50 مورد از این قوانین یا سنتهای الهی در کتاب «در آغوش نیل» استخراج شده است. این قوانین در عالم کار میکند و تخلفناپذیر، قطعی و تغییرناپذیر است. اگر شما با هم باشید، پیروز هستید، اگر در مقابل دشمن ایستادگی کنید، حتی چنانچه عِده و عُدهتان کمتر باشد، پیروز هستید. اگر دعا کنید، خداوند به خواسته شما توجه میکند. حتی در زمینه سبک زندگی هم ما سنتی مثل ازدواج را داریم. سنت الهی این است که اگر انسانها ازدواج کنند، خداوند رزق و روزیشان را زیاد میکند. یا مثلاً این سنت که فرعونها و مستکبرین عالم سقوط خواهند کرد، ولو اینکه به مراتب بالایی از قدرت هم رسیده باشند. امام شهید ما بر اساس همین نگاه، چنین سخنی را در مورد ترامپ مطرح کردند و من به عنوان کسی که در این حوزه کار و پژوهش کردهام، تردید ندارم که این اتفاق رخ خواهد داد.
تسنیم: همانگونه که اشاره کردید و در کتاب هم آمده است، بر مبنای اندیشه امام شهید انقلاب اسلامی میتوانیم دو نوع سنت را از همدیگر تفکیک کنیم؛ نخست، سنتهایی که اراده انسان در وقوع آنها دخیل نیست و دیگری سننی که اراده انسان در وقوع آنها دخالت دارد و همینهاست که بخش عمده نظام معرفتی ایشان نسبت به موضوع سنتهای الهی را قوام میبخشد. ممکن است برخی اینگونه تصور کنند که باید در مواجهه با سنن الهی منفعل بود و منتظر ماند تا این سنتها خودبهخود محقق شوند. در حالیکه از قضا تحقق سنتهای دسته دوم، تماما معطوف به اراده و کنش متناظر انسانهاست. کمی در اینباره توضیح دهید.
کریمی: اساساً در نگاه رهبر شهید انقلاب (ره) انسان و عاملیت او بسیار پررنگ است. برخلاف برخی نگاههای غربی که اصالت را به ساختار، جبر طبقاتی یا مولفههای دیگر میدهند، در نگاه امام شهید (ره) که مبتنی بر اسلام شیعی است، عاملیت انسان اصالت دارد. اساساً انقلاب اسلامی هم بر همین بنا استوار شده است؛ یعنی ایشان در جایی بحث میکنند که مبنای حرکت حضرت امام خمینی (ره) «قیام لله» بود. قیام لله یعنی شما برای خدا با طاغوت و استکبار مبارزه کنید و نظام الهی را محقق سازید. پس انسان این کار را انجام میدهد. لذا ایشان هرگز نگاه جبرگرایانه ندارند و اتفاقاً میگویند نصرت الهی هنگامی شامل حال شما میشود که حرکت و مبارزه کنید. کسی که در پستوی خانهاش دراز بکشد، نصرت الهی را نمییابد. اگر ملت ایران به خیابان آمد و مجاهدت کرد، حتما به پیروزی میرسد.
شرط ذهنی و شرط عملی؛ مبنای تحقق سنتهای الهی در اندیشه امام شهید (ره)
اما در باب اینکه سهم مجاهدت انسانی ما چیست، فصلی از کتاب «در آغوش نیل» به همین موضوع اختصاص پیدا کرده است. امام شهید (ره) قاعده و مبنای شرط ذهنی و شرط عملی را برای تحقق سنتها مطرح میکنند. شرط ذهنی بدینمعناست که ما باید به خداوند حسن ظن داشته باشیم. اگر حسن ظن نداشته باشیم، اتفاقی رخ نمیدهد. مقصود از شرط عملی این است که ما در عمل به وظیفه خود عمل کنیم، در غیر این صورت باز هم اتفاقی رخ نمیدهد. بنابراین، چک سفید امضایی در کار نیست که تصور کنیم سنتهای الهی مورد بحثمان در هر شرایطی کار میکنند، بلکه کاملاً وابسته به اراده انساناند.
مسائلی مانند ایمان توام با بصیرت، جهاد خالصانه، ولایت بین مسلمین و مؤمنین، تقوا، ارتباط با خدا، کار و تلاش حداکثری، حضور اسلام در متن زندگی با تشکیل نظام و نظامسازی و... همه و همه جزو شروط و قیدهایی هستند که وابستگی مسئله به اراده انسانی و نقشآفرینی انسان در تحقق سنتهای الهی را نشان میدهند.
تسنیم: یکی از نکات جالبی که درباره کتاب به چشمم آمد، عنوان آن بود. به نظر میرسد «در آغوش نیل» که یادآور ماجرای عبرتآموز حضرت موسی (ع) و فرعون است، با وضعیت تاریخی امروز ما نسبت پیدا میکند. کمی درباره وجه تسمیه کتاب توضیح دهید.
کریمی: رهبر شهید انقلاب در باب سنتها و صدق وعدههای الهی، مصادیق و نمونههایی را برشمردهاند. ما این مصادیق را ذیل سه محور دستهبندیکردیم؛ محور «تاریخ انبیاء و تاریخ اسلام»، محور «انقلاب اسلامی» و محور «جبهه مقاومت.» ذیل هر یک از این سه محور، مواردی را داریم که نشان میدهد سنتهای الهی چگونه کار کرده و محقق شدند. یکی از جالبترین و پربسامدترین مصادیقی که ایشان مورد اشاره قرار دادهاند و در سالیان اخیر هم بسیار مورد توجهشان بود، ماجرای حضرت موسی (ع) و غلبه او بر لشکریان فرعون است. در دوران کودکی حضرت موسی (ع)، نیل به عاملی برای نجات او از دست فرعونیان بدل میشود. در دوران نبوت آن حضرت هم وقتی ایشان همراه با یارانشان به رود نیل میرسند، درحالی که لشکریان فرعون در تعقیبشان هستند، حتی بخشی از مؤمنین هم در باورشان نسبت به پیامبر الهی دچار شک و تزلزل میشوند. اینجاست که رهبر شهید انقلاب (ره) با بینش قرآنی خود بر گزاره قرآنیِ «إِنَّ مَعِیَ رَبّی سَیَهدین» تاکید بسیار داشته و میفرمودند که اگر ما به وظیفه خود عمل کنیم و مجاهدت ورزیم، فرعونیان هر چقدر هم که عِده و عُده و امکانات و تکنولوژی داشته باشند، نمیتوانند بر جریان حق غلبه پیدا کنند. لذا ایشان به طور مطلق معتقدند که در مصاف حق و باطل، پیروزی از آن جبهه حق است؛ به شرط آن که اهل حق به وظیفه خود عمل کنند.
ماندگاری انقلاب اسلامی یکی از مصادیق مهم تحقق سنتهای الهی است
از اینرو عنوان کتاب «در آغوش نیل» هم با التفات به ماجرای حضرت موسی (ع) و وجه نمادین و رمزآمیز رود نیل رخ داد که خصوصا در سالهای اخیر بسیار مورد توجه و اشاره رهبر شهید انقلاب (ره) بود. هر چند مصادیق پرشمار دیگری هم در جنگهای صدر اسلام، 22 بهمن، پیروزی و ماندگاری انقلاب اسلامی، قیام 19 دی و... وجود دارد. اساسا ماندگاری انقلاب اسلامی یکی از مصادیق مهم تحقق وعدههای الهی است، آن هم در شرایطی که همه دنیا، شرق و غرب با ما دشمنیکردهاند و اقسام توطئهها، ترورها، تحریمها و ظلمها را در حق جمهوری اسلامی روا داشتهاند. اما نهال باریکی که روزی نه عِده و عُدهای داشت، نه امکاناتی و نه موشکی، امروز به درختی تناور تبدیل شده است که حتی اگر همه شیاطین هم دست به دست هم دهند، باز نمیتوانند آن را از پا درآورند و ما این را به عینه دیدیم. در شرایطی که رهبر معظم انقلاب اسلامی (ره) به شهادت رسیدند و سنگینترین ضربه به ما وارد شد، باز هم سنتهای الهی محقق شدند. وقتی مؤمنین در سایه تهدید و بمب و موشک به صحنه میآیند، سنت الهی کار میکند. این صدق وعده الهی است که فرموده اگر شما به وظیفه خود عمل کنید، من شما را پیروز میکنم. ما در ماجرای شکست مفتضحانه آمریکا در دشت مهیار اصفهان هم این را دیدیم. دشمن با آخرین تکنولوژی بشری به میدان آمد و بچههای رزمنده ما که از لحاظ امکانات و عِده و عُده هم با آنها قابل مقایسه نبودند، در مقابلش ایستادند و به شهادت رسیدند و در نهایت، دشمن ناکام ماند و با آن فضاحت از مهلکه گریخت. این بیتردید مصداق امداد الهی است. از این دست مصادیق عینی را ما در جریان جنگ تحمیلی 40 روزه به وفور مشاهده کردیم. این صحنهها، صحنههای تحقق سنتهای الهی است و اراده خدا در تاریخ کار میکند. برای خود من، تجربه این 40 روز و مصادف شدنش با انتشار کتاب، تجربه بینظیری بود؛ یعنی همه آن چیزهایی را که خوانده و مورد پژوهش قرار داده بودم، در کف خیابانها به عینه دیدم، تکتک کلماتی که حضرت آقا در طول بیش از نیم قرن اخیر بیان فرموده بودند، در حال تحقق است؛ اینکه اگر با هم باشید و ایمان و توکل داشته باشید، پیروز میشوید و... همه اینها درست از آب درآمد و دشمن به چنان مذلتی افتاد که مجبور شد درخواست آتشبس دهد.
تسنیم: یکی از ابتکارات نمادین و معناداری که به همت انتشارات انقلاب اسلامی رخ داد، رونمایی از کتاب در مقتل امام شهید انقلاب اسلامی (ره) بود که این روزها مردم از آن تحت عنوان «رواق کشوردوست» یاد میکنند. فکر میکنم چنین آئین رونمایی متفاوتی برای شما به عنوان نویسنده «در آغوش نیل» هم تجربه ویژه و متمایزی محسوب میشد. کمی درباره این اتفاق توضیح دهید.
کریمی: بله، همانگونه که اشاره کردم، بنا بود «در آغوش نیل» به نمایشگاه کتاب امسال برسد که با سلمه و حادثه ناگوار شهادت حضرت آقا مصادف شد. دوستان ما در انتشارات انقلاب اسلامی چنین ابتکار عملی را به خرج دادند. خیابان کشوردوست یکی از نزدیکترین نقاط به مقتل رهبر شهید انقلاب (ره) به شمار میآید و این شبها در سایه حضور پرشور مردم، محمل برگزاری برنامههای مختلف فرهنگی، آیینی و عزاداری است. برگزاری آئین رونمایی از کتاب در رواق کشوردوست، برای خود من وجه احساسی و نمادین خاصی داشت و فکر میکنم مورد استقبال مخاطبین هم قرار گرفت. به نظرم ابتکار جالبی را شاهد بودیم، هرچند بسیار دردناک و غمانگیز بود اما یک جنبه خوشحالکننده هم داشت، اینکه ما اندیشه رهبر شهید (ره) را زندهتر از همیشه میبینیم؛ یعنی امروز که این شهادت عظیم اتفاق افتاده است، مردم توجه پیدا کردهاند. حالا غبار غفلت دارد از جنبه فکری و علمی ایشان که عرض کردم تحتالشعاع جنبه رهبری سیاسیشان قرار داشت، کنار میرود. مثلاً به تعابیری که رهبر عزیز ما حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای (حفظهالله) در پیامهای اخیر خود داشتهاند، توجه کنید؛ تعبیر «مشت گرهکرده» چقدر برای مردم ملموس شده است، یا فرمودند که امام شهید ما «مشهور ناشناخته» بود یا اینکه اشاره داشتند «نگاه تمدنی» رهبر شهید (ره) دارد بین مردم رواج مییابد. مردم دارند متوجه میشوند این شخص که بود که زندگی و مبارزهاش اینچنین با هم مماس شده بود. با یقین و بر اساس همان نگاه قرآنی، میتوانیم بگوییم که ایشان «امام وعدههای صادق» بود و حالا مردم وعدههای صادق امام شهید خویش را کاملاً لمس میکنند. امامی که امت و ملتش را بهگونهای تربیت کرد که حتی اگر خود در میانشان نباشد، مردم به رهبری کشور بپردازند، تا زمانی که رهبر بعدی تعیین شود.
فرصتی بینظیر برای توجه به اندیشه و آثار امام شهید (ره) فراهم شده است
من میخواهم بر این نکته تاکید کنم که بحمدالله امروز توجه به اندیشه و آثار امام شهید(ره) رونق خاصی پیدا کرده و شاهد تجاوب خیلیها به اندیشه ایشان هستیم. این چیزی است که قبلاً به این صورت نداشتیم. بنده به عنوان کسی که سالیانی است توفیق داشتهام در حوزه شخصیت و زندگی و اندیشه ایشان کار پژوهشی و تبیین و تدریس داشته باشم، میبینم که اکنون زمینه و ظرفیت بینظیری در این عرصه شکل گرفته است. این وظیفه رسانهها، اساتید، علما و نخبگان ما را سنگینتر میکند که در فضاهای مختلف پژوهشی، میدانی، رسانهای و... به تولید و تبیین علمی و روشمند اندیشهها و آراء و نظرات رهبر شهید انقلاب بپردازند. البته باید از حرفهای سطحی، شتابزده، غلوآمیز، غیرمستند و بدون منبع پرهیز شود. باید از چنین فرصت بینظیری نهایت بهره را ببریم و این شخصیت عظیم و نادره تاریخ ایران را بیش از پیش به مردم خود و اقصینقاط جهان معرفی کنیم.
تسنیم: إنشاءالله. از شما تشکر میکنیم. اگر در پایان، ناگفتهای باقی مانده است بفرمایید.
کریمی: از دوستان خبرگزاری تسنیم، تشکر میکنم که به وجوه اندیشهای رهبر شهید انقلاب (ره) توجه دارند و از زمینه و فرصتی که شکل گرفته است، برای معرفی آثار و نظام فکری ایشان بهره میبرند.
نخبگان جامعه قرابت فکری با رهبر شهید (ره) را جدی بگیرند
میخواهم از همه نخبگان، استادان، فعالان علمی و معرفتی دعوت کنم که قرابت فکری با رهبر شهید (ره) را جدی بگیرند. البته نمیخواهم بگویم که صرفا با نگاه تعبدی به موضوع وارد شوند، با نگاه علمی نگاه کنند. یعنی در کنار آثار دیگران و مباحث جاری در حوزه و دانشگاه که بسیاری از آنها هم خوب و لازم است، به اندیشه امام شهید (ره) هم اهتمام داشته باشند و آن را وارد مباحث علمی و پژوهشی و خود کنند.
درباره «در آغوش نیل» هم باید بگویم که من خیلی خوشحال میشوم که اولاً مخاطبان این کتاب را بخوانند، ثانیاً بازخورد، نقد و پیشنهادهای خود را درباره آن ارائه دهند تا چنانچه نقاط ضعفی وجود دارد، در چاپهای بعدی مورد اصلاح قرار گیرد.
انتهای پیام/