استان سمنان در سالهای اخیر به یکی از مهمترین کانونهای حفاظت از حیاتوحش کشور تبدیل شده است؛ استانی که بخش قابل توجهی از ذخیرهگاههای ارزشمند طبیعی ایران را در خود جای داده و نام آن، بیش از هر چیز، با زیستگاههای کمنظیر گونههای در معرض خطر انقراض گره خورده است.
توران و کویر؛ دو زیستگاه کلیدی برای بقای یوز، گورخر ایرانی و جبیر
در این میان، پارک ملی توران در شاهرود و پارک ملی کویر در گرمسار، دو پهنه مهمی هستند که نقش تعیینکنندهای در بقای یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و جبیر ایفا میکنند.
اهمیت این زیستگاهها زمانی روشنتر میشود که بدانیم توران، به عنوان یکی از بزرگترین مناطق حفاظتشده کشور، نهتنها مأمن گونههای شاخصی چون یوز، گورخر ایرانی و جبیر است، بلکه تنوعی از پستانداران و پرندگان شکاری را نیز در خود جای داده است.
همین ویژگی سبب شده که هر تصمیم حفاظتی در این منطقه، بازتابی فراتر از مرزهای استان داشته باشد و در سطح ملی و حتی بینالمللی دنبال شود.
استان سمنان؛ یکی از مهمترین زیستگاههای گونههای در خطر انقراض در ایران
در روز جهانی گونههای در معرض خطر انقراض، نگاهها بار دیگر به چنین زیستگاههایی دوخته شد؛ جایی که مسئولان محیطزیست استان سمنان از تدوین برنامه عمل ویژه برای تداوم حیات سه گونه ارزشمند خبر دادهاند.
این برنامه، صرفاً یک سند اداری نیست، بلکه تلاشی است برای پاسخ به یکی از جدیترین چالشهای حفاظتی کشور؛ یعنی جلوگیری از کاهش بیشتر جمعیت گونههایی که زیستگاه، تهدید انسانی، کمبود امکانات و فشارهای محیطی، آینده آنها را در معرض خطر قرار داده است.
گورخر ایرانی در این میان، نمونهای از امکان بازگشت موفق حیاتوحش به زیستگاههای تاریخی خود به شمار میرود.
آنگونه که مسئولان محیطزیست استان گفتهاند، این گونه پس از سالها حذف از منطقه، دوباره در پارک ملی کویر معرفی شده و سال گذشته نیز جشن موفقیت اجرای طرح احیای آن در گرمسار برگزار شد؛ رخدادی که از نگاه کارشناسان، نشانهای از اثرگذاری برنامههای حفاظتی در صورت تداوم و پیگیری است.
کاهش جمعیت یوز آسیایی؛ زنگ خطر برای حیاتوحش ایران
در کنار گورخر ایرانی، یوزپلنگ آسیایی همچنان حساسترین و نمادینترین پرونده حفاظتی کشور محسوب میشود.
این گونه که شمار آن در ایران بهشدت محدود شده، در سالهای اخیر عمدتاً در زیستگاههای حاشیه کویر مرکزی از جمله توران، نایبندان، درهانجیر و میاندشت ثبت شده است؛ ثبتهایی که هر بار بهدلیل نادر بودن، بازتاب گستردهای در فضای خبری و رسانهای پیدا میکند و نشان میدهد آخرین بازماندگان این گربهسان ارزشمند هنوز در طبیعت ایران حضور دارند.
اهمیت توران برای یوز تنها به ثبتهای پراکنده محدود نمیشود، بلکه این منطقه در سالهای اخیر به یکی از اصلیترین صحنههای رصد، پایش و حفاظت از این گونه تبدیل شده است.
ثبت تصاویر یوز ماده به همراه توله در سال گذشته، از جمله نشانههایی بود که فعالان محیطزیست آن را نتیجه تقویت اقدامات حفاظتی، مدیریت بهتر زیستگاه و افزایش سطح مراقبت در محدودههای حساس ارزیابی کردند.
در همین چارچوب، تشکیل کمیتههای تخصصی در شاهرود و گرمسار نیز گامی مهم در مسیر برنامهریزی علمی برای حفاظت از تنوع زیستی استان تلقی میشود.
این کمیتهها قرار است با تکیه بر دادههای میدانی، تحلیلهای کارشناسی و ارزیابی شرایط زیستگاهی، راهکارهای عملی برای تداوم حیات یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و جبیر را تدوین و اجرا کنند.
یکی از محورهای اصلی این برنامهها، تقویت همکاری میان دستگاههای اجرایی، نهادهای علمی و جوامع محلی است؛ موضوعی که کارشناسان محیطزیست بارها بر آن تأکید کردهاند و آن را شرط اساسی موفقیت در حفاظت از گونههای در خطر میدانند.
به باور آنان، بدون همراهی ساکنان بومی، هیچ برنامه حفاظتی در زیستگاههای گسترده و حساس استان سمنان به نتیجه پایدار نخواهد رسید.
از این منظر، برنامههای آموزشی و پایشی مشترک که در استان سمنان دنبال میشود، تنها به حفاظت از چند گونه جانوری محدود نیست، بلکه بخشی از یک رویکرد گستردهتر برای نگهداشت سرمایه طبیعی کشور به شمار میرود.
استان سمنان امروز در نقطهای ایستاده که میتواند هم الگوی موفقی برای احیای گونههای در معرض تهدید باشد و هم به نمادی از پیوند میان علم، حفاظت و مشارکت اجتماعی در حفظ حیاتوحش ایران تبدیل شود.
سعید یوسفپور، مدیرکل محیطزیست استان سمنان در گفت و گو با خبرنگارتسنیم با اشاره به اهمیت حفاظت از گونههای در معرض خطر انقراض اظهار داشت: در چارچوب این برنامه، کمیتههای تخصصی در شهرستانهای شاهرود و گرمسار تشکیل شده تا با بهرهگیری از دادههای علمی و مطالعات میدانی، اقدامات حفاظتی هدفمند برای این گونهها اجرا شود.
مدیرکل محیطزیست استان سمنان گفت: برنامهای ویژه برای تضمین تداوم حیات سه گونه ارزشمند شامل یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و جبیر در استان تدوین شده است.
وی با اشاره به مناسبت روز جهانی گونههای در معرض خطر انقراض بیان کرد: شعار امسال این روز جشن داستانهای موفقیت بازگشت حیاتوحش است که نمونهای از آن را میتوان در احیای جمعیت گورخر ایرانی در پارک ملی کویر مشاهده کرد.
یوسفپور با اشاره به تجربه احیای گورخر در منطقه کویر تصریح کرد: این گونه پس از سالها حذف از زیستگاه طبیعی خود، دوباره در این منطقه معرفی شد و اقدامات انجامشده توانست روند بازگشت آن را به طبیعت تسهیل کند.
وی ادامه داد: سال گذشته نیز با هدف قدردانی از تلاشهای صورتگرفته برای بازگشت گورخر ایرانی به زیستگاههای طبیعی، مراسمی با عنوان جشن موفقیت اجرای طرح احیای این گونه در شهرستان گرمسار برگزار شد.
مدیرکل محیطزیست استان سمنان در ادامه با اشاره به اهمیت پارک ملی توران در شهرستان شاهرود اظهار کرد: این منطقه یکی از مهمترین زیستگاههای حیاتوحش کشور محسوب میشود و بهویژه برای گونههایی مانند یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، جبیر، کل و بز و همچنین پرندگان شکاری ارزش زیستمحیطی بالایی دارد.
وی خاطرنشان کرد: طی سالهای اخیر برنامههای حفاظتی مختلفی برای حمایت از جمعیت یوزپلنگ آسیایی در این منطقه اجرا شده که نتایج آن نیز قابل مشاهده است.
یوسفپور یادآور شد: ثبت تصاویر یک یوز ماده به همراه تولههایش در سال گذشته نشاندهنده تأثیر اقدامات حفاظتی و بهبود شرایط زیستگاهی در پارک ملی توران است.
وی با اشاره به تدوین برنامه عمل برای گونههای شاخص استان عنوان کرد: این برنامه با هدف حفظ و تقویت جمعیت یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و جبیر طراحی شده و اجرای آن با مشارکت متخصصان و کارشناسان حوزه محیطزیست دنبال میشود.
یوسفپور اضافه کرد: کمیتههای تخصصی تشکیلشده در شاهرود و گرمسار با بررسی دادههای علمی، مطالعات زیستگاهی و پایشهای میدانی، راهکارهای عملی برای حفاظت مؤثر از این گونهها را تدوین و پیگیری میکنند.
نقش جوامع محلی و برنامههای علمی در حفاظت از گونههای شاخص
وی تأکید کرد: حفاظت از تنوع زیستی بدون مشارکت جوامع محلی و همراهی نهادهای علمی و اجرایی امکانپذیر نیست و این موضوع در برنامههای جدید مورد توجه قرار گرفته است.
یوسفپور اظهار کرد: در همین راستا برنامههای آموزشی، پژوهشی و پایشی مشترک با هدف افزایش آگاهی عمومی و تقویت اقدامات حفاظتی در استان سمنان در حال اجرا و پیگیری است.
وی در پایان گفت: اجرای این برنامهها میتواند نقش مهمی در پایداری جمعیت گونههای شاخص و ارزشمند حیاتوحش در زیستگاههای استان سمنان ایفا کند.
تدوین برنامه عمل برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و جبیر در استان سمنان را میتوان یکی از مهمترین تلاشهای مدیریتی برای صیانت از تنوع زیستی کشور در سالهای اخیر دانست؛ زیرا این سه گونه نهتنها از گونههای شاخص زیستگاههای بیابانی ایران هستند، بلکه بقای آنها بهطور مستقیم به وضعیت اکوسیستمهای وسیع مناطق مرکزی کشور گره خورده است.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که بدون برنامهریزی علمی، پایش مستمر و هماهنگی میان دستگاههای مسئول، حفاظت از چنین گونههایی با چالشهای جدی مواجه خواهد شد.
یوزپلنگ آسیایی در میان این سه گونه، حساسترین وضعیت حفاظتی را دارد.
بررسی های منتشرشده از سوی کارشناسان پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی نشان میدهد که جمعیت این گونه در طبیعت ایران به حدود 10 تا 20 قلاده کاهش یافته و بخش قابل توجهی از این جمعیت در زیستگاههای حاشیه کویر مرکزی از جمله توران، نایبندان و میاندشت مشاهده شدهاند.
همین آمار نشان میدهد که هر اقدام حفاظتی در استان سمنان میتواند نقش تعیینکنندهای در آینده این گونه ایفا کند.
احیای گورخر ایرانی؛ تجربهای موفق در بازگشت یک گونه به طبیعت
در مقابل، گورخر ایرانی نمونهای از تجربههای نسبتاً موفق در حوزه احیای حیاتوحش محسوب میشود.
طرحهای تکثیر و رهاسازی این گونه در سالهای گذشته باعث شد جمعیت آن در برخی زیستگاهها از جمله پارک ملی کویر افزایش پیدا کند و گزارشهای منتشرشده از محیطزیست کشور نیز نشان میدهد که روند احیای این گونه در صورت استمرار برنامههای مدیریتی میتواند به تثبیت جمعیت آن در طبیعت منجر شود.
جبیر نیز بهعنوان یکی از گونههای شاخص مناطق بیابانی و نیمهبیابانی ایران، نقش مهمی در زنجیره غذایی و پایداری اکوسیستمهای خشک ایفا میکند.
کارشناسان معتقدند کاهش زیستگاه، فشار چرای دام، شکار غیرمجاز و کمبود منابع آبی از جمله تهدیدهایی است که در سالهای اخیر جمعیت این گونه را در برخی مناطق کاهش داده و ضرورت اجرای برنامههای مدیریتی برای حفاظت از آن را دوچندان کرده است.
از سوی دیگر، اهمیت زیستگاههای استان سمنان در معادلات حفاظتی کشور بسیار قابل توجه است.
بر اساس آمارهای منتشرشده، بیش از دو میلیون هکتار از عرصههای طبیعی این استان تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست قرار دارد و ذخیرهگاه زیستکره توران با مساحتی بیش از یک میلیون و 470 هزار هکتار، یکی از بزرگترین زیستگاههای حفاظتشده ایران و از مناطق مهم زیستی در سطح منطقه محسوب میشود.
چالشهای پیشروی حفاظت از حیاتوحش در زیستگاههای بیابانی
با این حال، فعالان محیطزیست در کنار این ظرفیتها، به چالشهایی مانند کمبود نیرو و تجهیزات حفاظتی، تهدید جادهها برای حیاتوحش، حضور دام در برخی زیستگاهها و فشارهای انسانی نیز اشاره میکنند؛ مسائلی که در سالهای اخیر بارها در گزارشهای کارشناسی و فضای رسانهای مطرح شده و نشان میدهد حفاظت مؤثر از گونههای در خطر، نیازمند تقویت زیرساختهای حفاظتی و حمایتهای پایدار مدیریتی است.
برنامه تداوم حیات؛ گامی تازه برای صیانت از تنوع زیستی سمنان
در مجموع، تدوین برنامه عمل برای تداوم حیات یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و جبیر در استان سمنان را میتوان گامی مهم در جهت مدیریت علمی زیستگاهها و تقویت حفاظت از گونههای در معرض تهدید دانست؛ اقدامی که در صورت همراهی جوامع محلی، پشتیبانی نهادهای علمی و استمرار برنامههای پایش و مدیریت، میتواند به تثبیت جمعیت این گونههای ارزشمند و حفظ بخشی از میراث طبیعی ایران برای نسلهای آینده منجر شود.
انتهای پیام/363/