به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، نشست غیررسمی سران «سازمان کشورهای تُرک» که در تاریخ 15 می 2026 در شهر ترکستان قزاقستان برگزار شد، دریچهای روشن را به سوی نگاه واقعی آستانه به آینده همکاریهای منطقهای گشود.
ناظران خارجی اغلب این سازمان را از دو زاویه محدود مینگرند: یا آن را یک پروژه فرهنگی و نمادین بر پایه هویت زبانی مشترک میدانند، یا آن را به عنوان پایههای اولیه یک بلوک ژئوپلیتیک پانترکیسم به رهبری ترکیه ارزیابی میکنند.
با این حال، هر دو تفسیر به طور فزایندهای ناقص هستند. نشست ترکستان نشان داد که ساختاری بسیار عملگرایانهتر در حال شکلگیری است و قزاقستان تلاش میکند نقشی محوری در بازتعریف آن ایفا کند.
گذار از شعارهای ایدئولوژیک به دیپلماسی دیجیتال
این نشست که با شعار «هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال» برگزار شد، از نظر اولویتبندیها بسیار حائز اهمیت بود. گفتگوها به جای تمرکز بر لفاظیهای ایدئولوژیک یا همکاریهای امنیتی سخت، بر موضوعاتی چون هوش مصنوعی، زیرساختهای دیجیتال، امنیت سایبری، اتصالات ترانزیتی، همکاریهای ماهوارهای و رقابتپذیری فناورانه متمرکز بود.
این رویداد با امضای «بیانیه ترکستان» به پایان رسید و «قاسم جومارت توکایف»، رئیسجمهور قزاقستان، از این پلتفرم برای ارائه مجموعهای از پیشنهادات با هدف تبدیل این سازمان به یک بستر کارآمد برای مدرنسازی استفاده کرد. از جمله این پیشنهادات میتوان به ایجاد شبکهای از مراکز هوش مصنوعی در کشورهای عضو، راهاندازی هاب مشترک «هوش مصنوعی تُرک» در مرکز Alem.ai قزاقستان، به رسمیت شناختن متقابل امضاهای دیجیتال و اسناد الکترونیکی و ایجاد یک پلتفرم دیجیتال واحد برای تاریخ و فرهنگ ترک اشاره کرد.
این اقدامات نشاندهنده محاسبات کلان آستانه است، مبنی بر اینکه سازمان کشورهای تُرک باید به سازوکاری تبدیل شود که به اعضای آن کمک کند در یک اقتصاد جهانی بهشدت تکهتکه شده، رقابتپذیر باقی بمانند.
توکایف در این نشست صراحتاً هشدار داد کشورهایی که نتوانند خود را با تحولات فناورانه وفق دهند، در خطر عقبماندگی قرار خواهند گرفت. در عصری که رقابت میان آمریکا، چین و اتحادیه اروپا بر سر هوش مصنوعی، زنجیره تأمین نیمههادیها و فناوریهای حیاتی تشدید شده، قدرتهای میانی با این خطر روبرو هستند که به جای مشارکت فعال در شکلدهی به اکوسیستمهای فناوری، به مصرفکنندگان منفعل فناوریهای خارجی تبدیل شوند.
برای قزاقستان، دیجیتالیسازی با مفهوم حاکمیت ملی گره خورده است. هویت مشترک شاید انسجام سیاسی ایجاد کند، اما به خودی خود کمکی به رقابت در هوش مصنوعی یا مدرنسازی سیستمهای گمرکی نمیکند. آستانه که سال 2026 را «سال دیجیتالیسازی و هوش مصنوعی» نامیده، مایل است این دستور کار داخلی را به یک چارچوب منطقهای صادر کند.
رد صریح گزاره «ناتوی تُرکی» توسط آستانه
این رویکرد بازتابدهنده منطق کلان سیاست خارجی قزاقستان است. آستانه همواره سیاست خارجی چندوجهی را برای اجتناب از وابستگی مفرط به هر یک از قدرتهای بزرگ دنبال کرده و روابط قدرتمندی را به طور همزمان با روسیه، چین، غرب و کشورهای حوزه خلیج فارس حفظ کرده است.
سازمان کشورهای تُرک به عنوان پلتفرمی برای تنوعبخشی اقتصادی بدون ورود به اتحادهای صلب ژئوپلیتیک عمل میکند. دقیقاً به همین دلیل، توکایف در این نشست گمانهزنیها درباره تبدیل این سازمان به یک ائتلاف نظامی را به شدت رد کرد و گفت: «سازمان کشورهای تُرک نه یک پروژه ژئوپلیتیک است و نه یک سازمان نظامی، بلکه پلتفرمی منحصربهفرد برای تقویت همکاریهای تجاری، اقتصادی، فناوری، دیجیتال و فرهنگی میان ملتهای برادر است.»
این موضعگیری به دقت ارزیابی شده بود. در سالهای اخیر، افزایش نفوذ ترکیه و صادرات دفاعی آن، در کنار اعتماد به نفس فزاینده آذربایجان پس از جنگ دوم قرهباغ، فرضیاتی را درباره شکلگیری «ناتوی تُرکی» ایجاد کرده بود. قزاقستان در برابر چنین پیامدهایی ایستادگی میکند؛ چرا که میداند نظامیسازی این بلوک موجب اصطکاک غیرضروری با روسیه و ایجاد حساسیت شدید در چین خواهد شد. جغرافیای راهبردی قزاقستان مجالی برای ماجراجوییهای ایدئولوژیک باقی نمیگذارد.
کریدور میانی؛ پیوند فیزیکی و هوشمند تجارت اوراسیا
در مقابل، آستانه بر مدلی نرمتر اما پایدارتر از همگرایی منطقهای تأکید دارد که حول کریدورهای تجاری، پلتفرمهای دیجیتال و نوآوری شکل گرفته است. این رویکرد کاملاً با اهمیت راهبردی رو به رشد «مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر» یا همان «کریدور میانی» که چین را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا متصل میکند، همخوانی دارد.
با تکهتکه شدن زنجیرههای تأمین جهانی در پی بحرانهای خاورمیانه و جنگ اوکراین، کشورهای منطقه تقویت مسیرهای تجاری جایگزین را یک فرصت میدانند. ادغام دیجیتال میتواند این کریدورهای فیزیکی را از طریق سیستمهای گمرکی هماهنگ و پلتفرمهای لجستیکی مشترک، کارآمدتر کند.
نمادگرایی محل برگزاری نشست نیز مهم بود. شهر ترکستان، خانه آرامشگاه خواجه احمد یسوی، از مهمترین مراکز معنوی جهان تُرک است، اما حتی این نمادگرایی نیز با بحثهایی درباره هوش مصنوعی و فناوریهای آینده همراه شد.
اهمیت واقعی نشست ترکستان در این بود که نشان داد سازمان کشورهای تُرک در حال عبور از برچسبهای سادهانگارانه است؛ این سازمان دیگر صرفاً یک باشگاه فرهنگی نیست، اما به یک اتحاد نظامی نیز تبدیل نخواهد شد. قزاقستان مصمم است آن را به پلتفرمی تبدیل کند که به قدرتهای میانی کمک میکند تا بدون از دست دادن استقلال راهبردی خود، در میان گسستهای اقتصادی و ناامنیهای ژئوپلیتیک جهانی ناوبری کنند.
انتهای پیام/