به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، پروژه مسکن ملی در کوی پرواز قرار بود در بازهای دوساله به سرانجام برسد و بخشی از بحران مسکن اقشار متوسط و کمدرآمد را کاهش دهد؛ اما امروز، پس از گذشت حدود هفت سال از آغاز آن، همچنان با ابهام در زمان تحویل، افزایش چندبرابری هزینهها و نارضایتی متقاضیان همراه است. بسیاری از ثبتنامکنندگان این طرح که در ابتدا با آوردهای محدود وارد پروژه شدند، اکنون با مطالبه مبالغی سنگین مواجهاند؛ در حالی که هنوز وضعیت نهایی واحدها و تکمیل زیرساختهای ضروری و خدمات عمومی موردنیاز بهطور شفاف مشخص نیست.
افزایش شدید آورده متقاضیان از حدود 40 میلیون تومان در سال 1398 به حدود 800 میلیون تومان، تأخیرهای مکرر در روند اجرا و فقدان خدمات عمومی و زیرساختهای شهری همزمان با ساخت واحدها، پروژه کوی پرواز را به یکی از بحثبرانگیزترین طرحهای مسکن ملی در همدان تبدیل کرده است؛ موضوعی که نهتنها فشار اقتصادی سنگینی بر متقاضیان وارد کرده، بلکه اعتماد عمومی به وعدههای تحویل بهموقع را نیز بهشدت تضعیف کرده است.
در همین رابطه، مهندس امیر رحمانی کارشناس ارشد برنامهریزی، در گفتوگویی تفصیلی با تسنیم، با نگاهی تحلیلی به بررسی ریشههای این وضعیت، از چالشهای مالی و مدیریتی پروژههای مسکن ملی در همدان، بهویژه کوی پرواز و پیامدهای آن برای متقاضیان پرداخته است.
متن کامل گفتوگو در ادامه آمده است:
تسنیم: اگر بخواهید وضعیت فعلی پروژههای مسکن ملی در همدان را جمعبندی کنید، مهمترین مسئلهای که با آن روبهرو هستیم چیست؟
رحمانی: مهمترین مسئله این است که پروژههایی که با هدف خانهدار کردن اقشار فاقد مسکن آغاز شدند، امروز درگیر مجموعهای از مشکلات ساختاری، مالی و اجرایی هستند؛ مشکلاتی که فقط به یک پروژه یا یک منطقه محدود نمیشود، اما در کوی پرواز همدان به شکل برجستهتری دیده میشود. در ظاهر، بخشی از عملیات ساختمانی پیش رفته و بعضی زونها به مراحل پایانی نزدیک شدهاند، اما در عمل هنوز مردم با ابهام جدی درباره زمان تحویل نهایی و مهمتر از همه، تکمیل خدمات و زیرساختها مواجهاند. یعنی اگرچه ساختار ساختمان بالا رفته، اما هنوز «کوی» یا «محله» و خدمات مورد نیاز آن به معنای واقعی شکل نگرفته است.
تسنیم: این تأخیرها از نگاه شما بیشتر ریشه در چه عواملی دارد؟
رحمانی: مجموعهای از عوامل در کنار هم این وضعیت را ساختهاند. از یک طرف، تأمین مالی پروژهها منظم و پایدار نبوده؛ از طرف دیگر، تغییرات مدیریتی، جابهجایی مسئولان و بعضاً ناهماهنگی میان دستگاههای مرتبط باعث شده سرعت پیشرفت پروژهها با واقعیت نیاز مردم فاصله زیادی پیدا کند. وقتی یک طرح ملی قرار است چندساله به نتیجه برسد اما سالها ادامه پیدا میکند، طبیعی است که هم هزینهها بالا برود و هم اعتماد متقاضیان آسیب ببیند. در چنین شرایطی، تأخیر فقط یک عدد روی کاغذ نیست؛ یعنی خانوادهای که چند سال از عمرش را در انتظار خانه تلف کرده است.
تسنیم: یکی از مهمترین موضوعات مطرحشده، افزایش شدید آورده متقاضیان است. این افزایش از حدود 40 میلیون به 800 میلیون تومان چگونه توضیح داده میشود؟
رحمانی: این افزایش، بازتاب مستقیم تورم و جهش قیمت مصالح، دستمزد، حملونقل و هزینههای اجرایی است؛ اما نکته اصلی اینجاست که از ابتدا برای چنین شرایطی یک مدل مالی پایدار و قابل دفاع طراحی نشده بود. وقتی پروژهای با قیمت اولیه پایینتر شروع میشود اما در طول زمان بهدلیل تورم و تأخیر، هزینه تمامشده آن چند برابر میشود، چرا باید بار نهایی روی دوش متقاضی بیفتد؟ در واقع، مردم هزینه ضعف پیشبینی، نبود برنامهریزی دقیق و تأخیرهای اجرایی را میپردازند. اینکه یک شهروند از حدود 40 میلیون تومان به حدود 800 میلیون تومان برسد، برای یک خانواده معمولی فقط یک تغییر عدد نیست؛ یک شوک مالی و روانی جدی است.
تسنیم: آیا این میزان افزایش با توان پرداخت متقاضیان همخوانی دارد؟
رحمانی: به هیچوجه. بخش عمده متقاضیان این طرحها از اقشار مستأجر، کارگر، بازنشسته و حقوقبگیر ثابت هستند. این افراد معمولاً با پساندازهای محدود و امید به تسهیلات دولتی وارد چنین پروژههایی میشوند. حالا تصور کنید از آنها خواسته شود در مدت کوتاه، مثلاً ظرف 10 روز، مبالغی سنگین و بعضاً چند ده یا چند صد میلیون تومانی واریز کنند. این مطالبه با واقعیت درآمدی جامعه همخوانی ندارد. بسیاری از مردم اصلاً چنین نقدینگیای در اختیار ندارند و اگر هم داشته باشند، بهمعنای فدا کردن همه زندگی و امنیت اقتصادیشان است.
تسنیم: از سوی دیگر، گفته میشود بسیاری از متقاضیان دیگر انگیزهای برای ادامه پرداخت ندارند. دلیل این بیاعتمادی چیست؟
رحمانی: این بیاعتمادی، حاصل انباشت چند سال تأخیر، عدم شفافیت و تغییر مداوم در برآورد هزینههاست. وقتی متقاضی در چند نوبت پول واریز میکند، اما هر بار با وعدهای تازه و زمانبندی جدید روبهرو میشود، بهتدریج اعتمادش را از دست میدهد. مردم حق دارند بپرسند: پولهایی که دادهایم کجا خرج شده؟ چرا هر بار رقم جدیدی اعلام میشود؟ چرا زمان تحویل مشخص نیست؟ این بیاعتمادی فقط احساسی نیست؛ کاملاً منطقی است، چون تجربه عینی مردم نشان داده که وعدهها بارها به تعویق افتادهاند. در چنین فضایی، طبیعی است که برخی ترجیح بدهند دیگر واریز نکنند؛ چون احساس میکنند در چرخهای بیپایان گرفتار شدهاند.
تسنیم: در مورد کوی پرواز، مسئله زیرساختها و خدمات شهری هم بسیار مطرح شده است. مشکل اصلی این بخش چیست؟
رحمانی: ساخت مسکن فقط به معنای بالا بردن دیوار و سقف نیست. اگر در کنار واحدهای مسکونی، مدرسه، درمانگاه، سوپرمارکت، فضای سبز، حملونقل مناسب، مراکز خدماتی و حتی امکانات ورزشی وجود نداشته باشد، آن مجموعه هنوز به یک محیط زیستپذیر تبدیل نشده است. یکی از انتقادهای جدی درباره کوی پرواز همین است که بسیاری از نیازهای اولیه زندگی شهری همزمان با ساخت واحدها پیش نرفتهاند. در نتیجه، حتی اگر برخی واحدها آماده تحویل شوند، ساکنان با محلهای روبهرو خواهند شد که هنوز از نظر خدمات شهری ناقص است. این یعنی مردم باید سالها در ساختمانی زندگی کنند که اطرافش هنوز شبیه یک محله کامل نیست.
تسنیم: این کمبودها چه اثری بر کیفیت زندگی خواهد گذاشت؟
رحمانی: اثرش مستقیم و جدی است. وقتی یک خانواده به خانه جدید منتقل میشود، صرفاً دنبال داشتن چهاردیواری نیست؛ او دنبال امنیت، آرامش، دسترسی به خدمات و کیفیت زندگی است. نبود مدرسه یعنی خانوادهها برای تحصیل فرزندانشان دچار مشکل میشوند. نبود درمانگاه یعنی در مواقع اضطراری، دسترسی به خدمات سلامت سخت میشود. نبود فروشگاه و حملونقل هم یعنی زندگی روزمره سخت و فرساینده خواهد بود. بنابراین اگر این زیرساختها نباشد، پروژه از هدف اصلی خود دور میشود و بهجای حل مسئله، مسئلهای تازه تولید میکند.
تسنیم: در چنین شرایطی، مسئولیت نهادهای اجرایی و پیمانکاران را چگونه ارزیابی میکنید؟
رحمانی: مسئولیت در اینجا چندلایه است. پیمانکار باید به تعهداتش پایبند باشد و در زمان مقرر پروژه را جلو ببرد. دولت باید منابع مالی را بهموقع تأمین کند و اجازه ندهد پروژهها بهدلیل کمبود نقدینگی یا ناهماهنگی متوقف شوند. دستگاههای متولی، ازجمله بنیاد مسکن و اداره کل راه و شهرسازی نیز باید پاسخگو باشند و شفاف توضیح دهند که هر مرحله از کار در چه وضعیتی است. مردم نباید تاوان تأخیر، ضعف مدیریت یا اختلاف میان نهادها را بپردازند. وقتی طرحی ملی و عمومی تعریف میشود، مسئولیت آن هم باید شفاف و ملی باشد، نه اینکه بار مشکلات نهادی، روی دوش خانوادهها بیفتد.
تسنیم: به نظر شما ریشه اصلی این چرخه فرسایشی چیست؟
رحمانی: ریشه اصلی را باید در نبود شفافیت، ضعف برنامهریزی بلندمدت و عدم مدیریت یکپارچه جستوجو کرد. اگر از ابتدا برآوردهای مالی دقیق، زمانبندی واقعی و سازوکار پاسخگویی روشن وجود داشت، امروز این میزان بیاعتمادی شکل نمیگرفت. پروژهای که قرار است امید اجتماعی ایجاد کند، نباید به منبع اضطراب تبدیل شود. اما وقتی هر بار مبلغ جدیدی مطالبه میشود و هر بار هم تاریخ تحویل عقب میافتد، عملاً شهروند احساس میکند در یک چرخه فرساینده افتاده که خروجی مشخصی ندارد.
تسنیم: برخی متقاضیان میگویند اگر همان مبلغ اولیه را در جای دیگری سرمایهگذاری میکردند، امروز وضعیت بهتری داشتند. این نگاه را چطور میبینید؟
رحمانی: این نگاه از دل تجربه و زیان واقعی بیرون آمده است. وقتی یک خانواده چند سال پولش را در یک پروژه نگه میدارد و در این مدت هم نه به خانه میرسد و نه از نظر مالی سودی میبرد، طبیعی است که به فرصتهای از دسترفته فکر کند. بسیاری از مردم شاید امروز با تلخی بگویند اگر این پول را در بازارهای دیگر، حتی با ریسک، نگه میداشتند، شاید وضعیتشان بهتر بود. این حرف از سر اعتراض ساده نیست؛ حاصل ناامیدی از سازوکاری است که قرار بود پناه باشد اما در عمل به فشار مضاعف تبدیل شده است.
تسنیم: راه خروج از این بحران چیست؟
رحمانی: راهحل، قبل از هر چیز، شفافیت کامل است. مردم باید بدانند پروژه دقیقاً در چه مرحلهای قرار دارد، چه مقدار هزینه شده، چرا هزینهها بالا رفته، برنامه زمانیِ واقعی چیست و چه ضمانتی وجود دارد که این برنامه دوباره تغییر نکند. وقتی شما از متقاضی میخواهید آوردهاش را از حدود 40 میلیون تومان در سال 1398 به حدود 800 میلیون تومان برساند، حداقل حق طبیعی او این است که بداند این پول دقیقاً به چه چیزی تبدیل میشود: چه میزان ساخت انجام شده، چه میزان خدمات و زیرساخت آماده است و چه چیزی هنوز باقی مانده است.
دوم، مدیریت واحد و پاسخگو لازم است؛ یعنی یک مرجع مشخص که مسئولیت را گردن این و آن نیندازد. مردم نباید برای گرفتن یک پاسخ ساده بین نهادهای مختلف پاسکاری شوند.
سوم، تکمیل همزمان زیرساختهاست؛ چون واحد مسکونی بدون خدمات، صرفاً یک بلوک ساختمانی است. باید روشن شود مدرسه، درمانگاه، فضای سبز، خدمات روزمره و حملونقل چه زمانی و با چه بودجهای تأمین خواهد شد.
چهارم، باید با پیمانکار یا مجموعههایی که تعهداتشان را انجام نمیدهند برخورد واقعی و مؤثر شود. وقتی پروژه سالها عقب میافتد، هزینهها بالا میرود و متقاضی آسیب میبیند؛ این «آسیب» باید در نظام قراردادی و نظارتی دیده شود، نه اینکه فقط به مردم گفته شود پول بیشتری بیاورید تا کار جلو برود.
تسنیم: شما به «زیرساختها» اشاره کردید. دقیقاً چه کمبودهایی در کوی پرواز مطرح است؟
رحمانی: بحث فقط یک یا دو مورد نیست؛ از سطح نیازهای روزمره تا نیازهای حیاتی. مردم میگویند اگر قرار است اینجا محل زندگی باشد، باید حداقل خدمات محلهای وجود داشته باشد: سوپرمارکت و فروشگاه روزمره، درمانگاه یا دسترسی قابل قبول به خدمات سلامت، مدرسه و مهدکودک، فضای سبز، خدمات ورزشی و حملونقل و دسترسی مناسب. وقتی اینها نباشد، زندگی سخت و فرساینده میشود. در چنین شرایطی، حتی اگر واحد تحویل شود، آن منطقه برای سکونت «کامل» نیست و بیشتر حالت یک سکونتگاه ناقص دارد.
تسنیم: بعضیها میگویند «اول خانهها را تحویل بدهید، بعد خدمات درست میشود». این نگاه را قبول دارید؟
رحمانی: این نگاه در عمل هزینه اجتماعی و انسانی زیادی دارد. درست است که ممکن است خدمات در مرحله بعدی هم بیاید، اما تجربه نشان داده اگر خدمات و زیرساخت از همان ابتدا همزمان پیش نرود، ممکن است سالها عقب بیفتد. مردم وقتی وارد واحد میشوند، باید همان روزهای اول بتوانند زندگی را اداره کنند. شما نمیتوانید از خانوادهها بخواهید چند سال در شرایط کمخدمتی زندگی کنند تا شاید کمکم محله شکل بگیرد. ضمن اینکه نبود خدمات، خودش باعث میشود ارزش سکونت و کیفیت زندگی پایین بماند و حتی امنیت و آرامش اجتماعی منطقه هم آسیب ببیند.
تسنیم: در این وضعیت، چرا برخی متقاضیان از واریز مبالغ جدید خودداری میکنند؟
رحمانی: چون به یک نقطه رسیدهاند که میگویند: «اگر امروز واریز کنیم، از کجا معلوم دوباره رقم بالاتر نخواهد رفت؟ از کجا معلوم دوباره تأخیر نمیخورد؟» این بیاعتمادی از آسمان نیامده؛ حاصل سالها تجربه است. متقاضی احساس میکند هر بار که پول میریزد، پروژه جلو نمیرود به همان نسبتی که باید. بنابراین تردید میکند، عقب میکشد، یا صبر میکند تا نشانهای از قطعیت ببیند. این هم دوباره پروژه را وارد یک چرخه میکند: وقتی برخی پرداخت نمیکنند، تأمین مالی سختتر میشود و پروژه کندتر میرود؛ و همین کندی، بیاعتمادی را بیشتر میکند.
تسنیم: نقش دولت و دستگاههای اجرایی را در این میان چگونه میبینید؟
رحمانی: نقش دولت و دستگاههای اجرایی تعیینکننده است. وقتی طرح ملی تعریف میشود، باید چارچوب حمایتی و نظارتی واقعی هم داشته باشد. مردم نباید قربانی ناهماهنگی بین دستگاهها شوند. از طرفی پیمانکار باید پاسخ بدهد که چرا تعهداتش بهموقع انجام نشده، از طرف دیگر دولت باید توضیح دهد چرا منابع بهموقع تأمین نشده یا چرا سازوکار بهروزرسانی هزینهها شفاف نیست. همچنین نهادهای متولی باید با گزارشدهی شفاف، جلوی شایعه و ناامیدی را بگیرند.
تسنیم: مطالبه مشخص متقاضیان از مسئولان چیست؟
رحمانی: مطالبه مشخص این است: گزارش شفاف، زمانبندی واقعی و تضمین اجرایی. مردم فقط وعده نمیخواهند. باید گفته شود پروژه در چه مرحلهای است، علت تأخیر دقیقاً چیست و چه برنامهای برای تکمیل زیرساختها وجود دارد. همچنین باید روشن شود چرا آورده از حدود 40 میلیون تومان در سال 1398 به حدود 800 میلیون تومان رسیده و آیا احتمال افزایش دوباره وجود دارد یا نه؟ اگر قرار است افزایش رخ دهد، باید مکانیزمش مشخص، قابل پیشبینی و قابل نظارت باشد؛ نه اینکه هر بار به شکل شوکآور اعلام شود.
متقاضیان حق دارند مطالبهگر باشند و باید مطالبهگری را قانونی، مستند و منسجم پیش ببرند. یعنی همهچیز را مکتوب کنند، درخواست گزارش رسمی بدهند، پیگیری کنند که تعهدات چه بوده و چه میزان انجام شده است. این پروژهها با سرمایه و آینده مردم گره خورده و بیتفاوتی، مشکل را حل نمیکند. البته مطالبهگری باید به شکلی باشد که هم حق مردم را دنبال کند و هم مسیر حلوفصل را هموار کند.
تسنیم: اگر بخواهید چشمانداز این پروژهها را توصیف کنید، خوشبین هستید یا بدبین؟
رحمانی: بدون اصلاح سازوکارها، خوشبینی سخت است. تا وقتی زمانبندیها مدام تغییر میکند، گزارشدهی شفاف نیست و زیرساختها عقب میماند، مردم دلیل محکمی برای اعتماد دوباره پیدا نمیکنند. اما اگر شفافیت برقرار شود، مدیریت واحد شکل بگیرد، منابع مالی برنامهمند شود و همزمان خدمات شهری پیش برود، میتوان امیدوار بود که پروژهها از حالت فرسایشی خارج شوند. مسئله این است که این تغییرات باید عملی و قابل لمس باشد، نه صرفاً در سطح حرف.
مصاحبه از سمیرا گمار
انتهای پیام/