به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، در روزهای اخیر، از بیستم اردیبهشت ماه، موجی آرام و پرشکوه در دل جادههای کوهستانی چهارمحال و بختیاری به جریان افتاده است. گلهها، کودکان، زنان و مردانی که بار زندگیشان را بر پشت ستوران مینهند و از دل ایلراههای پیچ در پیچ زاگرس میگذرند.
این تصویر، نه یک رویداد اتفاقی، بلکه یک چرخه باستانی است که هزاران سال است در این سرزمین تکرار میشود. کوچ بهاره عشایر آغاز شده است، آیینی که در آن انسان نه بر طبیعت فرمان میراند، بلکه با آن همنفس میشود. عشایر بر اساس تقویم کوچ از سمت استان خوزستان از چند ایلراه اصلی وارد استان چهارمحال و بختیاری میشوند و تا آغاز فصل پاییز در دشتهای این استان مستقر هستند. این جابهجایی، ظاهراً یک سفر ساده است، اما در باطن، پیچیدهترین گفتوگویی است که انسان تاکنون با طبیعت داشته است.
کوچ، هوشمندانهترین پاسخ انسان به چالش تنوع اقلیمی است
برای فهم عمیقتر این پدیده، باید از آغاز شروع کرد. عشایر بیشترین دوستی و قرابت را با طبیعت دارند و همه دگرگونیهای آن را در فصول مختلف سال از نزدیک مشاهده کرده و زندگی خود را با آن تطبیق میدهند. این تطبیقپذیری، فلسفه وجودی کوچنشینی است. در دنیایی که مدرنیته تلاش میکند انسان را از قید و بند فصلها برهاند، عشایر بختیاری با اراده و اختیار تمام، آهنگ زندگی خود را با ضربان طبیعت هماهنگ نگه داشتهاند.
عشایر بختیاری که مناطق اصلی سکونتشان در دو استان چهارمحال و بختیاری به عنوان ییلاق، و خوزستان به عنوان قشلاق تمرکز یافته، دو بار در سال کوچ میکنند، یک بار در فصل بهار و یک بار هم در اوایل پاییز که به سکونتگاههای قشلاقی خود باز میگردند. این دو حرکت متقارن، همچون نفس کشیدن یک موجود زنده است؛ دَم و بازدَم یک تمدن که هنوز زیر آسمان باز نفس میکشد.
یکی از بزرگترین سوءتفاهمها درباره زندگی عشایری این است که کوچ را نوعی بیخانمانی یا آوارگی تعبیر کنند. اما واقعیت چیز دیگری است. در گذشتههای دور، انسان فناوری و قدرت امروز را نداشته تا تمامی عوامل طبیعی را تسخیر کند، عواملی همچون گرما، سرما، تأمین آب و خوراک. به همین خاطر مجبور بود خود را با شرایط طبیعت تطبیق دهد. کوچ در واقع هوشمندانهترین پاسخ انسان به چالش تنوع اقلیمی است، راهحلی که نه تنها ممکن کرده زندگی را، بلکه از آن شاهکاری فرهنگی ساخته است.
کوچ عبارت است از جابهجایی و حرکت افراد و خانوارهای عشایری بین قلمروهای ییلاقی (سردسیر) و قشلاقی (گرمسیر) که با هدف دسترسی به علوفه مرتعی تازه برای احشام و اجتناب از گرما و سرمای شدید انجام میگیرد. اما این تعریف خشک و رسمی، روح ماجرا را نمیگوید. کوچ، آیینی است که در آن خانوادهها دوباره یکدیگر را مییابند، سرزمین مادریشان را در آغوش میکشند و با هر قدم، خاطرات نسلهای پیشین را زیر پا دارند.
ایلراهها، جادههایی که تاریخ در آنها نفس میکشد
تاکنون سه هزار و هشتصد کیلومتر ایلراه درجهیک، دو و سه عشایری در استان چهارمحال و بختیاری شناسایی شده است و برخی از این ایلراهها بیش از سیصد سال قدمت دارند. این جادههای بیآسفالت، نه از روی بیتوجهی، بلکه از روی وفاداری همانگونه ماندهاند. هر سنگ و هر پیچ آنها داستانی دارد. هر گذرگاه، خاطره عبور نسلی است که پیشتر از اینجا گذشته.
مسیر کوچ ایل بختیاری از ارتفاعات صعبالعبور و پر فراز و نشیب رشتهکوههای زاگرس و رودخانههای پر آب سرشاخههای مختلف کارون میگذرد و به همین دلیل از ناهموارترین راههای عشایری کشور به شمار میآید.
مهمترین ایلراه «دزپارت» است که قدیمیترین مسیر عشایری با قدمتی باستانی است و طول آن به دویست و بیست کیلومتر میرسد. عبور از این مسیرها نه تنها ورزش اراده است، بلکه نوعی تجربه معنوی است که در آن هر فرد با محدودیتهای خود و با قدرت طبیعت روبهرو میشود.
آمار یک تمدن؛ چهارمحال و بختیاری، دومین استان عشایرنشین ایران
اهمیت این موضوع را اعداد هم تأیید میکنند. چهارمحال و بختیاری با داشتن بیش از یکصد و بیست و چهار هزار نفر جمعیت عشایری به همراه یک میلیون و پانصد هزار رأس دام سبک، دومین استان عشایرنشین کشور بعد از استان فارس است. این جمعیت نشانهای از پایداری یک شیوه زیستی است که در برابر فشار مدرنشدن، همچنان ایستاده است.
عشایر چهارمحال و بختیاری با بیش از یک میلیون و هفتصد هزار رأس دام سبک، سالانه افزون بر هزار تن پشم، بیست و دو هزار تن گوشت قرمز و سی و پنج هزار تن شیر در مناطق عشایری تولید میکنند. این ارقام نشان میدهد که عشایر تنها نگاهبان سنت نیستند؛ آنها ستونهای غذایی و اقتصادی این سرزمین هستند.
مالکنون؛ لحظهای که ایل از جا کنده میشود
عشایر بختیاری به آغاز کوچ «مالکنون» میگویند. این اصطلاح از دو کلمه «مال» به معنای آبادی و مجموع سیاهچادرها، و «کنون» به معنای از جا کندن تشکیل شده است. در واقع مالکنون یک آیین تاریخی و باستانی میان عشایر بختیاری به حساب میآید. این نامگذاری خود سرشار از احساس است. «از جا کنده شدن» نه با شادی محض، بلکه با نوعی اندوه آمیخته با امید همراه است. جدایی از سرزمینی که ماههاست خانه بوده، همیشه دردناک است.
«کوچ» در فرهنگ بختیاری با سختی و تلاش عجین شده و مردان و زنان این دیار با طی طریق در دل کوهها و کوهساران دل به دریای رودهای ناآرام میزنند. کسانی که در ایل وظیفهشان راندن برهها و بزغالههاست، برای آنکه خوشی و هیجان سفر را در ایل پخش کنند، با آهنگی دلنشین اشعاری را به لری میخوانند. این تصویر، شاید زیباترین چهره کوچ باشد؛ جایی که حتی در سختترین مسیرها، موسیقی و شعر هم پا به پای ایل حرکت میکند.
شاید بزرگترین ارزش کوچ بختیاری، پیامی باشد که برای جهان امروز دارد. در عصری که بشر با بحران اقلیمی، بحران تنوع زیستی و بحران منابع طبیعی دستوپنجه نرم میکند، عشایر بختیاری با هزاران سال تجربه، شیوهای از زیستن را پیشنهاد میدهند که در آن انسان نه مسلط بر طبیعت، بلکه بخشی از آن است.
عشایر بختیاری مردمانی هستند که با خوب و بد طبیعت سازگاری یافتهاند. این جمله کوتاه، فلسفهای عمیق را در خود نهفته دارد. سازگاری نه به معنای تسلیم، بلکه به معنای درک. درک اینکه طبیعت دوست ماست، نه دشمن. و این درک، شاید همان چیزی باشد که دنیای امروز بیشتر از هر چیز به آن نیاز دارد.
هماهنگیهای لازم ورود عشایر به استان انجام شده است
محمد محمودی مدیرکل امور عشایر چهارمحال و بختیاری، در این خصوص اظهار داشت: تقویم کوچ عشایر هر ساله در قالب کمیسیونی با حضور مسئولان استانی مرتبط بر اساس شرایط جوی مورد بررسی و تعیین قرار میگیرد. امسال با توجه به بارشهای مناسب در استانهای چهارمحال و بختیاری و خوزستان، زمان آغاز کوچ 20 اردیبهشت تعیین شد و این موضوع به اطلاع عشایر رسیده است.
مدیرکل امور عشایر چهارمحال و بختیاری ادامه داد: این تقویم بهصورت همزمان به استانهایی که عشایر در آنها حضور دارند نیز اعلام شده و جلساتی با مدیران مربوطه برگزار شده است تا هماهنگیهای لازم برای کوچ بدون مشکل و با سازوکار مناسب انجام شود. در شهرستانهایی که میزان عشایر برونکوچ در آنها بالاست، مانند کوهرنگ و اردل، جلسات شورای عشایری نیز با حضور دستگاههای مختلف تشکیل شد.
وی با اشاره به وضعیت بیماریهای دامی، گفت: با توجه به بروز یک سویه جدید از بیماریهای دامی و ابتلای برخی دامها، با هماهنگی دامپزشکی استان، گروهی برای واکسیناسیون به خوزستان اعزام شد تا از ورود این بیماری به چهارمحال و بختیاری جلوگیری شود.
مدیرکل امور عشایر استان بیان کرد: آمادگی مراتع نیز از عوامل مهم در تعیین زمان کوچ است و با وجود بارشهای مطلوب امسال، وضعیت مراتع مناسب ارزیابی شده و عشایر میتوانند تا زمان اعلامشده در قشلاق بمانند تا پوشش گیاهی به رشد لازم برسد و آسیب نبیند.دامداران بومی منطقه نیز موظف هستند از مراتع ممنوعه حفاظت کنند تا این عرصهها آمادگی لازم برای ورود عشایر را پیدا کنند.
انتهای پیام/7540