به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، ابوالفضل اقبالی، عضو هیأت علمی گروه مطالعات خانواده دانشگاه الزهرا (س) در گفتوگو با تسنیم بیان داشت: جمعیت، صرفاً یک متغیر آماری یا زیستی نیست، بلکه یکی از بنیادینترین مؤلفههای اقتدار در منظومه قدرت ملی است؛ مؤلفهای که بهطور همزمان در ساحتهای اقتصادی، امنیتی، سیاسی و فرهنگی اثرگذاری عمیق دارد و همواره در کانون توجه سیاستگذاران بوده است. در نگاه اسلامی نیز، ازدیاد نسل یک ارزش راهبردی تلقی شده و پیامبر اکرم (ص) کثرت جمعیت امت اسلامی را مایه مباهات دانستهاند.
وی افزود: آنچه امروز با آن مواجه هستیم، نتیجه یک دگرگونی عمیق در سبک زندگی و نظام معنایی خانواده است؛ تغییری که تحت تأثیر مدرنیته و فردگرایی شکل گرفته و به کاهش تمایل به فرزندآوری انجامیده است. این تحول، صرفاً یک تغییر رفتاری نیست، بلکه نشانهای از تغییر در نگرش به خانواده و مسئولیتهای آن است.
اقبالی تصریح کرد: نرخ باروری در ایران از حدود 6.5 فرزند به ازای هر زن در سال 1365 به حدود 1.7 در سال 1398 کاهش یافته و این روند همچنان ادامه دارد؛ در حالی که حداقل نرخ لازم برای حفظ جمعیت 2.1 است. این یعنی ایران عملاً وارد مسیر کاهش جمعیت شده و در میان کشورهای اسلامی نیز یکی از پایینترین نرخهای باروری را دارد.
وی ادامه داد: بر اساس پیشبینیهای صندوق جمعیت سازمان ملل، در صورت تداوم این روند، ایران از حدود سال 1420 وارد فاز کاهش جمعیت خواهد شد. نکته نگرانکننده این است که کاهش نرخ تولد در ایران با سرعتی بیش از پیشبینیها در حال رخ دادن است.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: مهمترین پیامد این وضعیت، سالمندی جمعیت و تغییر ساختار هرم سنی کشور است. در حال حاضر، نرخ رشد جمعیت سالمندان بیش از سه برابر رشد کل جمعیت است و پیشبینی میشود طی دو دهه آینده این نسبت به حدود 16 برابر برسد؛ وضعیتی که از آن بهعنوان «سونامی سالمندی» یاد میشود.
وی هشدار داد: سالمندی جمعیت، پیامدهای گستردهای در حوزههای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی دارد. کاهش نیروی کار، افزایش هزینههای رفاهی و درمانی و تضعیف پویایی اجتماعی از جمله این پیامدهاست. در عین حال، افزایش میانگین سنی میتواند توان دفاعی و امنیتی کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اقبالی افزود: تجربه کشورهایی مانند ژاپن و برخی کشورهای اروپایی نشان میدهد که سالمندی جمعیت، بهتدریج منجر به کاهش توان اقتصادی و حتی محدود شدن ظرفیتهای راهبردی میشود.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، کاهش نیروی کار داخلی، کشور را ناگزیر به استفاده از نیروی کار مهاجر میکند. این مسئله، در صورت عدم مدیریت، میتواند پیامدهای امنیتی و فرهنگی جدی به همراه داشته باشد؛ همانگونه که در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر مشاهده میشود.
این پژوهشگر حوزه جمعیت با تأکید بر پیوند جمعیت و امنیت ملی گفت: رابطه جمعیت و امنیت، رابطهای دوسویه است، اما تأثیر تحولات جمعیتی بر امنیت بسیار عمیقتر و تعیینکنندهتر است. تغییرات کنترلنشده در ساختار جمعیتی میتواند زمینهساز تحولات گسترده اجتماعی و حتی بحرانهای هویتی شود.
وی افزود: به همین دلیل، در بسیاری از دانشگاههای معتبر جهان، مطالعات امنیت مبتنی بر جمعیت بهصورت تخصصی دنبال میشود و مؤلفههایی مانند ترکیب سنی، توزیع جغرافیایی، مهاجرت و ساختار قومی و مذهبی، در تحلیلهای امنیتی مورد توجه قرار میگیرد.
اقبالی با اشاره به تجربه جهانی اظهار داشت: امروز بیش از 55 درصد کشورهای جهان سیاستهای تشویقی برای افزایش جمعیت در پیش گرفتهاند و جمعیت به یک مسئله راهبردی در سطح بینالمللی تبدیل شده است.
وی تصریح کرد: مسئله جمعیت در ایران نیز پیش از آنکه اقتصادی باشد، یک مسئله فرهنگی است و بدون اصلاح نگرش عمومی، سیاستهای تشویقی اثرگذاری محدودی خواهند داشت.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: تحولات جمعیتی را نمیتوان در کوتاهمدت اصلاح کرد؛ چراکه این مسئله نیازمند تغییر در نظام معنایی جامعه است. تحولات جمعیتی ایران همسو با روندهای جهانی، اما با شتابی بیشتر رخ داده و در کنار سایر تغییرات خانواده ایرانی، نگرانیها را افزایش داده است.
وی ادامه داد: مسئله جمعیت، یک مسئله ملی است و نیازمند مشارکت عمومی مردم است. تا زمانی که خانوادهها به این باور نرسند که فرزندآوری با رفاه و امنیت آینده آنان گره خورده است، سیاستهای تشویقی چندان موفق نخواهند بود.
اقبالی با اشاره به ضرورت تغییر نگرش خانوادهها گفت: خانوادهها باید در چند سطح دچار تحول شوند؛ از بازنگری در نگاه به زندگی و مسئولیت اجتماعی گرفته تا اصلاح سبک زندگی به سمت قناعت، بردباری و آیندهنگری.
وی افزود: همچنین لازم است نگرانیهای والدین درباره تربیت فرزند در شرایط پیچیده امروز با ارائه آموزشها و مهارتهای لازم کاهش یابد تا آنان با اطمینان بیشتری به فرزندآوری روی آورند.
این پژوهشگر حوزه خانواده خاطرنشان کرد: یکی از موانع مهم در مسیر افزایش جمعیت، گرههای ذهنی والدین است که در حوزههایی مانند معیشت، تربیت، سلامت، هویت و آینده فرزندان شکل گرفته و در بسیاری موارد، مبتنی بر تصورات نادرست است.
وی در پایان گفت: نقش رسانهها در این میان بسیار کلیدی است و باید با تولید محتوای اقناعی و دقیق، به این دغدغهها پاسخ دهند؛ چراکه مسئله جمعیت، یک مسئله سرنوشتساز است و تعلل در مواجهه با آن، هزینههای سنگینی برای آینده کشور به همراه خواهد داشت.
انتهای پیام/