به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، جنگها علاوه بر خسارتهای مادی و انسانی، پیامدهای اجتماعی عمیقی نیز برای جوامع به همراه دارند. یکی از مهمترین این پیامدها شکلگیری نوعی همبستگی اجتماعی است که در شرایط بحران میان مردم پدید میآید.
در چنین موقعیتهایی، جامعه با تکیه بر روحیه همدلی، مشارکت عمومی و احساس مسئولیت مشترک میتواند از بحران عبور کند. تجربه تاریخی ایران نیز نشان داده است که در بزنگاههای حساس، حضور مردم در صحنه و همکاری گسترده اجتماعی به مهمترین عامل پایداری کشور تبدیل شده است.
با این حال، تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد که این سرمایه اجتماعی اگر بهدرستی مدیریت و تقویت نشود، ممکن است بهتدریج تضعیف شود. از این رو، در دوران پس از جنگ، پرسش مهم این است که کدام نهادهای اجتماعی میتوانند در حفظ و تقویت این سرمایه اجتماعی نقشآفرینی کنند.
در این میان، حوزههای علمیه به عنوان یکی از مهمترین نهادهای فرهنگی و دینی جامعه ظرفیت ویژهای برای ایفای این نقش دارند. از همین رو، این نوشتار در صدد پاسخ به این پرسش است که حوزههای علمیه چه نقشی میتوانند در حفظ و تقویت همبستگی و همدلی مردم ایران در دوران پس از جنگ ایفا کنند.
تبیین گفتمان دینیِ همبستگی اجتماعی
یکی از مهمترین نقشهایی که حوزههای علمیه در آینده جامعه پس از جنگ میتوانند بر عهده بگیرند، تبیین و تثبیت گفتمان دینیِ همبستگی اجتماعی است. در اندیشه اسلامی، وحدت و همدلی میان مردم نهتنها یک فضیلت اخلاقی، بلکه ضرورتی برای حفظ جامعه اسلامی به شمار میرود. قرآن کریم در این باره میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آلعمران: 103).
چنین آموزههایی میتواند به مبنایی فرهنگی برای تقویت انسجام اجتماعی در آینده تبدیل شود. حوزههای علمیه با بهرهگیری از ظرفیتهای تبلیغی، آموزشی و رسانهای خود میتوانند این گفتمان را به صورت مستمر در جامعه تبیین کنند تا همبستگی ایجاد شده در دوران بحران به یک فرهنگ پایدار اجتماعی تبدیل شود. در واقع، اگر این گفتمان به درستی تقویت شود، همدلی میان مردم از یک واکنش احساسی کوتاهمدت به یک باور اجتماعی ریشهدار تبدیل خواهد شد.
هدایت معنوی جامعه و تقویت روحیه صبر و امید
یکی از مهمترین نیازهای جامعه در دوران پس از جنگ، حفظ روحیه امید و آرامش روانی در میان مردم است. در چنین شرایطی، جامعه ممکن است با فشارهای اقتصادی، اجتماعی و روانی مواجه شود و همین امر زمینهساز شکلگیری ناامیدی یا اضطراب اجتماعی گردد. در این میان، حوزههای علمیه میتوانند با ایفای نقش هدایت معنوی جامعه، به آرامش و ثبات اجتماعی کمک کنند. آموزههای اسلامی نیز بر همین مسئله تأکید دارند؛ چنانکه قرآن کریم میفرماید: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» (آلعمران: 139).
در همین زمینه، رهبر شهیدمان آیتالله العظمی امام سید علی خامنهای (قدس سره) بر وظیفه مهم روحانیت تأکید کرده و از آن با تعبیر «هدایت معنوی و نورانی کردن دلها و توصیه به صبر و سکینه و ثبات مردمی» یاد کردهاند. چنین رویکردی میتواند در آینده نیز راهنمایی برای نقشآفرینی حوزهها باشد؛ چرا که جامعه پس از جنگ بیش از هر زمان دیگری نیازمند تقویت امید، صبر اجتماعی و اعتماد عمومی است.
احیای کارکرد اجتماعی مساجد و محلات
از دیگر عرصههایی که حوزههای علمیه در آینده میتوانند در آن نقش مهمی ایفا کنند، احیای کارکرد اجتماعی مساجد و تقویت پیوندهای محلی است. تجربه تاریخی نشان داده است که در شرایط بحران، مسجد به یکی از مهمترین پایگاههای همبستگی اجتماعی تبدیل میشود. در دوران جنگ تحمیلی اول نیز مساجد نقش مهمی در سازماندهی فعالیتهای مردمی، کمکرسانی و ارتباط اجتماعی ایفا کردند.
در دوره جنگ سوم تحمیلی نیز بحمدلله کارکرد اجتماعی مساجد بیشتر از قبل شد اما میتوان پس از جنگ نیز با برنامهریزی مناسب، مساجد را به کانونهای فعال فرهنگی و اجتماعی تبدیل کرد. حوزههای علمیه با پشتیبانی از مساجد کل کشور به وسیله تأمین ائمه جماعت فعال، طراحی برنامههای فرهنگی برای نوجوانان و جوانان و تقویت فعالیتهای اجتماعی مسجد محور میتوانند به تثبیت این نقش کمک کنند. در چنین صورتی، مسجد میتواند به یکی از مهمترین نهادهای تقویتکننده سرمایه اجتماعی در آینده جامعه تبدیل شود.
جهتدهی فکری به حرکتهای جهادی و مردمی
یکی از جلوههای برجسته همبستگی اجتماعی در شرایط بحران، شکلگیری حرکتهای جهادی و فعالیتهای داوطلبانه مردمی است. این ظرفیت اجتماعی میتواند در دوران بازسازی کشور نیز نقش مهمی ایفا کند. با این حال، تداوم و اثرگذاری این حرکتها نیازمند هدایت فکری و سازماندهی فرهنگی است.
حوزههای علمیه میتوانند با ارائه چارچوبهای فکری و اخلاقی، تربیت نیروهای فرهنگی و همراهی معنوی با این حرکتها، به پایداری و جهتدهی صحیح فعالیتهای جهادی کمک کنند. در آینده، اگر این پیوند میان گفتمان دینی و فعالیتهای اجتماعی تقویت شود، حرکتهای مردمی میتوانند به یکی از موتورهای پیشرفت و بازسازی کشور تبدیل شوند.
تقویت هویت فرهنگی نسل آینده
یکی از چالشهای مهم دوران پس از جنگ، مسئله هویت فرهنگی نسل جدید است. در فضایی که رسانههای جهانی به دنبال معرفی الگوهای فرهنگی بیگانه هستند، معرفی الگوهای ملی و دینی اهمیت بیشتری پیدا میکند. لازم است حوزههای علمیه با همکاری نهادهای فرهنگی، نقش مهمی در روایتگری تاریخ معاصر و معرفی قهرمانان ملی و دینی ایفا کنند.
روایت زندگی شهدا، تبیین شخصیتهای تاریخی و معرفی الگوهای اخلاقی میتواند در شکلگیری هویت نسل جوان تأثیرگذار باشد. چنین الگوسازیهایی نهتنها موجب تقویت هویت ملی و دینی میشود، بلکه روحیه مسئولیتپذیری اجتماعی را نیز در میان نسل جدید افزایش خواهد داد.
افزایش تابآوری اجتماعی و تقویت مسئولیت عمومی
جامعهای که بتواند در برابر بحرانها تابآوری داشته باشد، قادر خواهد بود مسیر پیشرفت خود را حتی در شرایط دشوار ادامه دهد. یکی از راههای تقویت تابآوری اجتماعی، افزایش احساس مسئولیت عمومی در میان مردم است.
حوزههای علمیه میتوانند در آینده با تبیین ارزشهای اخلاقی و اجتماعی اسلام، به تقویت فرهنگ مشارکت اجتماعی و مسئولیتپذیری کمک کنند. چنین رویکردی میتواند موجب شود که مردم خود را در سرنوشت جامعه سهیم بدانند و در حفظ امنیت، آرامش و پیشرفت کشور نقش فعالتری ایفا کنند.
بنابراین آینده جامعه ایران تا حد زیادی به این بستگی دارد که چگونه میتوان این سرمایه را حفظ و تقویت کرد. در این میان، حوزههای علمیه با توجه به جایگاه فرهنگی، اجتماعی و دینی خود میتوانند نقشی راهبردی در این مسیر ایفا کنند. تبیین مبانی دینی وحدت، هدایت معنوی جامعه، احیای کارکرد اجتماعی مساجد، حمایت از حرکتهای جهادی، تقویت هویت فرهنگی نسل جوان و افزایش تابآوری اجتماعی از جمله عرصههایی است که حوزههای علمیه میتوانند در آنها نقشآفرینی کنند.
اگر این ظرفیتها بهدرستی مورد توجه قرار گیرد، همبستگی ایجاد شده در دوران جنگ میتواند در آینده به سرمایهای پایدار برای بازسازی، پیشرفت و اقتدار جامعه ایرانی تبدیل شود.
یادداشت از: حجتالاسلام دکتر رضا کفیلی، مدرس حوزه و دانشگاه
انتهای پیام/