به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، استان چهارمحال و بختیاری، که روزگاری با عنوان بام ایران و منبع آب شیرین کشور شناخته میشد، اینک در آستانهی تابستانی ایستاده است که نشانههای آن چندان امیدوارکننده نیست.
افزایش دما، کسری بارش، کاهش ذخایر برفی زاگرس و پیشبینی گرمای بیشتر از حد نرمال، همگی حلقههای زنجیری هستند که روز به روز بر گردن منابع آبی این استان تنگتر میشوند. درک درست از وضعیت پیش رو نیازمند نگاهی همهجانبه و دادهمحور است.
اول: چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟
معصومه نوروزی، مدیرکل هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، از افزایش میانگین دمای سال زراعی جاری به میزان یک درجه سانتیگراد نسبت به میانگین بلندمدت خبر داد و هشدار داده است که تابستانی گرمتر از معمول در پیش است.
وی بیان کرد: بارشهای سال زراعی جاری، هرچند نسبت به سال گذشته بهبود نسبی داشته، اما همچنان با کسری 9 درصدی نسبت به میانگین نرمال روبروست.
دو روی این سکه، یعنی کاهش ورودی آب از یک سو و افزایش مصرف و تشدید گرما از سوی دیگر، معادلهای را شکل میدهند که پاسخش در هر دو حالت، کمآبی بیشتر است.
دوم: روند دما در استان، یک واقعیت انکارناپذیر
آنچه امروز در چهارمحال و بختیاری میگذرد، پدیدهای یکشبه نیست. دادههای هواشناسی نشان میدهد که این استان در طول بیش از یک دهه گذشته بهتدریج گرمتر شده است.
پدیده خشکسالی بیش از ده سال است که در چهارمحال و بختیاری تداوم دارد و به خشکسالی هیدرولوژیکی نیز تبدیل شده است. این یعنی مشکل دیگر صرفاً در آسمان نیست، بلکه ریشه دوانده در زمین، در آبخوانها، در رودخانهها، و در چشمههایی که خشکیدهاند.
افزایش دمای یک درجهای که در سال زراعی جاری ثبت شده، مکانیزمهای متعددی را به حرکت در میآورد که هر کدام به تنهایی میتوانند آسیبزا باشند و در ترکیب با یکدیگر، وضعیت را وخیمتر میکنند.
سوم: کسری بارش؛ نه یکساله، بلکه یک روند
چهارمحال و بختیاری یکی از سردترین و پربارشترین استانهای کشور بود که امسال در شرایطی متفاوت و نگرانکننده قرار گرفته است. کسری 9 درصدی بارش در سال زراعی جاری، هرچند در نگاه اول عدد بزرگی به نظر نمیرسد، اما باید در بستر یک روند بلندمدت خوانده شود.
کارشناسان آب استان تصریح کردهاند که منابع آبی استان طی دو دهه گذشته به مقدار زیادی کاهش یافته و احتمال ادامه این روند وجود دارد.
اختلاف بارش در مناطق مختلف استان نیز موضوع دیگری است که نباید از نظر دور بماند. مناطق کوهستانی و دشتی در یک استان قرار دارند، اما شرایط آبی کاملاً متفاوتی تجربه میکنند، امری که مدیریت یکپارچه منابع آبی را دشوارتر میکند.
چهارم: زاگرس؛ مخزنی که دیگر پر نمیشود
ویژگی بنیادی چهارمحال و بختیاری این است که اقتصاد آبی آن تاریخاً به ذخایر برفی زاگرس وابسته بوده است. برفهایی که در زمستان انباشته میشدند و در فصل گرم بهآرامی ذوب میشدند، جریان رودخانهها و چشمهها را تداوم میبخشیدند. اما این مدار طبیعی در حال شکستن است.
در گذشته، ارتفاع برف در مناطقی مانند شهرستان کوهرنگ در همین فصل سال به بیش از یک متر میرسید و این یخچالهای طبیعی منبع تغذیه چشمهها و رودخانهها بود. اما آنچنان شاهد بارشهای سنگین برف در استان نبودیم و بهعلت شیب زیاد، بارشهای باران بهسرعت از دسترس خارج میشود.
بر اساس آمارهای موجود، حجم انباشت برف در یخچالهای طبیعی ایران در طول یک دهه گذشته حدود سی درصد کاهش یافته است؛ یخچالهایی که منبع تامین آب شیرین در فصول گرم سال هستند و جریان رودخانهها و چشمهها را تداوم میبخشند.
پنجم: تغییر نوع بارش، از برف به باران
یکی از ظریفترین و مهمترین تغییراتی که در دو دهه اخیر رخ داده، نه صرفاً کاهش کمی بارش، بلکه تغییر ماهیت آن است. استان با پدیده تغییر اقلیم و تغییر نوع بارشها از برف به باران مواجه است
میزان بارشها طی دو دهه اخیر در فصول زمستان و پاییز کاهش یافته و این شرایط، افزایش میزان تبخیر و کاهش نفوذ آب به آبخوانهای استان را در پی داشته است، بنابراین ذخایر آب زیرزمینی نهتنها از نظر کمی، بلکه از نظر کیفی نیز در وضعیت نامطلوبی قرار دارند.
این تغییر ساختاری است. باران، برخلاف برف، نمیتواند بهمثابه مخزن طبیعی عمل کند. آب باران در یک رویداد کوتاهمدت فرود میآید، اما بخش عمدهای از آن به دلیل شیب تند کوهستانهای زاگرس بهسرعت از منطقه خارج میشود و تنها مقدار اندکی به آبخوانها نفوذ میکند.
ششم: دورههای یخبندان کوتاهتر شدهاند
افزایش دما در استان همچنین به کوتاه شدن دورههای یخبندان منجر شده است. یخبندانهای طولانی زمستانی، علاوه بر نقش اکولوژیکی در چرخههای طبیعی، در نگهداشتن برف بر دامنههای کوهستانی نقش مهمی داشتند.
با کوتاهتر شدن این دورهها، برفها زودتر از موعد ذوب میشوند. ذوب زودهنگام یخچالهای طبیعی و افزایش تبخیر در نتیجه افزایش دما از جمله عوامل تشدیدکننده بحران کنونی شناخته شدهاند.
ذوب زودهنگام به معنای رهاشدن آب در زمانی است که هنوز نیاز آبی تابستانی به اوج خود نرسیده، و این جابهجایی زمانی میتواند در فصل گرم به کمبود جدی منجر شود.
هفتم: تبخیر، دشمن پنهان
یکی از جنبههایی که در مباحث عمومی اغلب نادیده گرفته میشود، نقش تبخیر در تشدید کمآبی است. با افزایش دمای هوا، میزان تبخیر از سطح آبهای سطحی، خاک و گیاهان بهشدت افزایش مییابد.
این موضوع بهویژه در تابستان اهمیت دارد. مدیرعامل آب منطقهای چهارمحال و بختیاری تصریح کرده که در چند دهه اخیر و بهویژه سالهای اخیر، با توجه به اقلیم گرم و خشک، میزان تبخیر بالاتر از بارشها بوده و در این استان نیز شرایط به همین گونه است.
تبخیر بالا یعنی حتی وقتی بارش رخ میدهد، بخش قابل توجهی از آن پیش از آنکه بتواند به آبخوانها نفوذ کند یا در مخازن ذخیره شود، از سطح زمین به هوا باز میگردد. این پدیده در گرمای تابستانی پیشِ رو تشدید خواهد شد.
هشتم: تابستان گرمتر و نیاز آبی بیشتر
پیشبینی تابستانی گرمتر از میانگین، در بافت وضعیت کنونی، بدان معناست که مصرف آب در همه بخشها افزایش خواهد یافت. در بخش شرب، گرمای بیشتر به معنای مصرف بیشتر آب توسط شهروندان است. در بخش کشاورزی، دمای بالاتر نیاز آبیاری محصولات را افزایش میدهد.
از یک سمت منابع آبی تحلیل میرود و از سمت دیگر مصارف نیز افزایش یافته و این فشار دوسویه از تولید و مصرف در نهایت به بحران منجر شده است.
این تناقض دردناک است، هر چه هوا گرمتر شود، به آب بیشتری نیاز است، اما دقیقاً همان گرمایی که این نیاز را تشدید میکند، منابع آب را نیز میکاهد.
این بحران در انتظار ما نمیماند
وضعیت آبی چهارمحال و بختیاری در آستانه تابستان 1405، نه بحرانی ناگهانی، بلکه نتیجه انباشت سالها تغییر اقلیمی، کاهش بارش، کوچکتر شدن ذخایر برفی و فشار مضاعف مصرف است.
پیشبینی تابستانی گرمتر از معمول در واقع معنای روشنی دارد، بدترین بخش چرخه آبی سال، با شرایطی آغاز خواهد شد که پشتوانه لازم برای مقابله با آن در قالب ذخایر کافی موجود نیست.
آنچه میطلبد نه ناامیدی، بلکه جدیت است. جدیت در ارزیابی واقعبینانه وضعیت، در برنامهریزی پیشگیرانه، در اطلاعرسانی شفاف به مردم، و در اجرای تصمیمهایی که مدتهاست بر زمین ماندهاند.
استانی که روزی بام ایران بود و بیش از ده درصد آب شیرین کشور را تامین میکرد، اکنون نیازمند همان توجهی است که خود روزگاری به دیگران میبخشید.
انتهای پیام/7540