به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، مرگ یک قلاده پلنگ در منطقه آزادشده پرور بار دیگر نگاهها را به یکی از مهمترین زیستگاههای حیات وحش ایران معطوف کرده است؛ زیستگاهی که سالهاست نام آن در کنار تنوع بالای گونههای جانوری و گیاهی استان سمنان مطرح میشود و حالا یک رخداد مبهم، ضرورت بررسی دقیقتر وضعیت حفاظت، تعارضات انسانی و فشارهای محیطی بر این عرصه را پررنگتر کرده است.
پلنگ ایرانی که از آن بهعنوان یکی از ارزشمندترین گربهسانان بزرگ غرب آسیا یاد میشود، در فهرست گونههای در معرض خطر انقراض قرار دارد و بنا بر دادههای منتشرشده در منابع علمی و حفاظتی، جمعیت آن در گستره تاریخی خود بهشدت کاهش یافته است. اهمیت این گونه برای ایران تنها یک موضوع زیستمحیطی نیست، بلکه بهدلیل جایگاه کشور در حفظ بخش عمدهای از جمعیت باقیمانده، به یک مسئولیت ملی و حتی فراملی تبدیل شده است.
پرور؛ زیستگاهی حساس برای بقای پلنگ ایرانی
در چنین شرایطی، ثبت بقایای یک پلنگ در محدوده رودبارک پرور، آن هم در دو نقطه متفاوت، ابتدا این شائبه را ایجاد کرد که شاید با مرگ دو قلاده روبهرو هستیم؛ اما بررسیهای بعدی نشان داد که بقایا متعلق به یک حیوان بوده است.
همین ابهام اولیه و سپس متلاشیشدن لاشه، روند تشخیص علت مرگ را پیچیدهتر کرد و پرونده را به یکی از حساسترین موضوعات محیطزیستی استان در روزهای اخیر بدل ساخت.
آنچه این رخداد را مهمتر میکند، جایگاه منطقه پرور در نقشه حیات وحش سمنان است. این استان بهواسطه قرار گرفتن در پهنههای کویری، کوهستانی و مرتعی، از معدود نقاطی است که هنوز میزبان گونههای شاخصی چون پلنگ، یوز آسیایی، کل و بز، قوچ و میش و دیگر گونههای ارزشمند است. همین ویژگی سبب شده است که هر رخداد مرتبط با تلفات حیات وحش، از یک اتفاق محلی فراتر برود و به شاخصی برای ارزیابی سلامت زیستگاهها تبدیل شود.
اهمیت ماجرا زمانی بیشتر میشود که بدانیم بر اساس پایشهای انجامشده در سالهای اخیر، منطقه پرور و رودبارک همچنان از کانونهای مهم تنوع زیستی استان سمنان بهشمار میرود و گزارشهای میدانی از ثبت مکرر حضور پلنگ در این زیستگاه حکایت دارد. چنین دادههایی از یک سو نشانهای از ظرفیت بالای زیستگاه است و از سوی دیگر نشان میدهد که فشارهای انسانی، تغییرات اقلیمی و تعارضات محیطی میتوانند این تعادل شکننده را تحت تأثیر قرار دهند.
مرگ یک پلنگ و ابهامهایی که ادامه دارد
در پرونده اخیر، هرچند برخی گمانهزنیها در فضای رسانهای و مجازی درباره مسمومیت مطرح شد، اما تاکنون نتیجه قطعی از آزمایشهای سمشناسی و بررسیهای کارشناسی اعلام نشده است. همین تعلیق در اعلام علت مرگ، اهمیت احتیاط رسانهای را دوچندان میکند؛ زیرا در رخدادهای مربوط به گونههای در خطر، شتابزدگی در نتیجهگیری میتواند هم افکار عمومی را به خطا ببرد و هم به روندهای تخصصی آسیب بزند.
از سوی دیگر، کارشناسان محیط زیست سالهاست هشدار میدهند که در مناطق حاشیهای زیستگاههای حساس، تعارض میان انسان و حیات وحش یکی از اصلیترین عوامل تهدیدکننده بقاست. خسارت احتمالی به دام و کشاورزی، حضور دام در زیستگاههای طبیعی، چرای بیضابطه و کاهش منابع آبی از جمله عواملی هستند که میتوانند زمینهساز بروز تنش و افزایش آسیب به گونههای شاخص شوند.
در استان سمنان نیز مانند بسیاری از مناطق کشور، حفاظت مؤثر بدون مشارکت جوامع محلی امکانپذیر نیست. تجربههای جهانی و داخلی نشان میدهد هرجا مردم ساکن پیرامون زیستگاهها در منافع حفاظت سهیم شدهاند، هم سطح تعارض کاهش یافته و هم امنیت زیستی گونهها افزایش پیدا کرده است. از همین رو، طرحهایی مانند جبران خسارت دامداران و کشاورزان، آموزش دوطرفه و تقویت معیشت پایدار میتواند نقش تعیینکنندهای در آینده حفاظت از پرور داشته باشد.
همزمان، مسئله کمبود نیرو و تجهیزات حفاظتی نیز یکی از گرههای اصلی این حوزه است؛ موضوعی که در استانی با وسعت بالای عرصههای طبیعی و تراکم قابل توجه مناطق حفاظتشده، اهمیتی مضاعف پیدا میکند. در چنین شرایطی، هر رخداد مربوط به حیات وحش تنها یک خبر محیطزیستی نیست، بلکه زنگ هشداری برای بازنگری در شیوه مدیریت، افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت ابزارهای حفاظتی در یکی از مهمترین پهنههای طبیعی کشور بهشمار میرود.
سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان،در گفت وگو با خبرنگار تسنیم، درباره جزئیات کشف بقایای یک پلنگ در محدوده امن رودبارک منطقه آزاد پرور اظهار کرد: در روزهای تعطیلات نوروز، بقایای لاشه یک پلنگ در دو نقطه از منطقه مشاهده شد و در بررسی اولیه تصور بر این بود که با دو پلنگ مواجه هستیم، اما پس از ارزیابی کارشناسان مشخص شد بقایا متعلق به یک قلاده پلنگ است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان گفت: بررسیهای تخصصی درباره لاشه کشفشده پلنگ در منطقه آزاد پرور هنوز به نتیجه قطعی درباره علت مرگ این گونه ارزشمند نرسیده و احتمالهای مختلفی در این زمینه مطرح است.
وی افزود: به دلیل متلاشی شدن لاشه، تنها بخشهایی از پنجهها و پوزه حیوان باقی مانده بود و همین مسئله روند تشخیص علت تلف شدن را دشوار کرد.
یوسفپور با اشاره به گمانهزنیهای مطرحشده در برخی رسانهها درباره مسمومیت این حیوان بیان کرد: موضوع سمشناسی و سایر ابعاد پرونده در حال پیگیری است، اما تاکنون هیچ نتیجه قطعی درباره اینکه مرگ بر اثر مسمومیت، شکار یا حمله حیوان دیگر بوده باشد، به دست نیامده است.
او، ادامه داد: در سالهای اخیر پایشهای مستمری در منطقه حفاظتشده پرور و محدوده امن رودبارک انجام شده و نتایج این پایشها نشان میدهد وضعیت تنوع زیستی منطقه مطلوب است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان خاطرنشان کرد: طی یک سال گذشته بین هفت تا هشت قلاده پلنگ در این محدوده ثبت و پایش شده که نشاندهنده پویایی زیستگاه و حضور مؤثر گونههای شاخص حیات وحش در منطقه است.
وی با اشاره به احتمال نقش تعارضات انسانی و محیطی در بروز چنین اتفاقاتی تصریح کرد: اداره کل حفاظت محیط زیست استان برنامه ویژهای برای کاهش تعارضات میان انسان و حیات وحش و همچنین تقویت مشارکت جوامع محلی در دستور کار قرار داده است.
یوسفپور اظهار داشت: راهبرد اصلی ما این است که ساکنان مناطق تحت مدیریت و حاشیه این مناطق بهصورت جدی در فرآیند حفاظت از طبیعت و حیات وحش مشارکت داشته باشند.
او، افزود: در این مسیر، موضوع معیشت مردم و خسارتهایی که ممکن است از سوی حیات وحش به دامداری و کشاورزی وارد شود، از جمله مسائل مهم و تعیینکننده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان یادآور شد: صندوق ملی محیط زیست و صندوق بیمه کشاورزی تفاهمنامهای دارند که براساس آن خسارتهای ناشی از گونههای حمایتشده و در معرض انقراض به کشاورزان و دامداران جبران میشود.
وی با تأکید بر ضرورت آموزش دو سویه در حوزه حفاظت از محیط زیست بیان کرد: هم نیروهای محیط زیست باید در زمینه شیوه تعامل و رفع تعارض با جوامع محلی آموزش ببینند و هم آموزشهای لازم درباره اهمیت محیط زیست و حفاظت از حیات وحش به مردم ارائه شود.
یوسفپور اضافه کرد: توسعه معیشت پایدار از دیگر محورهای جدی برنامههای استان است و در این زمینه علاوه بر کشاورزی و دامداری، آموزش تولید و بازاریابی صنایعدستی نیز دنبال میشود.
وی عنوان کرد: هدف این است که مردم محلی بتوانند در کنار حفاظت از طبیعت، از ظرفیتهای موجود نیز بهرهبرداری پایدار و بلندمدت داشته باشند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان با اشاره به جایگاه زیستمحیطی این استان اظهار کرد: سمنان امروز بالاترین تنوع زیستی کشور را در اختیار دارد و از نظر گونههای شاخص جانوری و گیاهی یکی از مهمترین استانهای ایران به شمار میرود.
او افزود: این موفقیت نتیجه تلاش چند دههای محیطبانان، همیاران طبیعت و همچنین همراهی و فرهنگسازی مناسب در میان مردم استان است.
یوسفپور در ادامه به برخی تهدیدهای زیستمحیطی اشاره کرد و گفت: خشکسالی، تغییرات اقلیمی، توسعه ناپایدار، چرای بیرویه دام و شتر و فشار بیش از ظرفیت بر مراتع از جمله چالشهای جدی پیش روی محیط زیست استان محسوب میشود.
وی تصریح کرد: بخش قابل توجهی از عشایر و دامداران استان فاقد مراتع میانبند هستند و همین موضوع موجب افزایش فشار بر مراتع قشلاقی و ییلاقی شده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان تأکید کرد: ادامه این روند علاوه بر آسیب به پوشش گیاهی، میتواند موجب افزایش کانونهای فرسایش بادی و تهدید جدی برای زیستگاههای حیات وحش شود.
وی با بیان اینکه مدیریت زیستبومی و مشارکتی تنها راه عبور از این چالشهاست، اظهار داشت: در برنامهریزیهای کلان باید معیشت پایدار مردم بهعنوان یک هدف راهبردی مورد توجه قرار گیرد تا هم بهرهبرداری از منابع طبیعی اصولی باشد و هم نسلهای آینده از این ظرفیتها بهرهمند شوند.
کمبود محیطبان و تجهیزات در مناطق حفاظتی
یوسفپور در بخش دیگری از سخنان خود درباره وضعیت نیروهای حفاظتی استان گفت: شرایط موجود تنها کمبود نیرو نیست، بلکه در برخی مناطق عملاً با نبود نیروی انسانی مواجه هستیم.
او، افزود: حدود یکششم مناطق تحت مدیریت کشور در استان سمنان قرار دارد، اما نسبت تعداد نیروها با وسعت مناطق تحت حفاظت تناسبی ندارد و حتی در مقایسه با برخی استانهای کوچکتر نیز با کمبود جدی محیطبان روبهرو هستیم.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان خاطرنشان کرد: به دلیل همین کمبودها، در حال حاضر 12 واحد حفاظتی استان تعطیل است و علاوه بر آن با کمبود خودرو، تجهیزات و امکانات نیز مواجه هستیم.
وی اظهار کرد: با وجود این محدودیتها، محیطبانان استان بهصورت شبانهروزی در حال پایش مناطق هستند و همین تلاشها منجر به کشفیات متعدد در حوزه شکار غیرمجاز و ضبط سلاحهای غیرقانونی شده است.
یوسفپور بیان کرد: برای جبران بخشی از کمبودها از ظرفیت همیاران محیط زیست و نیروهای ستادی شهرستانها نیز استفاده شده تا روند حفاظت از زیستگاههای ارزشمند متوقف نشود.
او، افزود: بخشی از اقدامات حفاظتی استان در خارج از مناطق تحت مدیریت و در محدودههای شکار ممنوع یا زیستگاههای آزاد دارای ارزش تنوع زیستی انجام میشود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان با اشاره به تمرکز ملی بر حفاظت از یوز آسیایی در شرق استان گفت: انتظار ما این است که برای حفاظت از زیستگاههای مهم مرکز و غرب استان نیز حمایتهای بیشتری صورت گیرد.
وی ادامه داد: طی سال گذشته از ظرفیت مسئولیت اجتماعی صنایع و همچنین منابع مالیاتی نشاندار برای اجرای پروژههای محیط زیستی استفاده شده است.
یوسفپور تصریح کرد: بخشی از این اعتبارات در حوزه ایستگاههای سنجش آلودگی هوا، حفاظت از یوز آسیایی و فنسکشی جادهها هزینه شده و سازمان حفاظت محیط زیست نیز سال گذشته سه میلیارد تومان در این بخش اختصاص داده است.
او، یادآور شد: همچنین 17 میلیارد تومان اعتبار از محل مالیات نشاندار برای پروژههای زیستمحیطی استان پیشبینی شده که به دلیل شرایط خاص اخیر هنوز تخصیص نیافته و پیگیریها برای جذب آن ادامه دارد.
مرگ یک قلاده پلنگ در منطقه پرورِ استان سمنان، تنها یک رخداد طبیعی یا یک تلفات عادی در حیاتوحش نیست؛ این اتفاق در یکی از مهمترین زیستگاههای باقیمانده برای گوشتخواران بزرگ ایران رخ داده و به همین دلیل، ابعاد آن فراتر از یک خبر محلی است.
پرور از معدود پهنههایی است که هنوز نشانههای پایداری حضور پلنگ ایرانی در آن دیده میشود و هر اتفاقی از این جنس، حساسیتها درباره وضعیت حفاظت، امنیت زیستگاه و فشارهای انسانی بر طبیعت را افزایش میدهد.
پلنگ ایرانی؛ گونهای در آستانه تهدید جدی
پلنگ ایرانی با نام علمی Panthera pardus tulliana از بزرگترین زیرگونههای پلنگ در جهان به شمار میرود و در فهرست گونههای در معرض خطر اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (**IUCN**) قرار دارد.
منابع حفاظتی بینالمللی جمعیت بالغ این زیرگونه را کمتر از 1100 فرد برآورد میکنند و بخش اصلی جمعیت باقیمانده نیز در ایران متمرکز است؛ وضعیتی که ایران را به یکی از کلیدیترین کشورها در سرنوشت این گونه بدل کرده است.
دادههای موجود درباره پراکنش پلنگ ایرانی نشان میدهد که این گونه به زیستگاههای کوهستانی، درههای صعبالعبور و نواحی نیمهجنگلی وابسته است و در عین توانمندی بالا برای بقا، بهشدت در برابر تکهتکه شدن زیستگاه، کاهش طعمههای طبیعی و تعارض با انسان آسیبپذیر است.
از همین رو، هر تلفات ثبتشده در زیستگاههای اصلی، باید نه صرفاً بهعنوان یک حادثه، بلکه بهمثابه نشانهای از فشارهای انباشته بر اکوسیستم تحلیل شود.
آنچه درباره مرگ پلنگ پرور اهمیت خبری را دوچندان میکند، ابهام در علت مرگ است.
در حالی که در فضای رسانهای احتمال مسمومیت مطرح شده، مقامهای محیطزیست استان سمنان تأکید کردهاند که بررسیهای کارشناسی و آزمایشهای سمشناسی هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است.
در چنین مواردی، رعایت اصول حرفهای روزنامهنگاری ایجاب میکند که گزارش بر پایه دادههای تأییدشده تنظیم شود و از پیشداوری یا قطعینمایی درباره علت حادثه پرهیز شود.
حفاظت از حیاتوحش بدون حمایت ملی ممکن نیست
سمنان از نظر زیستی یکی از استانهای مهم کشور است؛ استانی که همزمان در مرز اکوسیستمهای کویری، مرتعی و کوهستانی قرار دارد و به همین دلیل میزبان گونههای شاخصی چون یوز آسیایی، پلنگ ایرانی، کل و بز، قوچ و میش، جبیر و پرندگان شکاری است.
همین تنوع زیستی بالا، استان را به کانونی حساس برای حفاظت تبدیل کرده است؛ کانونی که اگرچه ظرفیت طبیعی زیادی دارد، اما در برابر خشکسالی، کاهش منابع آب و فشار انسانی، بسیار شکننده است.
بر اساس دادههای منتشرشده در گزارشها و منابع تخصصی، منطقه پرور و محدودههای همجوار آن همچنان از زیستگاههای مهم پلنگ در ایران محسوب میشوند و ثبتهای میدانی در سالهای اخیر نیز بر حضور مستمر این گونه در منطقه دلالت داشته است.
این مسئله نشان میدهد که زیستگاه هنوز ظرفیت میزبانی از گونههای بزرگ گوشتخوار را دارد، اما بقای این ظرفیت منوط به کنترل تهدیدها و مدیریت علمی آن است.
تعارض انسان و حیاتوحش؛ تهدید پنهان زیستگاهها
یکی از مهمترین تهدیدهای ساختاری در چنین زیستگاههایی، تعارض انسان و حیاتوحش است؛ تعارضی که اغلب در قالب چرای دام در زیستگاه، ورود غیرمجاز به مناطق حساس، کاهش طعمههای طبیعی و واکنشهای تلافیجویانه بروز میکند. در بسیاری از نقاط کشور، همین تعارضها زمینهساز حذف تدریجی گوشتخواران بزرگ شده و اگر سازوکارهای جبرانی و پیشگیرانه بهدرستی اجرا نشوند، چرخه آسیب ادامه پیدا میکند.
نقش جوامع محلی در کاهش تهدیدهای زیستمحیطی
ازنگاه سیاستگذاری، تجربههای موفق حفاظت نشان دادهاند که بدون مشارکت جوامع محلی، حفاظت از گونههای در خطر عملاً پایدار نمیماند.
جبران خسارت دامداران و کشاورزان، آموزش میدانی به مردم و محیطبانان، و تقویت معیشتهای جایگزین و پایدار، از مهمترین ابزارهایی هستند که میتوانند تنش را کاهش دهند.
در غیاب این سازوکارها، حفاظت تنها بر دوش نیروهای دولتی باقی میماند؛ نیرویی که در بسیاری از مناطق، از جمله سمنان، با محدودیت جدی مواجه است.
در نهایت، پرونده پلنگ پرور یک هشدار جدی برای سیاستگذاران محیطزیست است: حفاظت از گونههای شاخص، فقط با اعلام فهرست یا ثبت آمار محقق نمیشود، بلکه نیازمند پایش مستمر، نیروی انسانی کافی، تجهیزات بهروز، شفافیت در اطلاعرسانی و مدیریت تعارضات است.
اگر علت مرگ این پلنگ هرچه باشد، اصل ماجرا روشن است: زیستگاههای ارزشمند ایران در شرایطی هستند که هر غفلت، میتواند بهای سنگینی برای تنوع زیستی کشور داشته باشد.
انتهای پیام/363/